Adhyaya 190

Verse 1

सूत उवाच । एवं क्रतुः स संजातः पञ्चरात्रं द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वकाम समृद्धिमान्

सूत उवाच—एवं स क्रतुः पञ्चरात्रं द्विजोत्तमाः, हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वकामसमृद्धिमान्, सम्यगनुष्ठितः।

Verse 2

विप्रांश्च भिक्षुकांश्चैव दीनांधांश्च विशेषतः । समाप्तौ तस्य यज्ञस्य संतर्प्य सकलांस्ततः । ऋत्विजो दक्षिणाभिस्तान्यथोक्तान्द्विजसत्तमान्

विप्रान् भिक्षुकांश्चैव दीनान्धांश्च विशेषतः संतर्प्य, तस्य यज्ञस्य समाप्तौ सर्वान् सम्यक् पूजयित्वा; ऋत्विजोऽपि यथोक्तदक्षिणाभिः तुष्टान् अकरोत्।

Verse 3

ततः स चानयामास नागरान्ब्राह्मणोत्तमान् । चातुश्चरणसंपन्नाञ्छ्रुतिस्मृति समन्वितान्

ततः स ब्राह्मणोत्तमान् नगरस्य प्रमुखान् आहूय आनयामास—चातुश्चरणसंपन्नान्, श्रुतिस्मृतिसमन्वितान्।

Verse 4

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततस्तान्प्राह सादरम् । यद्भूमौ तु मया तीर्थं पुष्करं संनिवेशितम्

ततः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स तान् सादरं प्राह—“अत्र भूमौ मया पुष्करं नाम तीर्थं संनिवेशितम्।”

Verse 5

कलिकालस्य भीतेन द्वितीयं ब्राह्मणोत्तमाः । येन नो नाशमभ्येति म्लेच्छैरपि समाश्रितम्

“कलिकालभयात्, हे ब्राह्मणोत्तमाः, मया द्वितीयं आश्रयं विन्यस्तम्—येन म्लेच्छैरपि समाश्रितं सत् नाशं नाभ्येति।”

Verse 6

हाटकेश्वरदेवस्य प्रभावेन महात्मनः । कलिकाले च सम्प्राप्ते तीर्थान्यायतनानि च

“महात्मनः हाटकेश्वरदेवस्य प्रभावेन, कलिकाले सम्प्राप्तेऽपि, तीर्थानि च आयतनानि च तेजस्विनि भवन्ति।”

Verse 7

म्लेच्छैः स्पृष्टान्यसंदिग्धं प्रयागादीनि कृत्स्नशः । यज्ञस्तु विहितस्तेन भयायं तत्कृतेन च

“म्लेच्छैः स्पृष्टानि प्रयागादीनि तीर्थानि निःसन्देहं कृत्स्नशः दूषितानि; तेन यज्ञो विहितः, तत्कृतेन च भयमुत्पन्नम्।”

Verse 8

तस्माद्वदथ किं दानं युष्मद्भूमेश्च निष्क्रये । प्रयच्छामि च यज्ञस्य येन मे स्यात्फलं द्विजाः

तस्माद्वदत मे ब्रूत—युष्मद्भूमेर्निष्क्रयार्थं किं दानं विधीयते? यज्ञसिद्ध्यर्थं तदहं प्रदास्यामि, येन मे, हे द्विजाः, फलं स्यात्।

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि यच्छसि चास्माकं दक्षिणां यज्ञसंभवाम् । तदस्माकं स्ववासेन स्थानं नय पवित्रताम्

ब्राह्मणा ऊचुः—यदि त्वं यज्ञसम्भवां दक्षिणामस्मभ्यं दातुमिच्छसि, तर्हि स्ववासेनैव अस्माभिः स्थानमेतत् पवित्रतां नय।

Verse 10

यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमम् । स्थापितं तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं सुरसत्तम । येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः पितामह

यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमं स्थापितं, तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं, हे सुरसत्तम; येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः। हे पितामह, उपदिश।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । एतत्तीर्थं मया सृष्टमंतरिक्षस्थितं सदा । किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिर्द्विजसत्तमाः

ब्रह्मोवाच—एतत्तीर्थं मया सृष्टं सदा चान्तरिक्षस्थितम्। किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिः, हे द्विजसत्तमाः?

Verse 12

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् । त्रैलोक्ये तु कुरुक्षेत्रं विशेषेण व्यवस्थितम्

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम्। त्रैलोक्ये तु कुरुक्षेत्रं विशेषेण व्यवस्थितम्।

Verse 13

तद्युष्माकं हितार्थाय पंचरात्रं धरातले । आगमिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यप्रणोदितम्

तस्माद् युष्माकं हितार्थाय पञ्चरात्रं धरातलेऽवतीर्य आगमिष्यति; मम वाक्यप्रणोदितं निःसन्देहम्।

Verse 14

कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु ह्येकादश्यां दिने स्थिते । यावत्पंचदशी तावत्तिथिः पापप्रणाशिनी

कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु एकादश्यां समारभ्य यावत् पञ्चदशी तावत् तिथिः पापप्रणाशिनी।

Verse 15

पंचरात्रस्य मध्ये तु यः स्नानं च करिष्यति । श्राद्धं वा श्रद्धया युक्तस्तस्य स्यादक्षयं हि तत्

पञ्चरात्रस्य मध्ये तु यो स्नानं करिष्यति, श्राद्धं वा श्रद्धया युक्तः; तस्य तत्कर्म अक्षयमेव भवति।

Verse 16

अह तु पंचरात्रं तद्ब्रह्मलोकादुपेत्य च । संश्रयं तु करिष्यामि तीर्थेऽत्रैव द्विजोत्तमाः

अहं तु तत् पञ्चरात्रं ब्रह्मलोकादुपेत्य, अत्रैव तीर्थे संश्रयं करिष्यामि, द्विजोत्तमाः।

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । तव मूर्तिं करिष्यामः स्थानेऽत्र प्रपितामह । तस्यां संक्रमणं नित्यं तस्मात्कार्यं त्वयाविभो

ब्राह्मणा ऊचुः—प्रपितामह, अत्र स्थाने तव मूर्तिं करिष्यामः; तस्मात् विभो, तस्यां नित्यं संक्रमणं त्वया कार्यम्।

Verse 18

तीर्थं चैव सदाप्यऽत्र समागच्छतु चांबरात् । लोकानां पापनाशाय तथा त्वं कर्तुमर्हसि

तीर्थं चैतत् सदाप्यत्र स्वर्गादपि समागच्छतु । लोकानां पापनाशाय तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥

Verse 19

एषा नो दक्षिणा देव यज्ञस्यैव समुद्भवा

एषा नः दक्षिणा देव यज्ञस्यैव समुद्भवा ॥

Verse 20

एवं कृते सुरश्रेष्ठ सफलः स्यात्क्रतुस्तव । प्रतिज्ञा च तथा सत्या तस्माद्दानाय निर्मिता

एवं कृते सुरश्रेष्ठ सफलः स्यात् क्रतुस्तव । प्रतिज्ञा च तथा सत्या तस्माद् दानाय निर्मिता ॥

Verse 21

श्रीब्रह्मोवाच । मन्त्राहूतं ततः श्रेष्ठं नभोमार्गाद्द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुष्करं चागमिष्यति

श्रीब्रह्मोवाच । मन्त्राहूतं ततः श्रेष्ठं नभोमार्गाद् द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुष्करं चागमिष्यति ॥

Verse 22

अघमर्षं जपंश्चैव यः करिष्यति तोयगः । मम मूर्तेः पुरः स्थित्वा पैलमन्त्रपुरःसरम्

अघमर्षं जपंश्चैव यः करिष्यति तोयगः । मम मूर्तेः पुरः स्थित्वा पैलमन्त्रपुरःसरम् ॥

Verse 23

जपिष्यति द्विजश्रेष्ठाः सवनानां चतुष्टयम् । ब्रह्मलोकात्समागत्य प्रश्रोष्या मि च तद्द्विजाः

जपिष्यति, हे द्विजश्रेष्ठाः, सवनानां चतुष्टयं; ब्रह्मलोकात् समागत्य अहं अपि तद् जपं श्रोष्यामि, हे द्विजाः।

Verse 24

सूत उवाच । अथ ते नागराः सर्वे पुष्पदानप्रपूर्वकम् । अनुज्ञां प्रददुस्तुष्टा यज्ञफलसमाप्तये

सूत उवाच—अथ ते नागराः सर्वे पुष्पदानपूर्वकं तुष्टाः सन्तो यज्ञफलसमाप्तये अनुज्ञां प्रददुः।

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः पुलस्त्योऽध्वर्युसत्तमः । यत्र स्थाने स्थितो ब्रह्मा नागरैः परिवारितः

एतस्मिन्नन्तरे पुलस्त्यः अध्वर्युसत्तमः प्राप्तः, यत्र स्थाने ब्रह्मा नागरैः परिवारितः स्थितः।

Verse 26

अब्रवीच्च समाप्तस्ते यतः संपूर्णदक्षिणः । प्रायश्चित्तैर्विरहितो यथा नान्यस्य कस्यचित्

अब्रवीत् च—समाप्तस्ते यज्ञः, यतः संपूर्णदक्षिणः; प्रायश्चित्तैः विरहितः, यथा नान्यस्य कस्यचित्।

Verse 27

अतः परं कर्मशेषं किंचिदस्ति पितामह । वारुणेष्टिर्जपश्चैव तत्करिष्यामि सांप्रतम्

अतः परं कर्मशेषं किंचिदस्ति, हे पितामह? वारुणेष्टिं जपं चैव तत् करिष्यामि साम्प्रतम्।

Verse 28

तथा चाऽवभृथस्नानं प्रकर्तव्यं त्वया सह । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो यत्र तोयव्यवस्थितम्

तथा च त्वया सहावभृथस्नानमपि कर्तव्यम्। तस्मादुत्तिष्ठ; गच्छावो यत्र तोयं विधिवद्व्यवस्थितम्॥

Verse 29

येनेष्टिवारुणीं तत्र कुर्मो विप्रैर्यथोचितैः । चतुर्भिर्ब्रह्मपूर्वैश्च मया चाग्नीध्रहोतृभिः

तत्र विप्रैर्यथोचितैः वरुणीं इष्टिं करिष्यामः। चतुर्भिर्ब्रह्मपूर्वैश्च मया चाग्नीध्रहोतृभिः॥

Verse 30

यथावह्नौ तथा तोये मन्त्रवत्तद्भवंशुभम् । हूयते संविधानेनयज्ञपात्रैः सम न्वितम्

यथावह्नौ तथा तोये मन्त्रवद्भवमङ्गलम्। हूयते संविधानेन यज्ञपात्रैः समन्वितम्॥

Verse 31

वरुणस्य प्रतुष्ट्यर्थं स्नानं कार्यं त्वयैव च । ऋत्विग्भिः सहितेनैव सर्वारिष्टप्रशांतये

वरुणस्य प्रतुष्ट्यर्थं स्नानं त्वयैव कर्तव्यम्। ऋत्विग्भिः सहितेनैव सर्वारिष्टप्रशान्तये॥

Verse 32

यस्तत्र समये स्नानं करिष्यति त्वया सह । अन्योऽपि मानवः कश्चिद्विपाप्मा स भविष्यति

यस्तत्र तस्मिन्समये त्वया सह स्नानमाचरेत्। अन्योऽपि कश्चिन्मानवो विपाप्मा स भविष्यति॥

Verse 33

यानीह संति तीर्थानि त्रैलोक्ये सचराचरे । वारुणीमिष्टिमासाद्य तानि यांति च संनिधौ

यान्यत्र त्रैलोक्ये सचराचरे तीर्थानि सन्ति, वारुणीमिष्टिकाले तानि सर्वाण्यत्रैव संनिधिं यान्ति, सन्निधौ समागच्छन्ति।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षितेन समन्वितम् । तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं जलमध्ये तु सार्थिभिः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः सर्वैरव भृथोत्सवे

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन दीक्षितेन समन्वितेन तत्र जलमध्ये स्नानं कर्तव्यम्; सार्थिभिः सह, ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैश्च सर्वैरेव अवभृथोत्सवे।

Verse 35

तस्माद्विसर्जयाद्यैतान्ब्राह्मणांस्तावदेव च । एतेऽपि च करिष्यंति स्नानं तत्र त्वया सह

तस्माद् एतान् ब्राह्मणान् तावदेव विसर्जय; एतेऽपि त्वया सह तत्र स्नानं करिष्यन्ति।

Verse 36

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रस्थितो ब्रह्मा ज्येष्ठकुण्डतटं शुभम् । गायत्र्या सहितो हृष्टः कृतकृत्यत्वमागतः

सूत उवाच—तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा हृष्टः, गायत्र्या सहितः, कृतकृत्यत्वमागतः, शुभं ज्येष्ठकुण्डतटं प्रस्थितः।

Verse 37

अथ तद्वचनं श्रुत्वा सुराः सर्वे तथा द्विजाः । पुलस्त्यश्च शुभार्थाय स्नानार्थं प्रस्थितास्तदा । ब्रह्मणा सहिता हृष्टाः पुत्रदारसमन्विताः

अथ तद्वचनं श्रुत्वा सुराः सर्वे तथा द्विजाः, पुलस्त्येन सह, शुभार्थं स्नानार्थं तदा प्रस्थिताः; ब्रह्मणा सहिता हृष्टाः, पुत्रदारसमन्विताः।

Verse 38

अथ संकीर्णता जाता समंताज्ज्येष्ठपुष्करे । स्नानार्थमागतैर्लोकैरूर्ध्वबाहुभिरेव च

अथ ज्येष्ठपुष्करे समन्तात् संकीर्णता महती जाता। स्नानार्थमागतैर्लोकैरूर्ध्वबाहुभिरेव भक्त्या समाकुलं जगाम॥

Verse 39

न तत्र लक्ष्यते ब्रह्मा न तत्कर्म च वारुणम् । क्रियमाणैर्द्विजैस्तत्र व्याप्ते भूमि तलेऽखिले

तत्र ब्रह्मा न लक्ष्यते, न च तत् वारुणं कर्म दृश्यते। तत्र द्विजैः क्रियमाणैः सर्वं भूमितलं समन्तात् व्याप्तम्॥

Verse 40

अथांते कर्मणस्तस्य ब्रह्मा प्राह शतक्रतुम् । हितार्थं सर्वलोकस्य विनयावनतं स्थितम्

अथ तस्य कर्मणोऽन्ते ब्रह्मा शतक्रतुमब्रवीत्। स विनयावनतः स्थितः, सर्वलोकहितार्थं वचः शृण्वन्॥

Verse 41

न मां ज्ञास्यति दूरस्था जनाः स्नानार्थमागताः । मज्जमानं जले पुण्ये सम्मर्देऽस्मिञ्जलोद्भवे

दूरस्था स्नानार्थमागताः जनाः मां न ज्ञास्यन्ति। अस्मिन् जलोद्भवे सम्मर्दे पुण्यजले मज्जमानं मां न परिचेष्यन्ति॥

Verse 42

तस्मान्नागं समारुह्य निजं वृत्रनिषूदन । एणस्य कृष्णसारस्य वंशांते चर्म न्यस्य च

तस्मात् हे वृत्रनिषूदन, निजं नागं समारुह्य। एणस्य कृष्णसारस्य चर्म वंशान्ते न्यस्य, यथोक्तं कुरु॥

Verse 43

ततस्तत्स्नानवेलायां क्षेप्तव्यं सलिले त्वया । येन लोकः समस्तोऽयं वेत्ति कालं तु स्नानजम्

ततः तत्स्नानवेलायां त्वया सलिले तद् निक्षेपणीयम् । येनायं समस्तो लोकः स्नानजं कालं सम्यग् वेत्ति ॥

Verse 44

स्नानं च कुरुते श्रेयः संप्राप्नोति यथोदितम् । दूरस्थोऽपि सुवृद्धोऽपि बालोऽपि च समागतः । स्नानजं लभते श्रेयः संदृष्टेऽपि यथोदितम्

यः स्नानं करोति स यथोक्तं श्रेयः समवाप्नोति । दूरस्थोऽपि सुवृद्धोऽपि बालोऽपि समागतः । स्नानजं लभते श्रेयः, संदर्शनादपि यथोक्तं फलम् ॥

Verse 45

सूत उवाच । बाढमित्येव संप्रोच्य सत्वरं प्रययौ हरिः

सूत उवाच । ‘बाढम्’ इति संप्रोच्य हरिः सत्वरं प्रययौ ॥

Verse 46

ततो नागं समारुह्य धृत्वा वंशं करे निजे । मृगचर्माग्रसंयुक्तं तोयमध्ये व्यवस्थितः

ततो नागं समारुह्य करे निजे वंशं धृत्वा । मृगचर्माग्रसंयुक्तं तोयमध्ये स व्यवस्थितः ॥

Verse 47

एतत्कर्मावसाने स स्नातुकामे पितामहे । तच्चर्म प्राक्षिपत्तोये स्वयमेव शतक्रतुः

एतत्कर्मावसाने स्नातुकामे पितामहे । तच्चर्म तोये प्राक्षिपत् स्वयमेव शतक्रतुः ॥

Verse 48

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे गन्धर्वगुह्यकाः । मानुषाश्च विशेषेण स्नातास्तत्र समाहिताः

अथान्तरे सर्वे देवाः गन्धर्वगुह्यकसहिताः, विशेषतः मानुषाश्च, तत्र समाहितचित्ताः स्नात्वा स्थिताः।

Verse 49

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा शक्रं प्रोवाच सादरम् । कृतस्नानं सुरैः सार्धं विनयावनतं स्थितम्

तस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा शक्रं सादरं प्रोवाच; स च सुरैः सह कृतस्नानः विनयावनतः स्थितः।

Verse 50

सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा

हे सहस्राक्ष! मन्मखे त्वया विपुलं कष्टं कृतम्; तथा सुमध्यमा गायत्री नाम पत्नी च आनीता।

Verse 51

तस्माद्वरय भद्रं ते यं वरं मनसि स्थितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

तस्मात् भद्रं ते—मनसि स्थितं यं वरं वरय; अहं ते सर्वं प्रदास्यामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्।

Verse 52

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । यदि त्वां प्रार्थयाम्यद्य भूयात्तु तादृशं विभो

इन्द्र उवाच—यदि मे देव तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः; अद्य त्वां यत् प्रार्थये, तादृशं विभो भूयात्।

Verse 53

वर्षेवर्षे तु यः कुर्यात्संप्राप्तेऽस्मिन्दिने शुभे । मृगचर्म समादाय वंशाग्रे यो महीपतिः

वर्षे वर्षे यः शुभेऽस्मिन्दिने संप्राप्तेऽनुष्ठानं कुर्यात्, मृगचर्म समादाय वंशाग्रे स्थित्वा, हे महीपते—

Verse 54

नागप्रवरमारुह्य स्वयमेव पितामह । यथाऽहं प्रक्षिपेत्तोये स स्यात्पापविवर्जितः

नागप्रवरमारुह्य स्वयमेव पितामहः; यथाऽहं तोये प्रक्षिपेयम्, तथा कृत्वा स पापविवर्जितः स्यात्।

Verse 55

अजेयः सर्वशत्रूणां सर्वव्यसनवर्जितः । ये करिष्यंति च स्नानमनेन मृगचर्मणा

अजेयः सर्वशत्रूणां सर्वव्यसनवर्जितः; येऽनेन मृगचर्मणा स्नानं करिष्यन्ति ते तथा भविष्यन्ति।

Verse 56

सार्धमन्येऽपि ये लोका अपि पापसमन्विताः । तेषां वर्षकृतं पापं त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु

सार्धमन्येऽपि ये लोका पापसमन्विताः; तेषां वर्षकृतं पापं त्वत्प्रसादात् प्रणश्यतु।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । एतत्सर्वं सहस्राक्ष तव वाक्यमसंशयम् । भविष्यति न संदेहः सर्वमेतन्मयोदितम्

ब्रह्मोवाच—एतत्सर्वं सहस्राक्ष तव वाक्यमसंशयम्; भविष्यति न संदेहः, सर्वमेतन्मयोदितम्।

Verse 58

यो राजा श्रद्धया युक्तो देशस्यास्य समुद्भवः । आनर्तस्य गजारूढो मृगचर्म क्षिपिष्यति

यो राजा श्रद्धया युक्तोऽस्य देशस्यैव समुद्भवः । आनर्तदेशाधिपो गजारूढो विधिवन्मृगचर्म क्षिपिष्यति ॥

Verse 59

अत्र कुण्डे मदीये तु मां संपूज्य तटस्थितम् । सर्वलोकहितार्थाय संप्राप्ते प्रतिपद्दिने

अत्र कुण्डे मदीये तु मां तटस्थितं समर्च्य च । सर्वलोकहितार्थाय प्रतिपद्दिवसे प्राप्ते ॥

Verse 60

समाप्ते कुतपे काले विजयी स भविष्यति । कार्तिक्यां च व्यतीतायां द्वितीयेऽह्नि व्यवस्थिते

समाप्ते कुतपे काले स विजयी भविष्यति । कार्तिक्यां व्यतीतायां च द्वितीयेऽह्नि व्यवस्थिते ॥

Verse 61

तथा तत्कालमासाद्य ये करिष्यंति मानवाः । स्नानं तच्च दिनेऽत्रैव वर्षपापविवर्जिताः । आधिव्याधिविमुक्ताश्च ते भविष्यंत्यसंशयम्

तथा तत्कालमासाद्य ये करिष्यन्ति मानवाः । स्नानं तच्च दिनेऽत्रैव वर्षपापविवर्जिताः । आधिव्याधिविमुक्ताश्च ते भविष्यन्त्यसंशयम् ॥

Verse 62

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो यक्ष्माख्यो दारुणो गदः । अचिकित्स्योऽपि देवानां तथा धन्वंतरेरपि

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो यक्ष्माख्यो दारुणो गदः । अचिकित्स्योऽपि देवानां तथा धन्वन्तरेरपि ॥

Verse 63

नीलांबरधरः क्षामो दीनो दण्डसमाश्रितः । क्षुत्कुर्वञ्छ्लेष्मणा तावत्कृच्छ्रात्संधारयन्पदम्

नीलाम्बरधरोऽतिक्षामो दीनो दण्डसमाश्रितः । श्लेष्मयुक्तक्षुत्कुर्वन् कृच्छ्रेणैव पदं दधौ ॥

Verse 64

ततश्च प्रणतो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच सः

ततः स प्रणतो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।

Verse 65

यक्ष्मोवाच । तव यज्ञमहं श्रुत्वा दूरादेव पितामह । क्षुत्क्षामकंठश्चायातः समाप्तावद्य कृच्छ्रतः

यक्ष्म उवाच—तव यज्ञं श्रुत्वा दूरादेव पितामह । क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं प्राप्तः समाप्तौऽद्य कृच्छ्रतः ॥

Verse 66

दक्षेणाहं पुरा सृष्टश्चंद्रार्थं कुपितेन च । रोहिणीं सेवमानस्य संत्यक्तान्यासुतस्य च

दक्षेणाहं पुरा सृष्टश्चन्द्रार्थं कुपितेन वै । रोहिणीं सेवमानस्य संत्यक्तान्यासुतस्य च ॥

Verse 67

ततो माहेश्वरादेशात्तेन तुष्टेन तस्य च । पक्षमेकं कृतं मह्यं तस्यास्वादनकर्मणि

ततो माहेश्वरादेशात्तेन तुष्टेन तस्य च । पक्षमेकं कृतं मह्यं तस्यास्वादनकर्मणि ॥

Verse 68

अन्यपक्षे न किंचिच्च येन तृप्तिः प्रजायते । यज्ञस्यैव तु सर्वस्य तर्पयित्वा द्विजोत्तमम्

अन्यपक्षे तु न किञ्चिदस्ति येन तृप्तिः प्रजायते। तस्मात् सर्वयज्ञस्यार्थं द्विजोत्तमं सम्यक् तर्पयेत्॥

Verse 69

ततस्तद्वचनं ग्राह्यं तर्पितोऽहमसंशयम् । पौर्णमास्यां ततो देव यस्य यज्ञस्य कृत्स्नशः

ततः तद्वचनं ग्राह्यं—‘तर्पितोऽहमसंशयम्’। पौर्णमास्यां ततो देव यज्ञः कृत्स्नशः सम्पूर्णो भवति॥

Verse 70

यस्य नो ब्राह्मणो ब्रूते यज्ञस्यांते प्रतर्पितः । तर्पितोऽस्मीति तत्तस्य वृथा स्याद्यज्ञजं फलम् । यदि कोटिगुणं दत्तमपि श्रद्धासमन्वितम्

यज्ञान्ते प्रतर्पितो ब्राह्मणो यदि न ब्रूते—‘तर्पितोऽस्मि’ इति। तस्य यज्ञजं फलं वृथा भवेत्, श्रद्धायुक्तं कोटिगुणं दत्तमपि॥

Verse 71

एतच्छ्रुत्वा त्वया देव पठ्यमानं श्रुताविह । तस्मात्सम्यक्स्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयेत वै

एतच्छ्रुत्वा त्वया देव श्रुतिसम्मतं पठ्यमानमिह। तस्मात् सम्यक्स्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयेत् वै॥

Verse 72

प्रत्यक्षं मे यथा तृप्तिरन्नेनैव प्रजायते । त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्

प्रत्यक्षं मे यथा तृप्तिरन्नेनैव प्रजायते। त्वत्प्रसादात् सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्॥

Verse 73

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजस्तस्य पथ्यंपथ्यं वचोऽखिलम् । श्रुतिं प्रमाणतां नीत्वा ततो वचनमब्रवीत्

सूत उवाच—तद्वचनं समग्रं श्रुत्वा, पथ्यापथ्यविभागयुक्तं, पद्मजः श्रुतिं प्रमाणतां नीत्वा ततः प्रत्युवाच।

Verse 74

अद्यप्रभृति वै विप्राः साग्नयः स्युर्धरातले । तैः सर्वैर्वैश्वदेवांते बलिर्देयस्तथाखिलः

अद्यप्रभृति वै विप्राः साग्नयः स्युः धरातले; सर्वैश्च वैश्वदेवान्ते बलिः सम्यग् दातव्य एव।

Verse 75

दत्त्वाऽन्येभ्योथ देवेभ्यस्तव तृप्तिर्भविष्यति । तव पक्षे द्वितीये तु सत्यमेतन्मयोदितम्

अन्येभ्यश्चाथ देवेभ्यो दत्त्वा तव तृप्तिर्भविष्यति; तव पक्षे द्वितीये तु सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 76

ये विप्रास्तु बलिं दद्युर्वैश्वदेवांत आगते । न तेषामन्वये चापि त्वया सेव्योऽत्र कश्चन

ये विप्रास्तु बलिं दद्युः वैश्वदेवान्त आगते, न तेषामन्वये चापि त्वया सेव्योऽत्र कश्चन।

Verse 77

यक्ष्मोवाच । तीर्थेऽस्मिंस्तावके देव सदाहं तपसि स्थितः । तिष्ठामि यदि वादेशस्तावको जायते मम

यक्ष्म उवाच—देव, तव तीर्थेऽस्मिन् सदाहं तपसि स्थितः; तिष्ठामि यदि मे तावकः प्रदेशो नियुज्यते।

Verse 78

ब्रह्मोवाच । यद्येवं कुरु चान्यत्र त्वमाश्रमपदं निजम् । संप्राप्य भूमिदेशे च कञ्चिद्यदभिरोचते । अर्थयित्वा द्विजानेतान्यथा यज्ञकृते मया

ब्रह्मोवाच—यदि एवं, तर्हि त्वमन्यत्र स्वकीयमाश्रमपदं प्रतिष्ठापय। यत्र भूमिदेशः कश्चित् तवाभिरुच्यते, तत्र गत्वा तान् द्विजान् भूम्यर्थं याचस्व, यथा पूर्वं मया यज्ञार्थं तेऽर्थिताः।

Verse 79

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रार्थयामास चमत्कारपुरोद्भवान् । तेभ्यः प्राप्य ततो भूमिं चकाराथाश्रमं निजम्

सूत उवाच—तदाकर्ण्य स चमत्कारपुरोद्भवान् तान् द्विजान् प्रार्थयामास। तेषां सकाशात् भूमिं प्राप्य ततः स्वकीयमाश्रमं चकार।

Verse 80

तत्र यः कुरुते स्नानं प्रतिपद्दिवसे स्थिते । सूर्यवारेण मुच्येत यक्ष्मणा सेवितोऽपि वा

तत्र यः प्रतिपद्दिवसे स्नानं करोति, यदि स दिवसः सूर्यवारे भवति, स यक्ष्मणा पीडितोऽपि विमुच्यते।

Verse 81

अद्यापि दृश्यते चात्र प्रत्ययस्तस्य संभवे । सर्वेषामाहिताग्नीनां नागराणां विशेषतः । कलि कालेऽपि संप्राप्ते न यक्ष्मा संप्रजायते

अद्याप्यत्र तस्य प्रभावे प्रत्ययो दृश्यते। सर्वेषामाहिताग्नीनां, विशेषतो नागराणां, कलिकालेऽपि संप्राप्ते यक्ष्मा न संप्रजायते।

Verse 82

तथा चतुष्पदानां च तेषां गृहनिवासिनाम् । न तस्य भेषजानि स्युर्न मंत्रा न चिकित्सकाः

तथा तेषां गृहनिवासिनां चतुष्पदानां प्रति, तस्य रोगस्य भेषजानि न स्युः, न मन्त्राः, न चिकित्सकाः।

Verse 190

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञावभृथयक्ष्म तीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञावभृथसम्बद्धयक्ष्मतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।