Adhyaya 217

Verse 1

आनर्त उवाच । विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर । तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता

आनर्त उवाच—मुनीश्वर, येन विधिना सर्वं श्राद्धं कर्तव्यं, तदद्य मे कार्त्स्न्येन आचक्ष्व; मम हृदि महती श्रद्धा दृढा जाता।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

भर्तृयज्ञ उवाच—शृणु राजन्; श्राद्धस्य उत्तमं विधिं प्रवक्ष्यामि, यत् पितॄणां नित्यं तुष्टिदं नृणां च सर्वकामप्रदम्।

Verse 4

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् । मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः । स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत् । सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि समाहरेत्; न मायादिभिः, न चौर्येण, न छलाप्तैः, न वञ्चनैः। स्ववृत्त्योपार्जितैर्द्रव्यैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत्; ब्राह्मणानां तु सुप्रतिग्रहजं द्रव्यं विशेषतः प्रशस्यते।

Verse 5

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः । शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते

नरेन्द्रस्य रक्षणोपार्जितैर्द्रव्यैः, वैश्यस्य क्षेत्रसम्भवैः, शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च—एतैः श्राद्धं कर्तुं युक्तम्।

Verse 6

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम् । पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये गृहान्तिकं प्राप्ते, पूर्वेद्युः सायं गत्वा श्राद्धार्हान् द्विजन्मनः समुपगच्छेत्।

Verse 7

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमन्त्रयेद्यतीन्पश्चात् स्नातकान् ब्रह्मकर्मिणः ॥

Verse 8

तदभावे गृहस्थांश्च । ब्रह्मज्ञानपरायणान् अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्

तदभावे गृहस्थांश्च ब्रह्मज्ञानपरायणान् । अग्निहोत्रपरान् विप्रान् वेदविद्याविचक्षणान् ॥

Verse 9

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान् षट्कर्मनिरतान् सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रान् संयुतान् गुणैः ॥

Verse 10

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः

अव्यङ्गान् रोगनिर्मुक्तान् जिताहारान् तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजन् श्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥

Verse 11

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन्

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनाङ्गानधिकाङ्गांश्च सर्वभक्षान् निराकृतीन् ॥

Verse 12

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान्

श्यावदन्तान् व्यर्थदन्तान् वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान् चापि वेदशास्त्रविवर्जितान् परित्यजेत् ॥

Verse 13

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि

कुनखान् रोगसंयुक्तान् द्विर्नग्नान् परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान् नास्तिकान् अनृतकान् अपि वर्जयेत् ॥

Verse 14

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान् । अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान्

वार्धुषिकान् विकर्मस्थान् शौचाचारविवर्जितान् । अतिदीर्घान् कृशान् वापि स्थूलान् अपि च लोमशान् वर्जयेत् ॥

Verse 15

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम् । परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः

निर्लोमान् वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत् पितृगौरवम् । परदाररतान् चैव तथा यो वृषलीपतिः ॥

Verse 16

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला

वन्ध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला ॥

Verse 17

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः । सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः

षण्ढं मलिम्लुचं दम्भिनं राजपैशुन्यवृत्तिं च विवर्जयेत्। तथा सगोत्रायां जातं तथैकप्रवरसमुद्भवं च त्यजेत्॥

Verse 18

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः । तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः

कनिष्ठो यः ज्येष्ठात् प्राक्कृताधानः प्राक्कृतोद्वाहश्च, तथा ज्येष्ठात् प्राग्दीक्षितो यश्च—स गृहसंयुतः श्राद्धे त्याज्यः॥

Verse 19

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः । निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः

पितृमातृपरित्यागी गुरुतल्पगश्च, निर्दोषां पत्नीं यस्त्यजेत्, कृतघ्नः कर्षुकश्च—एते श्राद्धे विवर्जनीयाः॥

Verse 20

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः । एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम्

शिल्पजीविनं प्रमादिनं पण्यजीविनं कृतायुधं च श्राद्धे विवर्जयेत्। येषां कुलं न ज्ञायते तानपि वर्जयेत्॥

Verse 21

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि । ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि। ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः॥

Verse 22

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः

श्राद्धे प्रशस्ताः त्रिणाचिकेत-त्रिमधु-त्रिसुपर्णविदः, षडङ्गवित्, विद्याव्रतस्नातः, तथा धर्मद्रोणस्य पाठकश्च।

Verse 23

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् । अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत्

पुराणज्ञो ज्ञानी च, ज्येष्ठसामवित्, अथर्वशिरसो वेत्ता, क्रतुगामी, सुकर्मकृत्—एष ब्राह्मणो यज्ञादौ विज्ञेयः।

Verse 25

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः । एते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः। एते ब्राह्मणा ज्ञेयाः निःशेषाः पङ्क्तिपावनाः॥

Verse 26

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः । पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे, गर्हिता अपि ये द्विजाः। तेऽपि पितॄणां तृप्तिं कुर्वन्ति, भुक्त्वा कुलोद्भवाः॥

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् । शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रथमं द्विजन्मनां कुलं ज्ञेयम्। पश्चाच्छीलं, ततो वयो नाम, ततः परं कन्यादानादिकम्॥

Verse 28

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः । श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम्

यो नरः श्रुतशीलविहीनाय, धर्मज्ञायापि, श्राद्धं ददाति कन्यां च प्रयच्छति, तस्य तत्कर्माग्निविहीनहुतवत् निष्फलं भवति।

Verse 29

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम् । कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत्

ऊषरे भूमौ जातं सस्यं यथा तुषकण्डनमात्रं भवति, तथा कुलाचारविहीनं श्राद्धं शून्यं भवति; तस्मात् श्राद्धे कुलाचारसमन्वितान् नियोजयेत्।

Verse 30

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि । एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः

ब्राह्मणेष्वपि, नृपशार्दूल, केचिन्मन्दविद्याधराः सन्ति; एवं परीक्ष्य तान् विप्रान् गृहीत्वा ततश्चरणौ नमेत्।

Verse 31

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना, दक्षिणेन च, युग्मान् यथाशक्ति सम्यक् समादाय, पुनःपुनर्नमस्कृत्य विधिं कुर्यात्।

Verse 32

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः

दक्षिणं जानु स्पृष्ट्वा मन्त्रमेनमुदीरयेत्— ‘आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः’ इति।

Verse 33

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव । एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान्

भक्त्या मया निमन्त्रितोऽसि; त्वमपि व्रतस्य भागी भव। एवं युग्मान् सम्यगाहूय, विश्वेदेवानां कृते द्विजान् निमन्त्रयेत्।

Verse 34

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् । ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक्

ततः अपसव्यं कृत्वा पित्रर्थं चाभिमन्त्रयेत्। यथाशक्त्या त्रीन् ब्राह्मणान् एकैकस्य पृथक् पृथक् निमन्त्रयेत्।

Verse 35

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् । ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः

एकैकं वा त्रयाणां वा, अथवा एकमेव, एवं निमन्त्रयेत्। मातृपक्षेऽपि ब्राह्मणानां एष एव विधिः स्मृतः।

Verse 36

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् । श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः

ततः द्विजस्य पादौ परिस्पृश्य, श्रद्धापूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः, इदमुदीरयेत्।

Verse 37

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः । स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव

पिता मे तव देहेऽस्मिन् तथा पितामहश्च मे। स्वपित्रा सहितो ह्येतु; त्वं च व्रतपरो भव॥

Verse 38

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते

एवं पितॄन् समाहूय तथा मातामहान् अपि । मन्त्रैः संमन्त्रिताः ते विप्राः संयतात्मान एव ते ॥

Verse 39

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः

यजमानः शान्तमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः ॥

Verse 40

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः

तदह्नि वर्जयेत् कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यङ्गं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः ॥

Verse 41

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत्

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लाम्बरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतान् तान् विप्रान् श्राद्धमाचरेत् ॥

Verse 42

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम्

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम् ॥

Verse 43

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला । पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

यदि श्राद्धं श्वा वा रजस्वला नारी वा पतितो वा वराहो वा पश्येत्, तदा तत् श्राद्धं निष्फलं भवति।

Verse 44

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते । सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धे यदन्नं पर्युषितं तैलाक्तं वा, सकेशं वा, निन्द्यदूषितं च प्रदीयते, तत् श्राद्धं निष्फलं भवति।

Verse 45

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम् । दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

विभक्तिरहितं श्राद्धं मौननियमविवर्जितं च, दक्षिणारहितं यच्च, तत् श्राद्धं निष्फलं भवति।

Verse 46

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ । शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

यत्र घरट्टोलूखलयोः शब्दौ भवन्ति, शूर्पशब्दो विशेषेण च श्रूयते, तत्र श्राद्धं निष्फलं भवति।

Verse 47

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते । पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

यत्र संस्क्रियमाणे कलहः जायते, पंक्तिभेदो विशेषेण च भवति, तत्र तत् श्राद्धं निष्फलं भवति।

Verse 48

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत

पूर्वाह्णे रात्रौ वा संध्ययोर्वापि यत्कृतम् । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं निष्फलं भवेत् ॥

Verse 49

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि । भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत्

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यविवर्जितः । भुङ्क्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन निष्फलं भवेत् ॥

Verse 50

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

तुषधान्यं सनिष्पावं योच्छिष्टं च प्रदीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं निष्फलं भवेत् ॥

Verse 51

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥

Verse 52

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः

मन्वादीनपि ते वक्ष्ये ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः ॥

Verse 53

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् । पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा

तासु कालेषु क्ष्मायां तिलमिश्रितं तोयमपि यत् प्रदत्तं, तत् श्रद्धापूतेन चेतसा दत्तं सत् पितृभ्यः अक्षयफलतां याति।

Verse 54

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

आश्वयुजस्य शुक्लनवमी, कार्तिकस्य द्वादशी, माघस्य तृतीया, तथा भाद्रपदस्यापि (तिथिः)—एताः पितृकर्मणि शुभाः कालाः परिकीर्तिताः।

Verse 55

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा । तथाऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी

तपस्यस्य अमावास्या, पौषस्य एकादशी, तथा आषाढस्य दशमी, माघमासस्य सप्तमी—एताः अपि पितृश्राद्धादिकर्मणि प्रशस्ताः।

Verse 56

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽषाढी व पूर्णिमा । तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च

श्रावणस्य कृष्णाष्टमी, आषाढस्य पूर्णिमा, तथा कार्तिकमासस्य (पूर्णिमा), एवं फाल्गुनस्यापि या (पूर्णिमा)—एताः पितृकर्मसु प्रशंसिताः।

Verse 57

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप । मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य च पूर्णिमाः सहिताः पञ्चैताः, नृप; मनूनामादयः प्रियाः प्रोक्ताः—तिथयस्ते मया नृप कथिताः।

Verse 58

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् । पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम्

आसु तोयेषु स्नात्वा यः तिल-दर्भ-विमिश्रितं पितृभ्य उद्दिश्य तर्पणं ददाति, स परमां गतिं प्राप्नोति।

Verse 59

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः । किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः

पितॄणां प्रसादेनैव इह लोके परत्र च कल्याणं लभ्यते; किं पुनः विविधैः अन्नैः रसैः वस्त्रैः च सदक्षिणैः कृतं चेत्।

Verse 60

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः; यासां संकीर्तनेनापि पापसंचयः क्षीयते।

Verse 61

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी

कार्तिके शुक्ला नवमी, माधवे सिता तृतीया, तपस्ये अमावास्या, नभस्ये त्रयोदशी—एताः युगादयः स्मृताः।

Verse 62

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् । स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे

त्रेता-कृत-कलीनां च द्वापरस्य च क्रमात् एते आदयः; स्नाने दाने जपे होमे विशेषतः पितृतर्पणे महाफलप्रदाः।

Verse 63

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत्

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलप्रदाः। यदा भानुर्मेषं प्रविशति, अथवा यदा तुलां प्रविशति तदा विशेषतः॥

Verse 64

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः । मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप

तदा विषुवाख्यः कालः स्यात्, स चाक्षयकारकः। मकरे कर्कटे चैव यदा भानुः प्रविशेत् नृप॥

Verse 65

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते । रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते

तद्विषुवोऽपि ‘आयन’ इति नाम्ना विशिष्यते। रवेः राश्यन्तरप्रवेशः ‘संक्रान्तिः’ इति कथ्यते॥

Verse 66

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः । त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः । नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलप्रदाः। त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रान्तिपूर्वकाः॥ नैतेषु विघ्नं विद्यते; तदा दत्तं ‘अक्षय’ इति संज्ञितम्॥

Verse 67

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत्

अश्रद्धयापि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः। अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्य एवाक्षयतां व्रजेत्॥

Verse 217

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्राद्धकल्पान्तर्गतहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये “श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णयवर्णनम्” इति नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।