Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

शूद्र उवाच—महदाश्चर्यमेतद्धि यत् सुरा वृक्षरूपिणः; चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः।

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

भगवन्, के सुरास्ते तु केषु केषु निवासिनः? एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया।

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

गालव उवाच—चातुर्मास्ये तदिच्छया जलममृतमित्याहुः; देवैर्लीलया विधृतं तत् पिबन्ति द्रुमदेवताः।

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

तस्यामृततुल्यस्य जलस्य पानात् महातृप्तिर्जायते—नात्र संशयः। बलं तेजः कान्तिः सौष्ठवं च लघुविक्रमश्च प्रादुर्भवन्ति॥

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

एते गुणाः पानात् प्रजायन्ते, कृष्णांशसम्भवात्। नित्यं तु साधारणामृतपानेन स्वल्पमेव बलं प्रजायते॥

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

तद् भोजनं नित्यं प्रशंसन्ति—एतन्न संशयः। तस्मात् चतुर्षु मासेषु जलमेव हि पिबन्ति॥

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

वृक्षस्थाः पितरो देवाḥ प्राणिनां हितकाम्यया। वृक्षसेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा॥

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः। तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकामदम्॥

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः क्षीरवृक्षाः शुभप्रदाः भवन्ति। पूर्वोक्तं यद्वृक्षचतुष्टयं मया, तदपि स्मर्यताम्॥

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

चातुर्मास्ये विशेषेण एषोऽनुष्ठानः सर्वकामफलप्रदः। ब्रह्मा वटमाश्रित्य प्राणिनां वरप्रदो भवति॥

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

तिलमास्थाय सावित्रीं प्रतिष्ठाप्य, श्वेतभूषणैः पवित्रतां धारयेत्। सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला॥

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

तिलाः पवित्रमतुलं; तिला धर्मार्थसाधकाः। तिला मोक्षप्रदाश्चैव, तिलाः पापापहारिणः॥

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

तिलाः विशेषफलदाः, तिलाः शत्रुविनाशनाः। सर्वेषु पुण्यकर्मसु तिलाः प्रथमं समुदाहृताः॥

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

तिलं न केवलं धान्यमिति प्राहुर्देवधान्यमिति च स्मृतम्। तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिलदानं महोत्तमम्॥

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

कनकेन सह येन तिलाः प्रदत्ताः, हे शूद्रज, तेन ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशो निश्चयेन कृतः॥

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

सावित्री च तिलाश्चैव सर्वकार्यार्थसाधकाः प्रोक्ताः। चातुर्मास्ये विशेषतः तिलैस्तर्पणं कर्तव्यम्॥

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

तिलानां दर्शनं पुण्यं, स्पर्शनं सेवनं तथा। हवनं भक्षणं चैव, शरीरोद्वर्तनं तथा॥

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा। चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः॥

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

महेन्द्रः यवमध्यस्थो भूतेभ्यः हितकृत् सदा । यवसेवनं पुण्यं प्रोक्तं दर्शनस्पर्शनं तथा ॥

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

यवैस्तु तर्पणं कृत्वा देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः ॥

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

गन्धर्वा मलयं वृक्षं गणनायकोऽगुरुं तथा । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च ॥

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

नागा नागद्रुमं श्रित्य सिद्धाः कंकोलकद्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः ॥

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

यष्टीमधुं समाश्रित्य कन्दर्पोऽत्र व्यवस्थितः । रक्ताञ्जनमहावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति ॥

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

यमो विभीतकवृक्षे निवसति; नैरृताधिपो बकुलवृक्षे। वरुणः खर्जूरीवृक्षे, मारुतः (वायुः) पूगवृक्षे प्रतिष्ठितः॥

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

धनदः (कुबेरः) अक्षोटकवृक्षे निवसति, रुद्राश्च बदरीद्रुमे। सप्तर्षीणां महातालोऽस्ति, बहुलश्चामरैर्वृतः॥

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

जंबूवृक्षो मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः। कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः॥

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

तत्फलदानतः प्रीतो भवति वासुदेवः। जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वन्ति द्विजभोजनम्॥

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात् पुरुषार्थचतुष्टयम्। चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने॥

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

यः शुचिर्भूत्वा सपत्नीकान् ब्राह्मणान् भोजयति, तेन कर्मणा लक्ष्मीसहायो नारायणः प्रसन्नो भवति।

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै शुभैर्वस्त्रालंकरणैः परिधाय, सपत्नीकः नरः कृतकृत्यो भवति।

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

यद् रात्रित्रितयेन तथा शोकजन्यवटव्रतेन फलं जायते, तदेव जम्बूवृक्षे द्विजभोजनात् संजायते।

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

तस्मिन् दिने एकभुक्तं कुर्यात्, तदा कृत्यं समाप्यते। बहुना किं? जम्बूवृक्षस्य सम्यक् प्रपूजनात् फलनिश्चयः।

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते, नात्र संशयः। मेघैः परिवृता जम्बू, विद्युद्भिः सह, अशोकवृक्षेण च शोभते।

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

वसुभिः सदा पावनत्वेन स्वीकृतौ प्रियाालश्च महानागवृक्षश्च; आदित्यैः जपावृक्षः, तथा अश्विभ्यां मदनवृक्षोऽपि पवित्रः।

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

विश्वेभिः मधूकवृक्षः पावनः; पिशिताशनैः गुग्गुलुः; सूर्येण पवित्रेण अर्कवृक्षः; सोमे नाथ त्रिपत्रकवृक्षः स्वीकृतः।

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

भूमिपुत्रेण (मङ्गलेन) खदिरः स्वीकृतः; बुधेन च अपामार्गः; गुरुणा अश्वत्थः; तथा शुक्रेण उदुम्बरवृक्षोऽपि स्वीकृतः।

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

शनैश्चरेण नाथ शमी स्वीकृता, शूद्रजातिभिश्चापि; राहुणा दूर्वा स्वीकृता, सा पितॄणां तर्पणाय योग्येति।

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

विष्णोः सदा दयिता एषा, चातुर्मास्ये विशेषतः; केतुना दर्भः स्वीकृतः, याज्ञिकस्य स्वकीयः, महाफलप्रदश्च।

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

येन विना शुभकर्म न कदापि सम्यक् सम्पूर्णं भवति; स एव पवित्राणां पवित्रं, मङ्गलानां च परमं मङ्गलम्।

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

मुमूर्षूणां मोक्षस्वरूपोऽयं धरातले स्थितो महाद्रुमः; अस्मिन् सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा निवसन्ति।

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्तिदं; अन्येऽपि देवा वृक्षान् तान् अधिश्रित्य महाद्रुमेषु निवसन्ति।

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

चतुर्षु मासेषु हि न संशयः प्रवर्तन्ते विशेषतः; चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रिताः।

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

सेविता अपि नृणां वाञ्छितान् कामान् प्रयच्छन्ति; तस्मात् सर्वात्मभावेन यः पिप्पलं सेवते स धन्यः।

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

तुलसीसेवनात् सर्वे वृक्षाः सेविताः स्युः, चातुर्मास्ये विशेषतः; येन तुलसी सेविता, तेन सर्वा वल्ल्यश्च सेविताः।

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

एतादृश्या सेवया जगत्सर्वम् आप्यायितं भवति, आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं पोषितं सेवितं च; चातुर्मास्ये गृहस्थेन वा वानप्रस्थेन वा पुनः।

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

ब्रह्मचारिभिः यतिभिश्च सेविता सा मोक्षदायिनी भवति; एतेषां पवित्रवृक्षाणां कस्यापि छेदनं नैव कारयेत्।

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

चातुर्मास्ये विशेषेण, यज्ञादिकारणं विना, एतदशेषेण मया उक्तम्—यत् त्वया अहम् इह पृष्टः।

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

यथा सर्वे देवाः, हे शूद्रज, वृक्षत्वं प्राप्ताः—(तत् कथयामि)।

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

एकोऽश्वत्थः, एकः पिचुमन्दः, एको न्यग्रोधः, तित्तिडीवृक्षाः दश; तथा कपित्थ-बिल्व-आमलकीत्रयं च। एतान् दृष्ट्वा नरः नरकं न पश्येत्।

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

सर्वे देवाः विश्ववृक्षेशयाश्च तत्रैव सन्ति—कृष्णधारारूपाः, कृष्णमध्याग्रगाः। यस्मिन् विश्वपूज्ये देवे सेविते, इदं विश्वं सर्वं तृप्तं परिपूर्णं भवति।