Adhyaya 225

Verse 1

आनर्त उवाच । एकोद्दिष्टविधिं ब्रूहि मम त्वं वदतां वर । पार्वणं तु यथा प्रोक्तं विस्तरेण महामते

आनर्त उवाच—वदतां वर, मम एकोद्दिष्टश्राद्धस्य विधिं ब्रूहि; यथा त्वया पार्वणकर्म विस्तरेण प्रोक्तं, तथा महामते।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । त्रीणि संचयनादर्वाक्तानि त्वं शृणु सांप्रतम् । यस्मिन्स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत्

भर्तृयज्ञ उवाच—संचयनात् पूर्वं कर्तव्यानीदानीं त्रीणि श्राद्धानि शृणु; यस्मिन् स्थाने मृत्युर्भवेत् तत्रैव श्राद्धं कारयेत्।

Verse 3

एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते

ततः मार्गे यत्र विश्रामः कृतः तत्र एकोद्दिष्टं कर्तव्यम्; ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते।

Verse 4

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमे दशमे चैव नव श्राद्धानि तानि च

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेऽह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा। नवमे दशमे चैव—एतानि नवश्राद्धेषु गणितानि॥

Verse 5

वैतरिण्याश्च संप्राप्तौ प्रेतस्तृप्तिमवाप्नुयात् । एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकम्

वैतरिणीं संप्राप्ते प्रेतः तृप्तिमवाप्नुयात्। एकोद्दिष्टं दैवहीनम्, एकार्घ्यैकपवित्रकम्॥

Verse 6

आवाहनपरित्यक्तं कार्यं पार्थिवसत्तम । तृप्तिप्रश्नस्तथा कार्यः स्वदितं च सकृत्ततः

हे पार्थिवसत्तम, आवाहनं परित्यज्यैव कर्म कर्तव्यम्। तृप्तिप्रश्नोऽपि कर्तव्यः; ततः परं स्वदितं सकृदेव कार्यम्॥

Verse 7

अभिरम्यतामिति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनम् । अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं कुर्याद्दर्भतृणद्वयम् । पवित्रं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टे विधीयते

‘अभिरम्यताम्’ इति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनं कुर्यात्। अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं दर्भतृणद्वयं कुर्यात्; तत् पवित्रं विद्यात्। एतदेकोद्दिष्टे विधीयते॥

Verse 8

सर्वत्रैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकर्मणि । पित्र्ये संकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने

सर्वत्र ‘पितः’ इति रूपं प्रोक्तम्। तर्पणकर्मणि तु ‘पिता’ इति प्रयुञ्जीत; पित्र्यसंकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने च ‘पितुः’ इति॥

Verse 9

गोत्रं स्वरांतं सर्वत्र गोत्रे तर्पणकर्मणि । गोत्राय कल्पनविधौ गोत्रस्याक्षय्यदापने

गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्रोच्चार्यम्। तर्पणकर्मणि ‘गोत्रे’ इति, कल्पनविधौ ‘गोत्राय’ इति, अक्षय्यदापने ‘गोत्रस्य’ इति प्रयुञ्जीत॥

Verse 10

शर्मन्नर्घ्यादिकर्तव्ये शर्मा तर्पणकर्मणि । शर्मणे सस्यदाने च शर्मणोऽक्षय्यके विधौ

अर्घ्यादिकर्तव्ये ‘शर्मन्’ इति नामरूपं प्रयुञ्जीत। तर्पणकर्मणि ‘शर्मा’; सस्यदाने ‘शर्मणे’; अक्षय्यकविधौ ‘शर्मणः/शर्मणो’ इति॥

Verse 11

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये । गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः

एवमेव मातृशब्दस्य ‘मातर्’, ‘मात्रे’, ‘मातुः’ इति आसनकल्पनाक्षय्येषु प्रयोगः; गोत्रे तु ‘गोत्रे’, ‘गोत्रायै’, ‘गोत्रायाः’ इति प्रथमाद्याः विभक्तयः यथायोग्यं प्रयुज्यन्ते।

Verse 12

देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् । प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी स्याच्छ्राद्धसिद्धये

‘देवि’, ‘देव्यै’, ‘देव्या’ इति तथा मातृशब्दस्यापि एवं कीर्तयेत्। श्राद्धसिद्धये प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी च विभक्तयः प्रयोज्याः।

Verse 13

विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते वा विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृणां नोपतिष्ठति

विभक्तिरहितं श्राद्धं यद्यपि क्रियते, अथवा विपर्ययात् विभक्तयः प्रयुज्यन्ते; तदकृतं विद्धि—तत् पितृणां नोपतिष्ठति न तृप्तिं जनयति।

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता । विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्धे कार्यो विधिः सदा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विजानता ब्राह्मणेन श्राद्धे सदा यथोक्ताभिः विभक्तिभिः एव विधिः कार्यः।

Verse 15

ततः सपिंडीकरणं वत्सरा दूर्ध्वतः स्थितम् । वृद्धिर्वाऽगामिनी चेत्स्यात्तदार्वागपि कारयेत्

ततः परं सपिण्डीकरणं वत्सरात् ऊर्ध्वं कर्तव्यं व्यवस्थितम्; यदि तु वंशे वृद्धिरागामिनी (अपरमरणम्) स्यात्, तदा तद् अर्वागपि कारयेत्।

Verse 16

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेको द्दिष्टं च पार्थिव

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेकोद्दिष्टं च पार्थिव ॥

Verse 17

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् । अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम्

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् । अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम् ॥

Verse 18

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् । एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् । एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु ॥

Verse 19

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् । अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम्

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् । अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम् ॥

Verse 20

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् । पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम्

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् । पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम् ॥

Verse 21

केचिच्चतुर्थं कुर्वंति प्रेतं च स्वपितुस्ततः । पितुः पूर्वं भवेच्छ्राद्धं परं नैतन्मतं मम

केचिद् चतुर्थभागं कुर्वन्ति, ततः स्वपितरं प्रेतत्वेन मन्यन्ते। तस्मिन् पक्षे पितुः पूर्वमेव श्राद्धं स्यात्; परं तन्मम मतं न।

Verse 22

सपिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न कारयेत् । क्षयाहं च परित्यज्य शस्त्राहत चतुर्दशीम्

सपिण्डीकरणोत्तरं एकोद्दिष्टं न कारयेत्। तथा क्षयाहं शस्त्राहतचतुर्दशीं च परित्यज्य, यथोचितकाले पितृकर्म कुर्यात्।

Verse 23

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृहा चोपजायते

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक् पिण्डे नियोजयेत्, तदकृतमेव विजानीयात्; स च पितृद्रोहदोषं प्राप्नोति।

Verse 24

पिता यस्य तु निर्वृत्तो जीवते च पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

यस्य पिताऽस्तंगतः, पितामहश्च जीवति, स पितुर्नाम संकीर्त्य ततः प्रपितामहस्य नाम कीर्तयेत्।

Verse 25

पितामहस्तु प्रत्यक्षं भुक्त्वा गृह्णाति पिण्डकम् । पितामहक्षयाहे च पार्वणं श्राद्धमिष्यते

पितामहः प्रत्यक्ष एव भुक्त्वा पिण्डकं गृह्णाति। पितामहस्य क्षयाहे च पार्वणश्राद्धं विधीयते।

Verse 26

जनकं स्वं परित्यज्य कथंचिन्नास्य दीयते । तस्याकृतेन श्राद्धेन न स्वल्पं पितृतो भयम्

स्वजनकं परित्यज्य यः कथंचिदपि तस्मै न किंचिद्ददाति, तेनाकृतेन श्राद्धेन पितृभ्यः समुत्थितं भयम् अल्पं न भवति।

Verse 27

अमावास्यासु सर्वासु मृते पितरि पार्वणम् । नभस्यापरपक्षस्य मध्ये चैतदुदाहृतम्

सर्वास्वमावास्यासु पितरि मृते पार्वणश्राद्धं कर्तव्यम्; नभस्यापरपक्षस्य मध्येऽपि एतदुदाहृतम्।

Verse 28

यावत्सपिंडता नैव न तावच्छ्राद्धमाचरेत्

यावत् सपिण्डता न भवति, तावत् श्राद्धं न आचरेत्।

Verse 29

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते । पितामहादेः कर्तव्यं श्राद्धं यन्नैकपिंडता

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते, पितामहादीनां श्राद्धं कर्तव्यम्, यतो नैकपिण्डता।

Verse 225

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सपिंडीकरणविधिवर्णनंनाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘सपिण्डीकरणविधिवर्णनम्’ नाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।