Adhyaya 265

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रभूतानि त्वयोक्तानि व्रतानि नियमास्तथा । प्रसुप्ते पुंडरीकाक्षे येषां संख्या न विद्यते

ऋषय ऊचुः—त्वया प्रभूतानि व्रतानि नियमाश्चोक्ताः; प्रसुप्ते पुण्डरीकाक्षे येषां संख्या न विद्यते।

Verse 2

अशक्त्या हि शरीरस्य नियमानां कथं चरेत् । व्रतं हि सुकुमारांगो दानैर्वापि वदस्व नः

अशक्त्या हि शरीरस्य नियमानां कथं चरेत् । व्रतं हि सुकुमाराङ्गो दानैर्वापि वदस्व नः ॥

Verse 3

सूत उवाच । अशक्तो नियमं कर्तुं सुकुमारो भवेत्तु यः । तेन तत्र प्रकर्तव्यं विख्यातं भीष्मपंचकम्

सूत उवाच । अशक्तो नियमं कर्तुं सुकुमारो भवेत्तु यः । तेन तत्र प्रकर्तव्यं विख्यातं भीष्मपञ्चकम् ॥

Verse 4

कार्त्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः । प्रातरुत्थाय विप्रेंद्र कर्तव्यं दंतधावनम्

कार्त्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः । प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्र कर्तव्यं दन्तधावनम् ॥

Verse 5

ततस्तु नियमं कुर्याद्वासुदेवपरायणः । पूर्वोक्तानां च सर्वेषां नियमानां द्विजोत्तमाः

ततस्तु नियमं कुर्याद्वासुदेवपरायणः । पूर्वोक्तानां च सर्वेषां नियमानां द्विजोत्तमाः ॥

Verse 6

उपवासः प्रकर्तव्यस्तस्मिन्नहनि भक्तितः । अशक्त्या वा शरीरस्य हेमं दद्यात्स्वशक्तितः

उपवासः प्रकर्तव्यस्तस्मिन्नहनि भक्तितः । अशक्त्या वा शरीरस्य हेमं दद्यात्स्वशक्तितः ॥

Verse 7

ब्राह्मणाय हविष्यान्नं दातव्यं वैष्णवैर्नरैः । एवं पञ्चदिनं यावत्कर्तव्यं व्रतमुत्तमम्

वैष्णवैर्नरैर्ब्राह्मणाय हविष्यान्नं प्रदातव्यम्। एवं पञ्चदिनपर्यन्तं व्रतमुत्तमं कर्तव्यम्॥

Verse 8

पूजनीयो हृषीकेशो जलशायिस्वरूपधृक् । गंधैर्धूपैश्च नैवेद्यै रात्रिजागरणैरपि

जलशायिस्वरूपधृग् हृषीकेशः पूजनीयः। गन्धैर्धूपैश्च नैवेद्यै रात्रिजागरणैरपि॥

Verse 9

षष्ठेऽहनि ततो जाते पूजयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । तांश्च वस्त्रैर्हिरण्येन मिष्टान्नेन प्रभक्तितः

षष्ठेऽहनि समुपस्थिते ब्राह्मणोत्तमान् पूजयेत्। तांश्च वस्त्रैर्हिरण्येन मिष्टान्नेन प्रभक्तितः॥

Verse 10

ततः कृतांजलिर्भूत्वा याचयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । सर्वे मे नियमाः प्राप्ता युष्माकं च प्रसादतः

ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा ब्राह्मणोत्तमान् याचयेत्। सर्वे मे नियमाः प्राप्ता युष्माकं प्रसादतः॥

Verse 11

ततस्तैरपि वक्तव्यं चतुर्मासीसमुद्भवम् । व्रतानां नियमानां च व्रतं भूयात्तवाखिलम्

ततस्तैरपि वक्तव्यं चतुर्मासीसमुद्भवम्। व्रतानां नियमानां च व्रतं भूयात्तवाखिलम्॥

Verse 12

ततो विसर्ज्य तान्विप्रान्भोजनं स्वयमाचरेत् । सर्वाहारेण राजेंद्र पंचगव्यप्रपूर्वकम्

ततः सम्यग्विसर्ज्य तान् विप्रान्, स्वयमेव भोजनं कुर्यात्। राजेन्द्र, सर्वाहारैः संयमभङ्गं कुर्यात्, पूर्वं पञ्चगव्यसेवनपूर्वकम्॥

Verse 13

यः करोति व्रतं तस्य फलं स्याद्बहुपुण्यदम् । यः पुनर्व्रतमेतद्धि कुरुते दिनपंचकम् । उपवासपरस्तस्य फलं शतगुणं भवेत्

योऽस्य व्रतं करोति तस्य फलं बहुपुण्यप्रदम्। यः पुनरेतदेव व्रतं दिनपञ्चकं करोति, उपवासपरः सन्, तस्य फलं शतगुणं भवेत्॥

Verse 14

एकादश्यां हरेः पूजां जातिपुष्पैः समाचरेत् । द्वादश्यां बिल्वपत्रेण शतपत्र्या ततः परम् । त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां सुरभ्या भक्तिपूर्वकम्

एकादश्यां हरेः पूजां जातिपुष्पैः समाचरेत्। द्वादश्यां बिल्वपत्रैः, ततः परं शतपत्र्याः पुष्पैः। त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां च सुरभिद्रव्यैः भक्तिपूर्वकम्॥

Verse 15

भृंगराजेन पुण्येन पौर्णमास्यां प्रपूजयेत् । प्रतिपद्दिवसे सर्वैः पूजनीयो जनार्दनः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

पौर्णमास्यां पुण्येन भृङ्गराजेन प्रपूजयेत्। प्रतिपद्दिवसे सर्वैर्जनार्दनः पूजनीयः। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्॥

Verse 16

प्रतिपद्दिवसे सर्वान्प्राशयेत्कायशुद्धये । अगरं गुग्गुलं चैव कर्पूरं तगरं त्वचा

प्रतिपद्दिवसे कायशुद्धये सर्वान् प्राशयेत्। अगरुं गुग्गुलुं चैव कर्पूरं तगरं तथा, त्वचां च सुगन्धिद्रव्यरूपां प्रयोजयेत्॥

Verse 17

एकैकं निर्वपेद्धूपं प्रतिपद्दिवसेऽखिलम् । जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यंकमाश्रितः

प्रतिपद्दिवसेऽखिलं धूपं एकैकं क्रमशो निर्वपेत्। जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यङ्कमाश्रित इति ध्यायेत्॥

Verse 18

अर्घं गृह्णातु मे देवो भीष्मपंचकसिद्धये । मंत्रेणानेन दातव्यो ह्यर्घो देवस्य भक्तितः

भीष्मपञ्चकसिद्धये मे देवोऽर्घं गृह्णातु। अनेन मन्त्रेण भक्त्या देवस्य ह्यर्घो दातव्यः॥

Verse 19

शंखतोयं समादाय सपुष्पफलचंदनैः । नैवेद्यं परमान्नं च स्वशक्त्या निर्वपेद्द्विजाः

शङ्खतोयं समादाय पुष्पफलचन्दनैः सह। नैवेद्यं परमान्नं च स्वशक्त्या निर्वपेद् द्विजाः॥

Verse 20

एतद्वः सर्वमाख्यातं व्रतं वै भीष्मपंचकम् । संप्राप्यते फलं चैव व्रतानां नियमैः सह

एतद्वः सर्वमाख्यातं व्रतं वै भीष्मपञ्चकम्। व्रतानां नियमैः सार्धं फलं चैव समश्नुते॥

Verse 21

ऋषय ऊचुः यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम् । इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः । प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्

ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम्। इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः। प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्॥

Verse 22

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं केनैव विधिना तथा । तस्मात्सूत महाभाग विधानं विस्तराद्वद

कस्मिन्काले कर्तव्यं, केन विधिनैव च? अतः सूत महाभाग, तस्य विधानं विस्तरेण वद।

Verse 23

सूत उवाच । श्रावण्यां समतीतायां द्वितीयादिवसे स्थिते । प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्रा नक्षत्रे विष्णुदैवते । पापिष्ठैः पतितैर्म्लेच्छैः संभाषं नैव कारयेत्

सूत उवाच—श्रावण्यां समतीतायां द्वितीयादिवसे स्थिते। प्रातरुत्थाय विप्रेन्द्रा विष्णुदैवतनक्षत्रे। पापिष्ठैः पतितैर्म्लेच्छैः संभाषं नैव कारयेत्॥

Verse 24

ततो मध्याह्नसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । जलशायिनमासाद्य मंत्रेणानेन पूजयेत्

ततो मध्याह्नसमये स्नात्वा धौताम्बरः शुचिः। जलशायिनमासाद्य मन्त्रेणानेन पूजयेत्॥

Verse 25

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीधामञ्छ्रीपतेऽव्यय । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्

श्रीवत्सधारिन् श्रीकान्त श्रीधामन् श्रीपतेऽव्यय। गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम्॥

Verse 26

पितरो मा प्रणश्यंतु मा प्रणश्यंतु चाग्नयः । देवता मा प्रणश्यंतु मत्तो दांपत्यभेदतः

पितरो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु चाग्नयः। देवता मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः॥

Verse 27

लक्ष्म्या वियुज्यसे कृष्ण न कदाचिद्यथा भवान् । तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे प्रणश्यतु

हे कृष्ण, यथा त्वं लक्ष्म्या कदाचिदपि न वियुज्यसे, तथा देव, मम कलत्रसम्बन्धो मा कदापि प्रणश्यतु।

Verse 28

लक्ष्म्या ह्यशून्यं शयनं यथा ते देव सर्वदा । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनि

हे देव, यथा लक्ष्म्या सह तव शयनं सर्वदा अशून्यं भवति, तथा ममापि शय्या जन्मनि जन्मनि अशून्या अस्तु।

Verse 29

एवमर्थं निवेद्याथ ततो विप्रं प्रपूजयेत् । यथाशक्त्या द्विजश्रेष्ठा वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

एवमर्थं निवेद्य अथ ततः विप्रं सम्यक् प्रपूजयेत्; हे द्विजश्रेष्ठ, यथाशक्ति वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्।

Verse 30

एवं भाद्रपदे मासि आश्विने कार्तिके तथा । पूजयेच्च जगन्नाथं जलशायिनमच्युतम्

एवं भाद्रपदे मासि, आश्विने कार्तिके तथा, जगन्नाथं जलशायिनम् अच्युतं पूजयेत्।

Verse 31

अक्षारभोजनं कार्यं विशेषात्तैलवर्जितम् । समाप्तौ च ततो दद्याद्ब्राह्मणेंद्राय भक्तितः

अक्षारभोजनं कार्यं विशेषात् तैलवर्जितम्; समाप्तौ च ततः भक्तितः ब्राह्मणेन्द्राय दद्यात्।

Verse 32

फलव्रीहिसमोपेतां शय्यां वस्त्रसमन्विताम् । सुवर्णं दक्षिणायां च तथैव च फलं लभेत्

फलैर्व्रीहिभिरुपेतां शय्यां वस्त्रसमन्विताम् दत्त्वा, दक्षिणार्थं सुवर्णं च दद्यात्; तथैव तत्फलं पुण्यलाभं च प्राप्नुयात्।

Verse 33

एवं यः कुरुते सम्यग्व्रतमेतत्समाहितः । तस्य तुष्टिपथं याति जलशायी जगद्गुरुः

एवं यः सम्यक् समाहितचित्तो व्रतमेतत् करोति, तस्य प्रति जलशायी जगद्गुरुर्नारायणः तुष्टिपथं याति, परितुष्यति।

Verse 34

यथा शक्रस्य संतुष्टः पूर्वमेव द्विजोत्तमाः । अशून्यं शयनं तस्य भवेज्जन्मनि जन्मनि

यथा पूर्वमेव शक्रस्य संतुष्टो भवति, हे द्विजोत्तमाः, तथा तस्य जन्मनि जन्मनि शयनमशून्यं भवेत्।

Verse 35

अष्टमासकृतं पापमज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा । अशून्यशयनात्सर्वं व्रतान्नाशं नयेत्पुमान्

अज्ञानात् ज्ञानतो वा अष्टमासकृतं यत् पापं, तत् सर्वम् अशून्यशयनव्रतेन नश्यति; व्रतेनैव पुमान् नाशं नयेत्।

Verse 36

पुत्रहीना च या नारी काकवन्ध्या च या भवेत् । विधवा या करोत्येतद्व्रतमेवं समाहिता । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथः कायशुद्धिं प्रयच्छति

पुत्रहीना या नारी, काकवन्ध्या च या भवेत्, विधवा वा—या एवं समाहिता व्रतमेतत् करोति; तस्याः तुष्टो जगन्नाथः कायशुद्धिं प्रयच्छति।

Verse 37

न तस्या जायते बुद्धिः कदाचित्पापसंभवा । न कामोपहता बुद्धिः कथंचिदपि जायते

तस्याः कदाचिदपि पापसमुद्भवा बुद्धिर्न जायते; न च कामोपहतचित्ता बुद्धिः कथञ्चिदपि तस्याः सम्भवति।

Verse 38

कुमारिकापि या सम्यग्व्रतमेतत्समाचरेत् । सा पतिं लभते विप्राः कुलीनं रूपसंयुतम्

या कुमारिकापि सम्यगेतद्व्रतं समाचरेत्, सा हे विप्राः कुलीनं रूपसंयुतं पतिं लभते।

Verse 39

निष्कामः कुरुते यस्तु व्रतमेतत्समाहितः । चातुर्मास्युद्भवानां च नियमानां फलं लभेत्

यो निष्कामः समाहितः सन् एतद्व्रतं करोति, स चातुर्मास्यसम्भवानां नियमानां फलं अपि लभते।

Verse 265

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।