Adhyaya 153

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति रूपतीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यग्विरूपो रूपवान्भवेत्

सूत उवाच—तत्रान्यदपि रूपतीर्थमनुत्तमं विद्यते; यत्र सम्यक् स्नातो नरः विरूपोऽपि रूपवान् भवेत्।

Verse 2

पूर्वं भगवता तेन ब्रह्मणा लोक कर्तृणा । सृष्टिं कृत्वा च विस्तीर्णां यथोक्तं च चतुर्विधाम्

पूर्वं तेन भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा यथोक्तं विस्तीर्णां चतुर्विधां सृष्टिं कृत्वा।

Verse 3

ततः स चिन्तयामास रूपसंचयसंयुताम् । एकामप्सरसं दिव्यां देवमायां सृजाम्यहम्

ततः स चिन्तयामास—रूपसञ्चयसंयुतां दिव्यामेकामप्सरसं देवमायां सृजाम्यहम्।

Verse 4

ततश्च सर्वदेवानां समादाय तिलंतिलम् । रूपं च निर्ममे पश्चादत्याश्चर्यमयीं च ताम्

ततः सर्वदेवेभ्यः तिलतिलं भागं समादाय, पश्चात् तस्याः रूपं निर्ममे; सा च अत्याश्चर्यमयी निर्मिता।

Verse 5

यां दृष्ट्वा क्षोभमापन्नः स्वयमेव पितामहः

यां दृष्ट्वा स्वयमेव पितामहः क्षोभमापन्नः।

Verse 6

ततस्तां प्रेषयामास कैलासं प्रति पद्मजः । गच्छ देवि महादेवं प्रणमस्व शुचिस्मिते

ततः पद्मजः तां कैलासं प्रति प्रेषयामास— “गच्छ देवि, महादेवं प्रणमस्व, शुचिस्मिते।”

Verse 7

ततः सा सत्वरं गत्वा कैलासं पर्वतोत्तमम् । अपश्यच्छंकरं तत्र निर्विष्टं पार्वतीसमम्

ततः सा सत्वरं गत्वा कैलासं पर्वतोत्तमम्, तत्र शंकरं पार्वतीसमं निर्विष्टम् अपश्यत्।

Verse 9

शंकरोऽपि च तां दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः । सुदृष्टां नाकरोद्भीत्या पार्श्वस्थां वीक्ष्य पार्वतीम् । ततः प्रदक्षिणां चक्रे सा प्रणम्य महेश्वरम् । श्रद्धया परया युक्ता कृतांजलिपुटा स्थिता

शंकरोऽपि तां दृष्ट्वा परमं विस्मयं गतः; किन्तु भीत्या सुदृष्टां न चकार, पार्श्वस्थां पार्वतीं वीक्ष्य। ततः सा महेश्वरं प्रणम्य प्रदक्षिणां चकार; परया श्रद्धया युक्ता कृताञ्जलिपुटा स्थिता।

Verse 10

यावद्दक्षिणपार्श्वस्था तावद्वक्त्रं स दक्षिणम् । प्रचकार महादेवस्तदुपाकृष्टलोचनः

यावद्दक्षिणपार्श्वे सा तिष्ठति स्म, तावन्महादेवोऽपि दक्षिणं वदनं व्यावर्तयामास; तदाकृष्टलोचनः सन् तामेवावलोकयामास।

Verse 11

पश्चिमायां यदा साऽभूत्प्रदक्षिणवशाच्छुभा । पश्चिमं वदनं तेन तदर्थं च कृतं ततः

यदा सा शुभा प्रदक्षिणवशात् पश्चिमपार्श्वेऽभवत्, तदा तदर्थमेव तेन देवेन पश्चिमं वदनं निर्मितं, तस्यैव प्रयोजनाय।

Verse 12

एवमुत्तरसंस्थायां तस्यां देवेन शंभुना । उत्तरं वदनं क्लृप्तं गौरीभीतेन चेतसा । न ग्रीवां चालयामास कथंचिदपि स द्विजाः

एवमेवोत्तरसंस्थायां तस्यां देवेन शम्भुना गौरीभीतेन चेतसा उत्तरं वदनं क्लृप्तम्; न च स द्विजाः कथंचिदपि ग्रीवां चालयामास।

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे तत्र नारदो मुनिपुंगवः । अब्रवीत्पार्वतीं पश्चात्प्रणिपत्य महेश्वरम्

एतस्मिन्नन्तरे तत्र नारदो मुनिपुङ्गवः, महेश्वरं प्रणिपत्य पश्चात् पार्वतीं प्रति वचनमब्रवीत्।

Verse 14

नारद उवाच । पश्य पार्वति ते पत्युश्चेष्टितं गर्हितं यथा । दृष्ट्वा रूपवतीं नारीं कृतं ।मुखचतुष्टयम्

नारद उवाच—पश्य पार्वति, ते पत्युश्चेष्टितं यथा गर्हितम्; रूपवतीं नारीं दृष्ट्वा मुखचतुष्टयं स्वयमेव कृतवान्।

Verse 16

हास्यस्य पदवीमद्य त्वं गमिष्यसि पार्वति । सर्वासां देवपत्नीनां ज्ञात्वान्यासक्तमीश्वरम्

हास्यस्य पदवीं अद्य त्वं गमिष्यसि पार्वति। सर्वासां देवपत्नीनां ज्ञात्वा अन्यासक्तमीश्वरम्॥

Verse 17

एतद्देवि विजानासि यादृक्चित्तं शिवोद्भवम् । अस्या उपरि वेश्याया निंदिताया विचक्षणैः

एतद्देवि विजानासि यादृक्चित्तं शिवोद्भवम्। अस्याः उपरि वेश्यायाः निन्दितायाः विचक्षणैः॥

Verse 18

समादाय निजे हर्म्य एतां संस्थापयिष्यति । परं लज्जासमोपेतो न ब्रवीति वचः शुभे

समादाय निजे हर्म्य एतां संस्थापयिष्यति। परं लज्जासमोपेतो न ब्रवीति वचः शुभे॥

Verse 19

अहमेतद्विजानामि न त्वया सदृशी क्वचित् । अस्ति नारी तथाऽन्योपि विजानाति सुरेश्वरि

अहमेतद्विजानामि न त्वया सदृशी क्वचित्। अस्ति नारी तथाऽन्योपि विजानाति सुरेश्वरि॥

Verse 20

ततो निरोधया मास द्रुतं सा पर्वतात्मजा । सर्वनेत्राणि देवस्य महिषीधर्ममाश्रिता

ततो निरोधया मास द्रुतं सा पर्वतात्मजा। सर्वनेत्राणि देवस्य महिषीधर्ममाश्रिता॥

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे शैला विशीर्यंति समंततः । मर्यादां संत्यजंति स्म सर्वे च मकरालयाः

एतस्मिन्नन्तरे शैलाः सर्वतः विदीर्यन्ते, मकरालयाः सर्वेऽपि समुद्राः स्वमर्यादां परित्यजन्ति स्म।

Verse 22

प्रलयस्य समुत्थानं संजातं द्विजसत्तमाः । तावद्ब्रह्मदिनं प्राप्तं परमं सृष्टिलक्षणम्

द्विजसत्तमाः! प्रलयसमुत्थानं संजातम्; ततः परमं सृष्टिलक्षणं ब्रह्मदिनं प्राप्तम्।

Verse 23

निमेषेण पुनस्तस्य प्रलयस्य प्रजापतेः । ब्रह्मणः सा निशा प्रोक्ता सर्वं तोयमयं भवेत्

निमेषेण पुनस्तस्य प्रजापतेः प्रलयः प्रवर्तते; सा ब्रह्मणो निशेति प्रोक्ता, यत्र सर्वं तोयमयं भवति।

Verse 24

अथ तत्र गणाः सर्वे भृगिनंदिपुरःसराः । सोऽपि देवमुनिर्भीतस्तामुवाच सुरेश्वरीम्

अथ तत्र भृगिनन्दिपुरःसराः सर्वे गणाः समागच्छन्; स देवमुनिरपि भीतः सुरेश्वरीं तामुवाच।

Verse 25

मुंचमुंच सुरज्येष्ठे देवनेत्राणि संप्रति । नोचेन्नाशः समस्तस्य लोकस्यास्य भविष्यति

मुञ्च मुञ्च सुरज्येष्ठे देवनेत्राणि साम्प्रतम्; नोचेत् समस्तस्यास्य लोकस्य नाशो भविष्यति।

Verse 26

एवं प्रोक्ताऽपि सा देवी यावच्च न मुमोच तम् । तावद्देवेन लालाटं विसृष्टं लोचनं परम्

एवं प्रोक्तापि सा देवी तं न मुमोच यावत् । तावद्देवेन ललाटाद् विसृष्टं लोचनं परम् ॥

Verse 27

कृपाविष्टेन लोकानां येन रक्षा प्रजायते । न शक्तो वारितुं देवीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्

कृपाविष्टेन लोकानां येन रक्षा प्रजायते । न शक्तो वारितुं देवीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥

Verse 28

अंबिकां विबुधाः प्राहुस्त्र्यंबकाणि यतो द्विजाः । तस्मात्संकीर्त्यते लोके त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः

अम्बिकां विबुधाः प्राहुस्त्र्यम्बकाणि यतो द्विजाः । तस्मात्संकीर्त्यते लोके त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥

Verse 29

ततः संत्यज्य तं देवं देवी पर्वतपुत्रिका । प्रोवाच कोपरक्ताक्षी पुरःस्थां तां तिलोत्तमाम्

ततः संत्यज्य तं देवं देवी पर्वतपुत्रिका । प्रोवाच कोपरक्ताक्षी पुरःस्थां तां तिलोत्तमाम् ॥

Verse 30

यस्मान्मे दयितः पापे त्वया रूपाद्विडंबितः । चतुर्वक्त्रः कृतस्तस्मात्त्वं विरूपा भव द्रुतम्

यस्मान्मे दयितः पापे त्वया रूपाद्विडम्बितः । चतुर्वक्त्रः कृतस्तस्मात्त्वं विरूपा भव द्रुतम् ॥

Verse 31

ततः सा सहसा भूत्वा तत्क्षणाद्भग्ननासिका । शीर्णकेशा बृहद्दंता चिपिटाक्षी महोदरा

ततः सा सहसा तस्मिन्क्षणे भग्ननासिका बभूव। शीर्णकेशा बृहद्दन्ता चिपिटाक्षी महोदरा च॥

Verse 32

अथ वीक्ष्य निजं देहं तथाभूतं वराप्सराः । प्रोवाच वेपमाना सा कृतांजलिपुटा स्थिता

अथ निजं देहं तथाभूतं वीक्ष्य सा वराप्सराः। वेपमाना कृताञ्जलिपुटा स्थिता प्रोवाच॥

Verse 33

अहं संप्रेषिता देवि प्रणामार्थं त्रिशूलिनः । ब्रह्मणा तेन चायाता युष्माकं च विशेषतः

देवि, अहं त्रिशूलिनः प्रणामार्थं संप्रेषिता। ब्रह्मणा तेन चायाता युष्माकं च विशेषतः॥

Verse 34

निर्दोषाया विरागायास्तस्माद्युक्तं न ते भवेत् । शापं दातुं प्रसादं मे तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

निर्दोषाया विरागायास्तस्माद्युक्तं न ते भवेत्। शापं दातुं; प्रसादं मे तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि॥

Verse 35

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीनं सत्यं च पार्वती । पश्चात्तापसमोपेता ततः प्रोवाच सुप्रियम्

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीनं सत्यं च पार्वती। पश्चात्तापसमोपेता ततः प्रोवाच सुप्रियम्॥

Verse 36

स्त्रीस्वभावात्समायातः कोपोऽयं त्वां प्रति द्रुतम् । तस्मादागच्छ गच्छावो मया सार्धं धरातले

स्त्रीस्वभावस्य शीघ्रत्वात् त्वां प्रति कोपोऽयं द्रुतमुदितः। तस्मादागच्छ, मया सार्धं धरातले गच्छावः॥

Verse 37

तत्रास्ति रूपदं तीर्थं मया चोत्पादितं स्वयम् । माघशुक्लतृतीयायां स्नानार्थं विमलोदकम्

तत्रास्ति रूपदं तीर्थं मया स्वयमेव निर्मितम्। माघशुक्लतृतीयायां स्नानार्थं तस्य विमलोदकम्॥

Verse 38

या नारी प्रातरुत्थाय तत्र स्नानं समाचरेत् । सा स्याद्रूपवती नूनमदृष्टे रविमंडले

या नारी प्रातरुत्थाय तत्र स्नानं समाचरेत्। सा नूनं रूपवती स्यात्, अदृष्टे रविमण्डले॥

Verse 39

सदा माघे तृतीयायां तत्र स्नानं करोम्यहम् । अद्य सा तत्र यास्यामि स्नानाय कृतनिश्चया

सदा माघे तृतीयायां तत्र स्नानं करोम्यहम्। अद्यापि तत्र यास्यामि स्नानाय कृतनिश्चया॥

Verse 40

सूत उवाच । एवमुक्त्वा समादाय सा देवी तां तिलोत्तमाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे रूपतीर्थं जगाम च

सूत उवाच। एवमुक्त्वा सा देवी तिलोत्तमां समादाय, हाटकेश्वरजक्षेत्रे रूपतीर्थं जगाम च॥

Verse 41

तत्र स्नानं स्वयं चक्रे विधिपूर्वं सुरेश्वरी । तस्या ह्यनन्तरं सापि भक्तियुक्ता तिलोत्तमा

तत्र सुरेश्वरी देवी विधिपूर्वं स्वयं स्नानं चकार। तस्या ह्यनन्तरं भक्तियुक्ता तिलोत्तमा अपि स्नातवती॥

Verse 42

ततः कांतिमती जाता तत्क्षणादेव भामिनी । पूर्वमासीयद्थारूपा तथासाऽभूद्विशेषतः

ततः सा भामिनी तत्क्षणादेव कांतिमती जाता। पूर्वमासीत् यद्रूपं तत् पुनरवाप, विशेषतः चातिशोभना बभूव॥

Verse 43

अथ तुष्टिसमायुक्ता तां प्रणम्य सुरेश्वरीम् । प्रोवाच विस्मयाविष्टा हर्षगद्गदया गिरा

अथ तुष्टिसमायुक्ता सा सुरेश्वरीं देवीं प्रणम्य। विस्मयाविष्टा हर्षगद्गदया गिरा प्रोवाच॥

Verse 44

प्राप्तं रूपं महादेवि त्वत्प्रसादाच्चिरन्तनम् । ब्रह्मलोकं गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि

महादेवि, त्वत्प्रसादात् चिरन्तनं रूपं मया प्राप्तम्। इदानीं ब्रह्मलोकं गमिष्यामि; मां गन्तुमनुज्ञातुमर्हसि॥

Verse 45

गौर्युवाच । वरं यच्छामि ते पुत्रि यत्किंचिद्धृदि संस्थितम् । तस्मात्प्रार्थय विश्रब्धा न वृथा मम दर्शनम्

गौर्युवाच—पुत्रि, ते हृदि यत्किंचिद् संस्थितं वरं ददामि। तस्मात् विश्रब्धा प्रार्थय; मम दर्शनं न वृथा भवेत्॥

Verse 46

तिलोत्तमोवाच । अहमत्र करिष्यामि क्षेत्रे तीर्थं निजं शुभे । त्वत्प्रसादेन तद्देवि यातु ख्यातिं धरातले

तिलोत्तमोवाच—शुभे देवि, अस्मिन् क्षेत्रेऽहं निजं तीर्थं प्रतिष्ठापयिष्यामि। त्वत्प्रसादेन तद् देवि धरातले ख्यातिं यातु॥

Verse 47

त्वया तत्रापि कर्तव्यं वर्षांते स्नानमेव हि । हितार्थं सर्वनारीणां रूपसौभाग्यदायकम्

त्वया तत्रापि वर्षान्ते स्नानमेव कर्तव्यम्। तत् सर्वनारीणां हितार्थं रूपसौभाग्यदायकम्॥

Verse 48

गौर्युवाच । चैत्रशुक्लतृतीयायां सदाहं त्वत्कृते शुभे । स्नानं तत्र करिष्यामि मध्याह्ने समुपस्थिते

गौर्युवाच—शुभे, त्वत्कृतेऽहं चैत्रशुक्लतृतीयायां सदा तत्र स्नानं करिष्यामि, मध्याह्ने समुपस्थिते॥

Verse 49

हितार्थं सर्वनारीणां तव वाक्यादसंशयम् । या तत्र दिवसे नारी तस्मिंस्तीर्थे करिष्यति

सर्वनारीणां हितार्थं तव वाक्यादसंशयम्। या नारी तत्र दिवसे तस्मिंस्तीर्थे स्नानं करिष्यति॥

Verse 50

स्नानं सा सौख्यसंयुक्ता भविष्यति सुखान्विता । स्पृहणीया च नारीणां सर्वासां धरणीतले

सा स्नानं कृत्वा सौख्यसंयुक्ता भविष्यति सुखान्विता। धरणीतले सर्वासां नारीणां स्पृहणीया च भविष्यति॥

Verse 51

पुरुषोऽपि सुभक्त्या यस्तत्र स्नानं करिष्यति । सप्तजन्मानि रूपाढ्यः ससौभाग्यो भविष्यति

पुरुषोऽपि यः सुभक्त्या तत्र स्नानं करिष्यति । स सप्तजन्मसु रूपाढ्यः ससौभाग्यो भविष्यति ॥

Verse 52

सूत उवाच । एवमुक्ता तदा देव्या साप्सरा द्विजसत्तमाः । चक्रे कुण्डं सुविस्तीर्णं विमलोदप्रपूरितम्

सूत उवाच । एवमुक्ता तदा देव्या साप्सरा द्विजसत्तमाः । चक्रे कुण्डं सुविस्तीर्णं विमलोदप्रपूरितम् ॥

Verse 53

उपकंठे ततस्तस्य स्थापयामास पार्वतीम् । ततो जगाम संहृष्टा ब्रह्मलोकं तिलोत्तमा

उपकंठे ततस्तस्य स्थापयामास पार्वतीम् । ततो जगाम संहृष्टा ब्रह्मलोकं तिलोत्तमा ॥

Verse 54

ततः प्रभृति संजातं कुण्डमप्सरसा कृतम् । स्नानमात्रैर्नरैर्यत्र सौभाग्यं लभ्यते द्विजाः

ततः प्रभृति संजातं कुण्डमप्सरसा कृतम् । स्नानमात्रैर्नरैर्यत्र सौभाग्यं लभ्यते द्विजाः ॥

Verse 55

नारीभिश्च विशेषेण पुत्रप्राप्तिरनुत्तमा । तथान्यदपि यत्किंचिद्वांछितं हृदये स्थितम्

नारीभिश्च विशेषेण पुत्रप्राप्तिरनुत्तमा । तथान्यदपि यत्किंचिद्वाञ्छितं हृदये स्थितम् ॥

Verse 153

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽप्सरःकुण्डोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अप्सरःकुण्डोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।