Adhyaya 204

Verse 1

आनर्त उवाच । प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा । वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत

आनर्त उवाच । प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा । वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत ॥

Verse 2

सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् । पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् । तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत्

सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् । पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् । तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत् ॥

Verse 3

विश्वामित्र उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः । नष्टवंशकृते राजन्यथा पृष्टोऽस्मि वै त्व या

विश्वामित्र उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः । नष्टवंशकृते राजन् यथा पृष्टोऽस्मि वै त्वया ॥

Verse 4

भर्तृयज्ञ उवाच । नष्टवंशस्तु यो ब्रूयान्नागरोऽस्मीति संसदि । तस्य शीलं प्रविज्ञेयं ततः शुद्धिं समादिशेत्

भर्तृयज्ञ उवाच—यो नष्टवंशः संसदि “नागरोऽस्मि” इति ब्रूयात्, तस्य शीलं सम्यक् परीक्ष्य ततः शुद्धिं विधातव्यम्।

Verse 5

नागराणां तु ये धर्मा व्यवहाराश्च केवलाः । तेषु चेद्वर्तते नित्यं संभाव्यो नागरो हि सः

नागराणां ये धर्मा व्यवहाराश्च विशिष्टाः, तेषु यो नित्यं वर्तते, स एव संभाव्यो मान्यश्च नागरः।

Verse 6

तस्य शुद्धिकृते देयं धटं ब्राह्मणसत्तमाः । धटे तु शुद्धिमापन्ने ततोऽसौ शुद्धतां व्रजेत्

तस्य शुद्ध्यर्थं ब्राह्मणसत्तमाः, धटः प्रदेयः। धटे शुद्धिमापन्ने, ततः स स्वयमेव शुद्धतां गच्छेत्।

Verse 7

श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च सोमार्हश्च विशेषतः । सामान्यपदयोग्यश्च समस्ते स्थानकर्मणि

स श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च, सोमार्हश्च विशेषतः; तथा सर्वेषु स्थानकर्मसु सामान्यपदयोग्यश्च भवति।

Verse 8

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नरोत्तम । द्वितीया जायते शुद्धिर्यथा नष्टान्वये द्विजे । तस्माद्वद महाराज यद्भूयः श्रोतुमर्हसि

नरोत्तम, यत्पृष्टोऽस्मि तत्सर्वमाख्यातम्—यथा नष्टान्वये द्विजेऽपि द्वितीया शुद्धिर्जायते। अतः महाराज, भूयः किं श्रोतुमिच्छसि तद्वद।

Verse 9

आनर्त उवाच । तस्मात्ते नागरा भूत्वा विप्राश्चाष्टकुलोद्भवाः । सर्वेषामुत्तमा जाताः प्राधान्येन व्यवस्थिताः

आनर्त उवाच—तस्मात् ते नागराः भूत्वा विप्राः चाष्टकुलोद्भवाः। सर्वेषाम् उत्तमा जाताḥ प्राधान्येन व्यवस्थिताः॥

Verse 10

तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः । विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः

तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः। विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः॥

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा । विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः

विश्वामित्र उवाच—ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा। विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः॥

Verse 12

तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम्

तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम्॥

Verse 13

आनर्त उवाच । कस्मिन्काले तु ते विप्राः शक्रे णात्र प्रतिष्ठिताः । किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते

आनर्त उवाच—कस्मिन् काले तु ते विप्राः शक्रेणात्र प्रतिष्ठिताः। किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते॥

Verse 14

विश्वामित्र उवाच । हिरण्याक्ष इति ख्यातः पुराऽसीद्दानवो त्तमः । अभवत्तस्य संग्रामः शक्रेण सह दारुणः

विश्वामित्र उवाच—पुरा हिरण्याक्ष इति ख्यातो दानवोत्तमोऽभूत्। तस्य शक्रेण सह दारुणः संग्रामोऽभवत्॥

Verse 15

तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः । दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः

तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः। दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः॥

Verse 16

अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः । विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः

अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः। विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः॥

Verse 17

देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन । कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा

देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन। कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा॥

Verse 18

धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो । या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन

धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो। या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन॥

Verse 19

पराङ्मुखा मृता ये च पलायनपरायणाः । तेषामपि गतिं ब्रूहि यादृग्जायेतवाच्युत

ये च पराङ्मुखाः मृता पलायनपरायणाः, तेषामपि गतिं ब्रूहि, हे अच्युत—किं पदं ते प्राप्नुवन्ति?

Verse 20

विष्णुरुवाच । धारातीर्थमृतानां च सन्मुखानां महाहवे । यथा चोच्छिन्नबीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

विष्णुरुवाच—धारातीर्थे महाहवे सन्मुखा ये मृता, तेषां पुनर्जन्म न विद्यते; यथा उच्छिन्नबीजानां पुनरङ्कुरो न जायते।

Verse 21

ये पुनः पृष्ठदेशे तु हन्यते भयविक्लवाः । भुज्यमानाः परैस्ते च प्रेताः स्युस्त्रिदशाधिप

ये पुनः पृष्ठदेशे हन्यन्ते भयविक्लवाः, परैर्भुज्यमानास्ते प्रेताः स्युः, हे त्रिदशाधिप।

Verse 22

इन्द्र उवाच । केचिद्देवा मृता युद्धे युध्यमानाश्च सन्मुखाः । तथैवान्ये मया दृष्टा हन्यमानाः पराङ्मुखाः । प्रेतत्वं दानवानां च सर्वेषां स्यान्न वा प्रभो

इन्द्र उवाच—केचिद्देवा युद्धे सन्मुखा युध्यमानाः मृता; तथैव मया दृष्टा अन्ये पराङ्मुखा हन्यमानाः। दानवानां च सर्वेषां प्रेतत्वं स्यात् न वा, प्रभो?

Verse 23

विष्णुरुवाच । असंशयं सहस्राक्ष हता युद्धे पराङ्मुखाः । प्रेतत्वे यांति ते सर्वे देवा वा मानुषा यदि

विष्णुरुवाच—असंशयं सहस्राक्ष, युद्धे पराङ्मुखा हताः ये, ते सर्वे प्रेतत्वं यान्ति—देवा वा मानुषा यदि।

Verse 24

विषादग्नेः कुलघ्नानां तया चैवात्मघातिनाम् । दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृंगिभिश्च सुरेश्वर । प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम्

विषादाग्निना दग्धानां कुलघ्नानां तथैवात्मघातिनाम् । दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृङ्गिभिश्च सुरेश्वर । प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम् ॥

Verse 25

इन्द्र उवाच । कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम्

इन्द्र उवाच । कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम् ॥

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर

श्रीभगवानुवाच । तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर ॥

Verse 27

गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा । ततः प्रयांति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम्

गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा । ततः प्रयान्ति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम् ॥

Verse 28

इन्द्र उवाच । कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन । शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद

इन्द्र उवाच । कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन । शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद ॥

Verse 29

श्रीभगवानुवाच । भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्मांडै राक्षसैरपि । पुरा संप्रार्थितः शंभुर्दिने तत्र समागते । अद्यैकं दिवसं देव कन्यासंस्थे दिवाकरे

श्रीभगवानुवाच—भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्माण्डै राक्षसैरपि पुरा तस्मिन्दिने समागते शम्भुः संप्रार्थितः—“देव, अद्य कन्यासंस्थे दिवाकरे, अस्मभ्यं दिवसमेकं प्रयच्छ” इति।

Verse 30

अस्माकं देहि येन स्यात्तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा । प्रदत्ते वंशजैः श्राद्धे दीनानां त्वं दयां कुरु

“अस्माकं देहि येन स्यात् तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा; वंशजैः प्रदत्ते श्राद्धे दीनानां नः प्रति त्वं दयां कुरु।”

Verse 31

श्रीभगवानुवाच । यः करिष्यति वै श्राद्धमस्मिन्नहनि संस्थिते । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य च वंशजः । भविष्यति परा प्रीतिर्यावत्संवत्सरः स्थितः

श्रीभगवानुवाच—यः कश्चिद् वंशजः कृष्णपक्षे नभस्यस्य चतुर्दश्यां तस्मिन्नहनि श्राद्धं करिष्यति, तावत्संवत्सरस्थितिपर्यन्तं परा प्रीतिर्भविष्यति।

Verse 32

यः पुनस्तु गयां गत्वा युष्मद्वंशसमुद्भवः । करिष्यति तथा श्राद्धं तेन मुक्तिमवाप्स्यथ

यः पुनर्युष्मद्वंशसमुद्भवो गयां गत्वा तथैव श्राद्धं करिष्यति, तेन यूयं मुक्तिमवाप्स्यथ।

Verse 33

शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम् । न करिष्यति यः श्राद्धं तस्मिन्नहनि संस्थिते

शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम्; यः कश्चित् तस्मिन्नहनि संस्थिते श्राद्धं न करिष्यति…

Verse 34

क्षुत्पिपासार्तदेहाश्च पितरस्तस्य दुःखिताः । स्थास्यंति वत्सरं यावदेतदाह पितामहः

तस्य पितरः क्षुत्पिपासाभ्यां पीडितदेहाः दुःखिताः सन्तो वत्सरपर्यन्तं क्लिश्यन्ति—इति पितामहः (ब्रह्मा) अवदत्।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि कारयेत् । अन्यमुद्दिश्य तत्सर्वं प्रेतानामिह जायते

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि एव कर्म कारयेत्; अन्यं उद्दिश्य यत् किञ्चिदिह क्रियते, तत् सर्वं प्रेतानामेव फलति।

Verse 36

ततो भगवता दत्ता तेषां चैव तु सा तिथिः श्रा । द्धकर्मणि संजाते विना शस्त्रहतं जनम्

ततः भगवता तेषां कृते सा एव तिथिः नियोजिता; श्राद्धकर्म प्रवृत्ते शस्त्रहतं जनं वर्जयित्वा कर्तव्यम्।

Verse 37

संमुखस्यापि संग्रामे युध्यमानस्य देहिनः । कदाचिच्चलते चित्तं तीक्ष्णशस्त्रहतस्य च

संग्रामे संमुखं युध्यमानस्यापि देहिनः कदाचित् चित्तं चलति; विशेषतः तीक्ष्णशस्त्रहतस्य।

Verse 204

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे प्रेतश्राद्धकथनंनाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे ‘प्रेतश्राद्धकथनम्’ नाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।