Adhyaya 31

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्

सूत उवाच—तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम्। यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्॥

Verse 2

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत् । कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित्

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत्। कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित्॥

Verse 3

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं मातुः शापप्रपीडितैः । शेष प्रभृतिनागैस्तु मुक्तिहेतोर्हुताशनात्

तत्र पुरा मातुः शापेन पीडिताः शेषप्रमुखा नागाः, हुताशनं साधनं कृत्वा मोक्षहेतोस्तपः समाचरन्।

Verse 4

कम्बलाश्वतरौ नागौ तथा ख्यातौ धरातले । तत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं संसिद्धिं परमां गतौ

कम्बलाश्वतरौ नाम नागौ धरातले प्रसिद्धौ; तत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा परमां संसिद्धिं गतौ।

Verse 5

अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः । कर्कोटश्चैव नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः

अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः। कर्कोटश्च नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः॥

Verse 6

ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः । शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः

ऐरावतः शङ्खश्च पुण्डरीको महाविषः। शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः॥

Verse 7

एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः । असंख्याभिरिदं व्याप्तं समस्तं धरणीतलम्

एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः। असंख्याभिः समस्तं धरणीतलमिदं व्याप्तम्॥

Verse 8

अथ ते कुटिला दुष्टा भक्षयंति सदा जनान् । बहुत्वादपि संस्पर्शादपराधं विनापि च

अथ ते कुटिला दुष्टाः सदा जनान् भक्षयन्ति स्म; बहुत्वात् संस्पर्शमात्रादपि, मानवानामपराधं विनापि च।

Verse 9

ततः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । पीडिताः स्म सुरश्रेष्ठ सर्पेभ्यो रक्ष सत्वरम्

ततः प्रजाः सर्वाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः—“हे सुरश्रेष्ठ! वयं पीडिताः; सर्पेभ्यः सत्वरं नः रक्ष” इति।

Verse 10

यावन्न शून्यतां याति सकलं वसुधातलम् । व्याप्तं सर्वैस्ततः सर्पैर्विषाढ्यैरतिभीषणैः

यावन्न सकलं वसुधातलं शून्यतां याति, तावत् सर्वैः सर्पैः विषाढ्यैरतिभीषणैः सर्वत्र व्याप्तमिदम्।

Verse 11

अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान् । स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः

अथ ब्रह्मा शेषादीन् नवनायकान् तान् अब्रवीत्—“स्वसंततेः प्ररक्षध्वं; इमाः प्रजाः भक्ष्यमाणाः सन्ति” इति।

Verse 13

अथ तेषां बहुत्वाच्च नैव रक्षा प्रजायते । वारिता अपि ते यस्मात्प्रकुर्वंति प्रजाक्षयम्

अथ तेषां बहुत्वात् प्रजायाः रक्षा नैव समजायत; वारिता अपि ते यस्मात् प्रजाक्षयं प्रकुर्वन्ति स्म।

Verse 14

ततः कोपपरीतात्मा तानाहूय कुलाधिपान् । तानुवाच स्वयं ब्रह्मा सर्वदेवसमागमे

ततः धर्मकोपपरीतात्मा ब्रह्मा तान् कुलाधिपान् आहूय, सर्वदेवसमागमे स्वयं तान् प्रत्युवाच।

Verse 15

भक्षयंति यतः सर्पा अपराधं विना प्रजाः । वारिता अपि ते तस्मात्तान्निगृह्णामि सांप्रतम्

अपराधं विना यतः सर्पाः प्रजाः भक्षयन्ति, वारिता अपि न विरमन्ति; तस्मात् तान् सांप्रतम् निगृह्णामि दण्डयामि च।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वेपमानास्ते सर्पाणां नवनायकाः । प्रोचुः प्रांजलयः सद्यः प्रणिपत्य पितामहम्

तच्छ्रुत्वा सर्पाणां नवनायकाः वेपमानाः, प्राञ्जलयः सद्यः पितामहं प्रणिपत्य प्रोचुः।

Verse 19

भगवन्कुटिला ज्ञातिरस्माकं भवता कृता । तत्कस्मात्कुरुषे कोपं जातिधर्मानुवर्तिनाम्

भगवन्, अस्माकं कुटिला ज्ञातिः भवता कृता; ततः किमर्थं जातिधर्मानुवर्तिनां प्रति कोपं करोषि?

Verse 20

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः । अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः

ब्रह्मोवाच—यदि नाम मया सृष्टाः यूयं दैवात् विषोल्बणाः; तथापि अपराधं विना कस्मात् इमाः प्रजाः भक्षयथ?

Verse 21

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश अस्माकं मानवैः सह । अथवा संप्रयच्छस्व स्थानं मानुषवर्जितम्

नागा ऊचुः—देवेश, अस्माकं मानवैः सह मर्यादां विधेहि; अथवा मानुषवर्जितं स्थानं नः संप्रयच्छ।

Verse 22

पारिक्षितमखे तस्मिन्सर्पाणां चित्रभानुना । समंताद्दह्यमानानां रक्षोपायं प्रचिंतय

पारिक्षितमखे तस्मिन् चित्रभानुना समन्ताद् दह्यमानानां सर्पाणां रक्षोपायं प्रचिन्तय।

Verse 23

यथा न संततिच्छेदो जायते प्रपितामह । अस्माकं सर्वलोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि

प्रपितामह! यथा न संततिच्छेदो जायतेऽस्माकं सर्वलोकेषु, तथा त्वं कर्तुमर्हसि।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद्द्विजः । स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति

ब्रह्मोवाच—जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद् द्विजः; स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति।

Verse 25

भाविनी च भवद्वंशे जरत्कन्या सुशोभना । सा देया चादरात्तस्मै पुत्रार्थं वरवर्णिनी

भवद्वंशे च जरत्कन्या नाम सुशोभना भाविनी; सा वरवर्णिनी पुत्रार्थं तस्मै आदरात् देया।

Verse 26

ताभ्यां यो भविता पुत्रः स शेषान्रक्षयिष्यति । सर्पाञ्छुद्धसमाचारान्मर्यादासु व्यवस्थितान्

तयोर्द्वाभ्यां योऽभविष्यत् पुत्रः स शेषनागान् रक्षयिष्यति—शुद्धसमाचारान् मर्यादासु व्यवस्थितान्।

Verse 27

सुतलं नितलं चैव तथैव वितलं च यत् । तस्याधस्ताच्चतुर्थे च वसतिर्वो धरातले

सुतल-नितल-वितलानां चाधस्तात्, तेषामधो चतुर्थे प्रदेशे, धरातले वो वसतिर्भविष्यति।

Verse 28

मया दत्तेऽतिरम्ये च सर्वभोगसमन्विते । तस्माद्व्रजत तत्रैव परित्यज्य महीतलम्

मया दत्तेऽतिरम्ये सर्वभोगसमन्विते स्थाने; तस्मात् महीतलं परित्यज्य तत्रैव व्रजत।

Verse 29

तत्र भुंजथ सद्भोगा न्गत्वाऽशु मम शासनात् । पुत्रपौत्रसमोपेतांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान्

मम शासनात् शीघ्रं तत्र गत्वा, पुत्रपौत्रसमोपेताः, त्रिदशैरपि दुर्लभान् सद्भोगान् भुञ्जथ।

Verse 30

नागा ऊचुः । भोगानपि प्रभुंजाना न वयं तत्र पद्मज । शक्नुमो वस्तुमुर्व्यां नस्तस्मात्स्थानं प्रदर्शय । मर्यादया वर्तयामो यत्रस्था मानवैः समम्

नागा ऊचुः—हे पद्मज! तत्र भोगान् प्रभुञ्जानाः अपि वयं न शक्नुमो महीतले वस्तुम्; अतः अस्माकं स्थानं प्रदर्शय, यत्र मर्यादया वर्तमाना मानवैः समं वसामः।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । एषा तिथिर्मया दत्ता युष्माकं धरणीतले । पंचमी शेषकालस्तु नेयस्तत्रं रसातले

ब्रह्मोवाच—एषा तिथिर्मया युष्मभ्यं धरणीतले प्रदत्ता। पञ्चम्यां तु शेषकालो रसातले तत्रैव नेयः।

Verse 32

तत्रागतैर्न हंतव्या मानवा दोषवर्जिताः । मंत्रसंरक्षितांगाश्च तथौषधिकृतादराः

तत्रागतैर्मानवैर्दोषवर्जितैर्न हन्तव्यम्। मन्त्रसंरक्षिताङ्गाश्च ते, तथौषधिकृतादराः।

Verse 33

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया दत्ता स्थितिः सदा । पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां नागसत्तमाः

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया सदा स्थितिर्दत्ता। पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां—हे नागसत्तम—निवासः।

Verse 34

सूत उवाच । एवमुक्ताश्च ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं ययुः । पातालं कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः

सूत उवाच—एवमुक्तास्ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं पातालं ययुः। कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः।

Verse 35

तत्र श्रावणपंचम्यां यस्तान्पूजयते नरः । स प्राप्नोति नरोऽभीष्टं तेषामेव प्रसादतः

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यस्तान्नागान्पूजयते नरः। स नरोऽभीष्टं प्राप्नोति तेषामेव प्रसादतः।

Verse 36

तस्य वंशेऽपि सर्पाणां न भयं स्यान्न किल्बिषम् । न रोगो नोपसर्गश्च न च भूतभयं क्वचित्

तस्य भक्तस्य वंशेऽपि सर्पभयं न जायते, न किल्बिषं; न रोगो नोपसर्गो, न क्वचिद्भूतभयं भवति।

Verse 37

अपुत्रस्तत्र यः श्राद्धं करोति सुतवांछया । पुत्रं विशिष्टमासाद्य पितॄणामनृणो हि सः

तत्र तीर्थेऽपुत्रो यः सुतवाञ्छया श्राद्धं करोति, स विशिष्टं पुत्रमासाद्य पितॄणामनृणो भवति।

Verse 38

तथा वंध्या च या नारी पंचम्यां भास्करोदये । श्रावणे कुरुते स्नानं कृष्णपक्षे विशेषतः । सा सद्यो लभते पुत्रं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

तथा वन्ध्या या नारी श्रावणे कृष्णपक्षे विशेषतः पंचम्यां भास्करोदये तत्र स्नानं करोति, सा सद्यः स्ववंशोद्धरणक्षमं पुत्रं लभते।

Verse 39

सर्वरोगविनिर्मुक्तं सुरूपं विनयान्वितम् । भ्रष्टराज्यो नरो यो वा तत्र स्नानं समाचरेत्

यो नरो तत्र स्नानं समाचरेत्, स सर्वरोगविनिर्मुक्तः सुरूपो विनयान्वितश्च भवति; भ्रष्टराज्योऽपि स्नानेन पुनर्भाग्यं लभते।

Verse 40

ततः पूजयते नागाञ्छ्रावणे पंचमीदिने । स हत्वाऽरिगणा न्सर्वान्भूयोराज्यमवाप्नुयात्

ततः श्रावणे पंचमीदिने नागान् पूजयेत्; स सर्वानरिगणान् हत्वा भूयो राज्यमवाप्नुयात्।

Verse 41

येषां मृत्युर्मनुष्याणां जायते सर्पभक्षणात् । न तेषां जायते मुक्तिः प्रेतभावात्कथंचन

येषां मनुष्याणां सर्पदंशेन मृत्युर्भवति, तेषां प्रेतभावात् कथंचनापि मुक्तिर्न जायते।

Verse 42

यावन्न क्रियते श्राद्धं तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मृतस्याहिप्रदंक्षणात् । श्राद्धं कार्यं प्रयत्नेन तस्मिंस्तीर्थेऽहिसंभवे

यावत्तस्मिंस्तीर्थे श्राद्धं न क्रियते, तावन्मोक्षलाभो न भवति, द्विजोत्तमाः। तस्मादहिदंशनमृतस्य तस्मिन्नहिसंभवे तीर्थे सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कार्यम्।

Verse 43

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तां कथां शुभाम् । इन्द्रसेनस्य राजर्षेः सर्वपातकनाशिनीम्

अत्र वः पुरावृत्तां शुभां कथां कीर्तयिष्यामि—राजर्षेरिन्द्रसेनस्य सर्वपातकनाशिनीम्।

Verse 44

इन्द्रसेनो महीपालः पुरासीद्रिपुदर्पहा । अश्वमेधसहस्रेण इष्टं तेन महात्मना

इन्द्रसेनो नाम महीपालः पुरा आसीत्, रिपुदर्पहा। तेन महात्मना अश्वमेधसहस्रेण यज्ञा इष्टाः।

Verse 45

ततः स दैवयोगेन प्रसुप्तः शयने शुभे । दष्टः सर्पेण मुक्तश्च इन्द्रसेनो महीपतिः । वियुक्तश्चैव सहसा जीवितव्येन तत्क्षणात्

ततः स दैवयोगेन शुभे शयने प्रसुप्तः; इन्द्रसेनो महीपतिः सर्पेण दष्टो मुक्तश्च। तत्क्षणादेव स सहसा जीवितव्येन वियुक्तः।

Verse 46

ततस्तस्य सुतोऽभीष्टस्तस्योद्देशेन कृत्स्नशः । चकार प्रेतकार्याणि स्मृत्युक्तानि च भक्तितः

ततः स तस्य प्रियः सुतः पितुरुद्देशेन कृत्स्नशः स्मृत्युक्तानि प्रेतकार्याणि भक्त्या सम्यक् चकार।

Verse 47

गंगायामस्थिपातं च कृत्वा श्राद्धानि षोडश । गयां गत्वा ततश्चक्रे श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः

गङ्गायामस्थिपातं कृत्वा षोडशश्राद्धानि चकार; ततः गयां गत्वा श्रद्धासमन्वितः तत्रापि श्राद्धं चकार।

Verse 48

अथ स्वप्नांतरे प्राप्तः पिता तस्य स भूपतिः । प्रोवाच दुःखितः पुत्रं बाष्पव्याकुललोचनम्

अथ स्वप्नान्तरे तस्य पिता स भूपतिः प्राप्तः; दुःखितः सन् बाष्पव्याकुललोचनं पुत्रं प्रोवाच।

Verse 49

सर्पमृत्योः सकाशान्मे प्रेतत्वं पुत्र संस्थितम् । तेन मे भवता दत्तं न किञ्चिदुपतिष्ठते

सर्पमृत्योः सकाशान्मे पुत्र प्रेतत्वं संस्थितम्; तेन भवता दत्तं किञ्चिदपि मे नोपतिष्ठते।

Verse 50

चमत्कारपुरं क्षेत्रं तस्मात्त्वं गच्छ सत्वरम् । तत्र तीर्थे कुरु श्राद्धं सर्पाणां मत्कृते सुत

तस्मात् त्वं सत्वरं चमत्कारपुरक्षेत्रं गच्छ; तत्र तीर्थे सर्पाणां मत्कृते श्राद्धं कुरु, सुत।

Verse 51

येन संजायते मोक्षः प्रेतत्वा द्दारुणान्मम । स ततः प्रातरुत्थाय तत्स्मृत्वा नृपतेर्वचः

अनेन तीर्थकर्मणा मम दारुणात् प्रेतत्वात् मोक्षः संजायते। ततः स प्रातःकाले उत्थाय नृपतेर्वचनं स्मृत्वा तदनुसस्मार।

Verse 52

प्रेतरूपस्य दुःखार्तस्तत्तीर्थं सत्वरं गतः । चकार च ततः श्राद्धं श्रावणे पंच मीदिने

पितुः प्रेतरूपदुःखेन पीडितः स तत् तीर्थं सत्वरं जगाम। ततः श्रावणमासस्य पञ्चम्यां दिने श्राद्धं चकार।

Verse 53

स्नात्वा श्रद्धासमोपेतः संनिवेश्य पुरोधसम् । ततः स दर्शनं प्राप्तो भूयोऽपि च यथा पुरा

स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः पुरोधसं सम्यक् उपवेश्य। ततः स यथा पुरा तथा भूयोऽपि दर्शनं प्राप्तवान्।

Verse 55

फलं श्राद्धस्य चात्र त्वं कारणं शृणु पुत्रक । श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्चात्र चमत्कारपुरोद्भवाः

अत्र श्राद्धस्य फलं यत्, तस्य कारणं शृणु पुत्रक। अत्र चामत्कारपुरोद्भवा ब्राह्मणाः श्राद्धार्हा एव।

Verse 56

क्षेत्रेऽपि गर्हिताः श्राद्धे येऽन्यत्र व्यंगकादयः । अत्र यत्क्रियते किञ्चिद्दानं वा व्रतमेव च

येऽन्यत्र श्राद्धे गर्हिताः व्यङ्गकादयः, तेऽपि अत्र क्षेत्रे। अत्र यत्किञ्चित् दानं वा व्रतं वा क्रियते, तत् सार्थकं भवति।

Verse 57

तथान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम् । तत्तेषां वचनात्सर्वं पूर्णं स्यादपि खंडितम् । परोक्षे वापि संपूर्णं वृथा संजायते स्फुटम्

तथैवान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम् । तेषां वचनमात्रेण सर्वं पूर्णं भवत्यपि खण्डितम् । परोक्षे तु विप्राणां संपूर्णमपि कर्म स्फुटं वृथा जायते ॥

Verse 58

तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान्समानीय ततः परम् । मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते

तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान् समानीय ततः परम् । मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते ॥

Verse 59

अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः । दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे

अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः । दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे ॥

Verse 60

ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान्ब्राह्मणान्नृपः । यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः

ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान् ब्राह्मणान् नृपः । यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः ॥

Verse 61

न तत्र दुःखितः कश्चिद्दरिद्रोऽपि न दुःखितः । नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा

न तत्र दुःखितः कश्चिद् दरिद्रोऽपि न दुःखितः । नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा ॥

Verse 62

स्थानेस्थाने महानादा उत्सवाश्च गृहेगृहे । वेदविद्याविनोदाश्च स्मृति वादास्तथैव च

स्थाने स्थाने महाशब्दा उत्सवाश्च गृहे गृहे। वेदविद्याविनोदाश्च स्मृतिवादास्तथैव च॥

Verse 63

श्रूयंते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मण सेविते

श्रूयन्ते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः। न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्॥ न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मणसेविते॥

Verse 64

यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च । भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च

यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च। भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च॥

Verse 65

यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः । स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः

यं यं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः। स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः॥

Verse 66

धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक । किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः

धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक। किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः॥

Verse 67

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चिच्छपते द्विजः । निहन्ति वा प्रकोपेन स्वर्गमार्गनिरोधकम्

तस्माद् द्रुतं गच्छ, यावन्न कश्चिद् द्विजः शपेत्; अथवा क्रोधेन त्वां निहन्यात्, स्वर्गमार्गनिरोधकः।

Verse 68

सूत उवाच । ततः स दुःखितो राजा निश्चक्राम भयार्दितः । चमत्कारपुरात्तस्माद्वैलक्ष्यं परमं गतः

सूत उवाच—ततः स दुःखितो राजा भयार्दितो निश्चक्राम; चमत्कारपुरात् तस्माद् वैलक्ष्यं परमं गतः।

Verse 69

चिन्तयामास राजेंद्र स्मृत्वावस्थां पितुश्च ताम् । किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे स्यात्पितुर्गतिः

चिन्तयामास राजेन्द्रः स्मृत्वा पितुरवस्थां ताम्—किं करोमि, क्व गच्छामि, कथं मे स्यात् पितुर्गतिः?

Verse 70

ततः स सचिवान्सर्वान्प्रेषयित्वा गृहं प्रति । एकाकी भिक्षुरूपेण स्थितस्तत्रैव सत्पुरे

ततः स सर्वान् सचिवान् गृहं प्रति प्रेषयित्वा, एकाकी भिक्षुरूपेण तत्रैव सत्पुरे स्थितः।

Verse 71

स ज्ञात्वा नगरे तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनम्

स तत्र नगरे ज्ञात्वा ब्राह्मणं शंसितव्रतम्; ब्राह्मणेन्द्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनं परम्।

Verse 72

देवशर्माभिधानं तु शरणागतवत्सलम् । आहिताग्निं चतुर्वेदं स्मृतिमार्गानुयायिनम्

देवशर्माभिधानः स शरणागतवत्सलः। आहिताग्निश्चतुर्वेदविद् स्मृतिमार्गानुयायी च॥

Verse 73

ततस्तु प्रातरुत्थाय कृत्वांत्यजमयं वपुः । शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम्

ततः प्रातरुत्थाय कृत्वान्त्यजमयं वपुः। शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम्॥

Verse 74

अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम् । सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः

अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम्। सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः॥

Verse 75

कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत् । तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम्

कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत्। तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम्॥

Verse 76

तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः । शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम्

तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः। शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम्॥

Verse 77

ततः संवत्सरस्यांते चंडालेन द्विजोत्तमाः । स प्रोक्त उचिते काले प्रणिपत्य च दूरतः

ततः संवत्सरान्ते, हे द्विजोत्तमाः, चाण्डालेन स उचितकाले दूरतः प्रणिपत्य प्रोक्तः।

Verse 78

स्वामिंस्तव कुलेप्येवं गूथाशोधनकर्मकृत् । तदस्माकं न चान्यस्य तत्किमन्यः प्रवेशितः

स्वामिन्, तव कुलेऽप्येवं गूथशोधनकर्मकृत् कश्चिदस्ति। तदस्माकमेव नान्यस्य; तत्किमन्यः प्रवेशितः?

Verse 79

अथ श्रुत्वा च तद्वाक्यं स प्राह द्विजसत्तमः । न मया कश्चिदन्योऽत्र निर्दिष्टो गोप्यकर्मणि । अधिकारस्त्वयात्मीयस्तथा कार्यो यथा पुरा

अथ तद्वाक्यं श्रुत्वा स द्विजसत्तमः प्राह—अत्र गोप्यकर्मणि मया कश्चिदन्यो न निर्दिष्टः। अधिकारस्तवात्मीय एव; यथा पुरा तथा कार्यं कुरु।

Verse 80

तदान्यदिवसे प्राप्ते सोंऽत्यजः कोपसंयुतः । शस्त्रमादाय संप्राप्तो वधार्थं तस्य भूपतेः

तदन्यदिवसे प्राप्ते सोऽन्त्यजः कोपसंयुतः शस्त्रमादाय तस्य भूपतेर्वधार्थं तत्र समुपागतः।

Verse 81

शस्त्रोद्यतकरं दृष्ट्वा प्रहारेकृतनिश्चयम् । ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्न्यताडयत्

शस्त्रोद्यतकरं तं दृष्ट्वा प्रहारे कृतनिश्चयम्। ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्नि अताडयत्॥

Verse 82

ततस्तस्य विनिष्क्रांते लोचने तत्क्षणाद्द्विजाः । सुस्राव रुधिरं पश्चात्पपात गतजीवितः

ततः तस्य लोचने विनिष्क्रान्ते तत्क्षणादेव, हे द्विजाः, रुधिरं सुस्राव; अनन्तरं स गतजीवितः पपात।

Verse 83

तं श्रुत्वा निहतं तेन चंडालं निजकिंकरम् । देवशर्मातिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः

तं तेन निहतं निजकिंकरं चण्डालं श्रुत्वा, देवशर्मा अतिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः।

Verse 84

ततः पुत्रैश्च पौत्रैश्च सहितोऽन्यैश्च बन्धुभिः । लोष्टैस्तं ताडयामास भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

ततः पुत्रैः पौत्रैश्चान्यैश्च बन्धुभिः सहितः, लोष्टैस्तं ताडयामास, मुहुर्मुहुः भर्त्समानः।

Verse 85

सोऽपि संताड्यमानस्तु प्रहारैर्जर्जरीकृतः । वेदोच्चारं ततश्चक्रे दर्शयित्वोपवीतकम्

सोऽपि संताड्यमानः प्रहारैर्जर्जरीकृतः सन्, उपवीतं दर्शयित्वा ततः वेदोच्चारं चकार।

Verse 86

अथ ते विस्मिताः सर्वे देवशर्मपुरःसराः । ब्राह्मणास्तं समुद्वीक्ष्य वेदोच्चारपरायणम्

अथ देवशर्मपुरःसराः सर्वे ब्राह्मणाः तं वेदोच्चारपरायणं समुद्वीक्ष्य विस्मिताः अभवन्।

Verse 87

पृष्टश्च किमिदं कर्म तवांत्यजजनोचितम् । एषा वेदात्मिका वाणी स्पष्टाक्षरकलस्वना । तत्किं शापपरिभ्रष्टस्त्वं कश्चिद्ब्राह्मणोत्तमः

पृष्टश्च—किमिदं कर्म त्वया क्रियतेऽन्त्यजजनोचितम्? एषा तु ते वाणी वेदात्मिका, स्पष्टाक्षरकलस्वना च। तत्किं शापपरिभ्रष्टः कश्चिद् ब्राह्मणोत्तमोऽसि?

Verse 88

येनैवं कुरुषे कर्म गर्हितं चांत्यजैरपि । ततः स प्रहसन्नाह क्षत्रियोऽहं महीपतिः । विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः

श्रुत्वा—“केन हेतुना त्वमेवं गर्हितं कर्म कुरुषे, यदन्त्यजैरपि निन्द्यते?” स प्रहसन्नाह—“क्षत्रियोऽहं महीपतिः; विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः।”

Verse 89

सोहमाराधनार्थाय त्वस्मिन्स्थान उपागतः । अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन्रतस्य च

सोऽहमाराधनार्थाय त्वस्मिन् स्थाने समुपागतः। अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन् रतस्य मे॥

Verse 90

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्

सूत उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्॥

Verse 92

नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते । तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम्

नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते। तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम्॥

Verse 93

राजोवाच । पिता ममाहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः । सोऽत्र नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात्

राजोवाच— मम पिता अहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः। स एतस्मिन् नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात्॥

Verse 94

तस्मात्तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर । एतदर्थं मयैतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम्

तस्मात् तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर। एतदर्थं मया एतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम्॥

Verse 95

देवशर्मोवाच । एवं कुरु नृपश्रेष्ठ श्राद्धेऽहं ते पितुः स्वयम् । ब्राह्मणः संभविष्यामि तस्माच्छ्राद्धं समाचर

देवशर्मोवाच— एवं कुरु नृपश्रेष्ठ; श्राद्धे ते पितुः स्वयम्। ब्राह्मणः संभविष्यामि; तस्माच्छ्राद्धं समाचर॥

Verse 96

सूत उवाच । अथ ते सुहृदस्तस्य पुत्राः पौत्राश्च बांधवाः । प्रोचुर्नैतत्प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम्

सूत उवाच— अथ तस्य सुहृदः पुत्राः पौत्राश्च बान्धवाः। प्रोचुः— न एतत् प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम्॥

Verse 97

तस्माद्यदि भवानस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम् । सर्वे भवन्तं त्यक्षामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः

तस्माद् यदि भवान् अस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम्। सर्वे भवन्तं त्यक्षामः तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः॥

Verse 98

देवशर्मोवाच । कामं त्यजत मां सर्वे यूयमन्येऽपि ये द्विजाः । मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः

देवशर्मोवाच—कामं त्यजत मां सर्वे, यूयमन्येऽपि ये द्विजाः। मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः॥

Verse 99

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्तेनैव सहितस्तदा । नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तेनैव सहितस्तदा। नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ॥

Verse 100

भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी । नादयंती जगत्सर्वं हर्षयंती महीपतिम्

भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी। नादयन्ती जगत्सर्वं हर्षयन्ती महीपतिम्॥

Verse 101

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्॥

Verse 102

तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम् । प्रोवाच कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम

तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम्। प्रोवाच—कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम॥

Verse 103

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे । सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे । सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो ॥

Verse 104

अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम् । मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकंटकम्

अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम् । मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकण्टकम् ॥

Verse 106

सूत उवाच । एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः । स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः

सूत उवाच । एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः । स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः ॥

Verse 107

सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः । देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम्

सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः । देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम् ॥

Verse 108

ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् । निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः

ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् । निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥

Verse 109

तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः । तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः

तत्र निरस्तस्य यान् पुत्रान् द्विजोत्तमाः, तेषां संततयोऽद्यापि ‘बाह्यवासिनः’ इति प्रसिद्धाः।

Verse 110

एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम्; माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्।

Verse 111

यश्चैतत्पठते भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने । शृणुयाद्वा न वंशेऽपि तस्य स्यात्सार्पजं भयम्

यश्चैतत् भक्त्या पठति संप्राप्ते पञ्चमीदिने, शृणुयाद्वा—न वंशेऽपि तस्य स्यात् सार्पजं भयम्।

Verse 112

तथा विमुच्यते पापाद्भक्षजातान्न संशयः । कृतादज्ञानतो विप्राः सत्यमेतन्मयोदितम्

तथा विमुच्यते पापाद् भक्ष्यजातान् न संशयः; कृतादज्ञानतो विप्राः, सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 113

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम् । माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम्; माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः।

Verse 114

श्राद्धकाले तु संप्राप्ते यश्चैतत्पठते द्विजः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धसमुद्भवम्

श्राद्धकाले समुपस्थिते यः द्विज एतत् पठति, स गयाश्राद्धसमुद्भवं कृत्स्नं फलं प्राप्नोति।

Verse 115

तथा ये कीर्तिता दोषाः श्राद्धे द्रव्यसमुद्भवाः । व्रतवैक्लव्यजाश्चापि तथा ब्राह्मणसंभवाः

तथा श्राद्धे कीर्तिताः दोषाः—द्रव्यसमुद्भवाः, व्रतवैक्लव्यजाश्च, तथा ब्राह्मणसंभवाश्च।

Verse 116

ते सर्वे नाशमायांति कीर्त्यमाने समाहितैः । नागह्रदस्य माहात्म्ये श्राद्धकाल उपस्थिते

ते सर्वे समाहितैः कीर्त्यमाने, श्राद्धकाले उपस्थिते, नागह्रदस्य माहात्म्ये नाशमायान्ति।

Verse 117

तथा विनिहता गोभिर्ब्राह्मणैः श्वापदैरपि । एतस्मिन्पठिते श्राद्धे गच्छंति परमां गतिम्

तथा गोभिः ब्राह्मणैः श्वापदैरपि विनिहताः, एतस्मिन् श्राद्धे पठिते, परमां गतिं गच्छन्ति।