Adhyaya 33

Verse 1

। सूत उवाच । अगस्त्यस्याश्रमोऽन्योस्ति तथा तत्र द्विजोत्तमाः । यत्र तिष्ठति विश्वात्मा स्वयं देवो महेश्वरः

सूत उवाच—अगस्त्यस्याश्रमोऽन्योऽस्ति, तत्र द्विजोत्तमाः; यत्र विश्वात्मा स्वयं देवो महेश्वरः तिष्ठति।

Verse 2

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे दिवाकरः । स्वयमभ्येत्य देवेशं पूजयत्येव शंकरम्

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे दिवाकरः स्वयमभ्येत्य देवेशं शंकरमेव पूजयति।

Verse 3

तस्मादन्योऽपि यस्तस्यां भक्त्या चागत्य शंकरम् । तमेव पूजयेद्भक्त्या स याति देवमन्दिरम्

तस्माद् यः कश्चिदपि तत्र भक्त्या आगत्य तमेव शंकरं भक्त्या पूजयेत्, स देवमन्दिरं याति।

Verse 4

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । पितरस्तस्य तृप्यंते पितृमेधे कृते यथा

यः तत्र सम्यक् श्रद्धासमन्वितः श्राद्धं करोति, तस्य पितरः तृप्यन्ति—यथा पितृमेधकर्मणि कृते।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य कस्माद्देवो दिवाकरः । प्रदक्षिणां प्रकुरुते वदैतन्मे सुविस्तरम्

ऋषय ऊचुः—अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य कस्माद् देवो दिवाकरः प्रदक्षिणां करोति? एतद् मे सुविस्तरं वद।

Verse 6

सूत उवाच । कथयामि कथामेतां शृणुत द्विज सत्तमाः । अस्ति विंध्य इति ख्यातः पर्वतः पृथिवीतले

सूत उवाच—एतां कथां कथयामि; शृणुत, हे द्विजसत्तमाः। पृथिवीतले ‘विन्ध्य’ इति ख्यातः पर्वतोऽस्ति।

Verse 7

यस्य वृक्षाग्रशाखायां संलग्नास्तरणेः कराः । पुष्पपूगा इवाधःस्थैर्लक्ष्यंते मुग्धसि द्धकैः

यस्य पर्वतस्य वृक्षाग्रशाखायां तरणेः कराः संलग्ना इव दृश्यन्ते; अधःस्थैर्मुग्धसिद्धकैः ते पुष्पपूगा इव लम्बमानाः लक्ष्यन्ते।

Verse 8

अनभिज्ञास्तमिस्रस्य यस्य सानुनिवासिनः । रत्नप्रभाप्रणुन्नस्य कृष्णपक्षनिशास्वपि

यस्य सानुनिवासिनः तमिस्रस्य अनभिज्ञाः; रत्नप्रभया प्रणुन्नं हि तत्र कृष्णपक्षनिशास्वपि तमः।

Verse 9

यस्य सानुषु मुंचंतो भांति पुष्पाणि पादपाः । वायुवेगवशान्नूनं नीरौघ नीरदा इव

यस्य सानुषु पादपाः पुष्पाणि मुञ्चन्तो वायुवेगवशान्नूनं नीरौघान् स्रवन्तो नीरदा इव शोभन्ते।

Verse 10

यस्मिन्नानामृगा भांति धावमाना इतस्ततः । कलत्रपुत्रपुष्ट्यर्थं लोभार्थं मानवा इव

यस्मिन् नानामृगाः धावमानाः इतस्ततः भान्ति, लोभार्थं कलत्रपुत्रपुष्ट्यर्थं धावन्तो मानवा इव।

Verse 11

निर्यासच्छद्मना बाष्पं वासिताशेषदिङ्मुखम् । मुञ्चंति तरवो यत्र दन्तिदन्तक्षतत्वचः

यत्र दन्तिदन्तक्षतत्वचः तरवो निर्यासच्छद्मना बाष्पं मुञ्चन्ति, वासिताशेषदिङ्मुखम्।

Verse 12

चीरिकाविरुतैर्दीर्घै रुदंत इव चापरे । हस्तिहस्तहता वृक्षा मन्यन्ते यस्य सानुषु

यस्य सानुषु हस्तिहस्तहता वृक्षाः, चीरिकाविरुतैर्दीर्घैः रुदन्त इव इति अपरे मन्यन्ते।

Verse 13

इतश्चेतश्च गच्छद्भिर्निर्झरांभोभिरावृतः । शुशुभे सितवस्त्राढ्यैः पुमानिव विभूषितः

इतश्चेतश्च गच्छद्भिर्निर्झरांभोभिरावृतः, सितवस्त्राढ्यैः विभूषितः पुमानिव शुशुभे।

Verse 14

यस्य स्पर्द्धा समुत्पन्ना पूर्वं सह सुमेरुणा । ततः प्राह सहस्रांशुं गत्वा स क्रोधमूर्च्छितः

तस्य विंध्यस्य पूर्वं सुमेरुणा सह स्पर्धा समुत्पन्ना । ततः स क्रोधमूर्च्छितः सहस्रांशुं भास्करं प्रति गत्वा प्राह ॥

Verse 15

कस्माद्भास्कर मेरोस्त्वं प्रकरोषि प्रदक्षिणाम् । कुलपर्वतसंज्ञेऽपि न करोषि कथं मयि

विंध्य उवाच । कस्माद् भास्कर मेरोस्त्वं प्रदक्षिणां प्रकरोषि । कुलपर्वतसंज्ञेऽपि मयि कथं न करोषि तत् ॥

Verse 16

भास्कर उवाच । न वयं श्रद्धया तस्य गिरेः कुर्मः प्रदक्षिणाम् । एष मे विहितः पन्था येनेदं विहितं जगत्

भास्कर उवाच । न वयं श्रद्धया तस्य गिरेः कुर्मः प्रदक्षिणाम् । एष मे विहितः पन्था येनेदं विहितं जगत् ॥

Verse 17

तस्य तुंगानि शृंगाणि व्याप्य खं संश्रितानि च । तेन संजायते तस्य बलादेव प्रद क्षिणा

तस्य तुङ्गानि शृङ्गाणि खं व्याप्य संश्रितानि च । तेन तस्य बलादेव प्रदक्षिणा प्रवर्तते ॥

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा विशेषेण संक्रुद्धो विंध्यपर्वतः । प्रोवाच पश्य भानो त्वं तर्हि तुंगत्वमद्य मे । रुरोधाथ नभोमार्गं येन गच्छति भास्करः

एतच्छ्रुत्वा विशेषेण संक्रुद्धो विंध्यपर्वतः । प्रोवाच— पश्य भानो त्वं तर्हि तुङ्गत्वमद्य मे । रुरोधाथ नभोमार्गं येन गच्छति भास्करः ॥

Verse 19

अथ रुद्धं समालोक्य मार्गं वासरनायकः । चिन्तयामास चित्ते स्वे सांप्रतं किं करोम्यहम्

अथ मार्गं रुद्धं समालोक्य वासरनायकः स्वचित्ते चिन्तयामास— “सांप्रतम् अहं किं करोमि?”

Verse 20

करोमि यद्यहं चास्य पर्वतस्य प्रदक्षिणाम् । तद्भविष्यति कालस्य चलनं भुवनत्रये

“यदि च अहं अस्य पर्वतस्य प्रदक्षिणां करोमि, तर्हि भुवनत्रये कालस्यैव चलनं भविष्यति।”

Verse 21

मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् । नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा

“मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः। अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रियाः संक्षयं यास्यन्ति। नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यात् महाव्यथा।”

Verse 22

एवं संचिन्त्य चित्तेन बहुधा तीक्ष्णदीधितिः । जगाम मनसा भीतः सोऽगस्त्यं मुनिपुंगवम्

एवं बहुधा चित्तेन संचिन्त्य तीक्ष्णदीधितिः। भीतः सन् मनसा जगाम सोऽगस्त्यं मुनिपुंगवम्॥

Verse 23

नान्योस्ति वारणे शक्तो विंधस्यास्य हि तं विना । अगस्त्यं ब्राह्मणश्रेष्ठं मित्रावरुणसंभवम्

तं विना विंध्यस्यास्य वारणे नान्योऽस्ति शक्तः। अगस्त्यं ब्राह्मणश्रेष्ठं मित्रावरुणसंभवम्॥

Verse 24

ततो द्विजमयं रूपं स कृत्वा तीक्ष्णदीधितिः । चमत्कारपुरक्षेत्रे तस्याश्रमपदं ययौ

ततः स तीक्ष्णदीधितिः सूर्यः द्विजमयं रूपं कृत्वा चमत्कारपुरक्षेत्रेऽगस्त्यस्याश्रमपदं ययौ।

Verse 25

ततस्तु वैश्वदेवांते वेदोच्चारपरायणः । प्रोवाच सोऽतिथिः प्राप्तस्तवाहं मुनिसत्तम

ततः वैश्वदेवान्ते वेदोच्चारपरायणः स प्राप्तोऽतिथिः प्रोवाच—“तवाहं मुनिसत्तम अतिथिरागतः।”

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कृतानन्दः स्वागतं ते महामुने । मनोरथ इवाध्यातो योऽग्निकार्यांत आगतः

ततोऽगस्त्यः कृतानन्दः प्रोवाच—“स्वागतं ते महामुने; मनोरथ इवाध्यातो योऽग्निकार्यान्त आगतः।”

Verse 27

तत्त्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ यद्ददामि तवेप्सितम् । अदेयं नास्ति मे किञ्चित्कालेऽस्मिन्प्रार्थितस्य च

“तत्त्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ, यद्ददामि तवेप्सितम्; अदेयं नास्ति मे किञ्चित् कालेऽस्मिन् प्रार्थितस्य च।”

Verse 28

भास्कर उवाच । अहं भास्कर आयातो विप्ररूपेण सन्मुने । सर्वकार्यक्षमं मत्वा त्वामेकं भुवनत्रये

भास्कर उवाच—“अहं भास्कर आयातो विप्ररूपेण सन्मुने; सर्वकार्यक्षमं मत्वा त्वामेकं भुवनत्रये।”

Verse 29

त्वया पूर्वं सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः । वातापिश्च तथा दैत्यो भक्षितो द्विजकण्टकः

पूर्वं त्वया सुरहिताय पयसांनिधिः समग्रः पीतः; तथा द्विजकण्टको दैत्यो वातापिरपि भक्षितः।

Verse 30

तस्माद्गतिर्भवास्माकं सांप्रतं मुनिसत्तम । देवानामिह वर्णानां त्वमेव शरणं यतः

तस्मात् सांप्रतमस्माकं गतिः शरणं च भव, मुनिसत्तम; इह देवानां वर्णानां च त्वमेवैकः परायणम्।

Verse 31

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनिर्विप्रा विशेषेण प्रहर्षितः । अर्घ्यं दत्त्वा दिनेशाय ततः प्रोवाच सादरम्

सूत उवाच—तच्छ्रुत्वा स मुनिर्विप्राः विशेषेण प्रहर्षितः। दिनेशायार्घ्यं दत्त्वा ततः सादरं प्रोवाच।

Verse 32

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं गृहमागतः । तस्माद्ब्रूहि करिष्यामि तव वाक्यमखंडितम्

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे त्वं गृहमागतः। तस्माद्ब्रूहि करिष्यामि तव वाक्यमखण्डितम्।

Verse 33

भास्कर उवाच । एष विंध्याचलोऽस्माकं मार्गमावृत्य संस्थितः । स्पर्द्धया गिरिमुख्यस्य सुमेरोर्मुनिसतम

भास्कर उवाच—एष विंध्याचलोऽस्माकं मार्गमावृत्य संस्थितः, गिरिमुख्यस्य सुमेरोः स्पर्धया, मुनिसत्तम।

Verse 34

सामाद्यैर्विविधोपायैस्तस्मादेनं निवारय । कालात्ययो यथा न स्याद्गतेर्भंगस्तथा कुरु

तस्मात् सामाद्यैर्विविधोपायैरेनं निवारय। यथा कालात्ययो न स्यात् तथा कुरु, यथा चास्माकं गतिः न भज्येत।

Verse 35

अगस्त्य उवाच । अहं ते वारयिष्यामि वर्धमानं कुलाचलम् । स्वस्थानं गच्छ तस्मात्त्वं सुखीभव दिवाकर

अगस्त्य उवाच—अहं वर्धमानं कुलाचलं तं वारयिष्यामि। तस्मात् दिवाकर, स्वस्थानं गच्छ; सुखी भव।

Verse 36

ततः स प्रेषितस्ते न भास्करस्तीक्ष्णदीधितिः । स्वं स्थानं प्रययौ हृष्टस्तमामंत्र्य मुनीश्वरम्

ततः त्वया प्रेषितः स तीक्ष्णदीधितिर्भास्करः हृष्टः स्वस्थानं प्रययौ, मुनीश्वरं समामन्त्र्य।

Verse 37

अगस्त्योऽपि द्रुतं गत्वा विंध्यं प्रोवाच सादरम् । न्यूनतां व्रज मद्वाक्याच्छीघ्रं पर्वतसत्तम

अगस्त्योऽपि द्रुतं गत्वा विंध्यं सादरं प्रोवाच—मद्वाक्यात् शीघ्रं न्यूनतां व्रज, पर्वतसत्तम।

Verse 38

दाक्षिणात्येषु तीर्थेषु स्नाने जाताद्य मे मतिः । तवायत्ता गिरे सैव तत्कुरुष्व यथोचितम्

अद्य दाक्षिणात्येषु तीर्थेषु स्नानाय मे मतिः जाता। सा तवायत्ता, गिरे; तस्मात् यथोचितं तत् कुरुष्व।

Verse 39

स तस्य वचनं श्रुत्वा विंध्यः पर्वतसत्तमः । अभजन्निम्नतां सद्यो विनयेन समन्वितः

तस्य वचनं श्रुत्वा विन्ध्यः पर्वतसत्तमः । विनयसमन्वितः सद्य एव निम्नतामभजत् ॥

Verse 40

अगस्त्योऽपि समासाद्य तस्यांतं दक्षिणं द्विजाः । त्वयैवं संस्थितेनाथ स्थातव्यमित्युवाच तम्

अगस्त्योऽपि तस्य दक्षिणान्तं समासाद्य द्विजाः । ‘त्वयैवं संस्थितेनाथ स्थातव्यम्’ इत्युवाच तम् ॥

Verse 42

स तथेति प्रतिज्ञाय शापाद्भीतो नगोत्तमः । न जगाम पुनर्वृद्धिं तस्यागमनवांछया

स ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय शापाद्भीतो नगोत्तमः । तस्यागमनवाञ्छया पुनर्वृद्धिं न जगाम ह ॥

Verse 43

सोऽपि तेनैवमार्गेण निवृत्तिं न करोति च । यावदद्यापि विप्रेंद्रा दक्षिणां दिशमाश्रित तः

सोऽपि तेनैव मार्गेण निवृत्तिं न करोति च । यावदद्यापि विप्रेन्द्रा दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥

Verse 44

अथ तत्रैव चानीय लोपामुद्रां मुनीश्वरः । समाहूय सहस्रांशुं ततः प्रोवाच सादरम्

अथ तत्रैव लोपामुद्रां चानीय मुनीश्वरः । सहस्रांशुं समाहूय ततः सादरमब्रवीत् ॥

Verse 45

तव वाक्यान्मया त्यक्तः स्वाश्रमस्तीक्ष्णदी धिते । तवार्थे च न गंतव्यं भूयस्तत्र कथंचन

तव वाक्येन मया स्वाश्रमः परित्यक्तः, तीक्ष्णदीधिते। तव हेतोः पुनस्तत्र गन्तुं मम न युक्तं कदाचन कथञ्चन।

Verse 46

तस्मान्मद्वचनाद्भानो चतुर्दश्यां मधौ सिते । यन्मया स्थापितं तत्र लिंगं पूज्यं हि तत्त्व या

तस्मान्मद्वचनान्मधौ सिते चतुर्दश्यां, भानो, तत्र मया स्थापितं लिङ्गं तत्त्वतः सम्यग्बुद्ध्या पूज्यं हि।

Verse 47

भास्कर उवाच । एवं मुने करिष्यामि तव वाक्यादसंशयम् । पूजयिष्यामि तल्लिंगं वर्षांते स्वयमेव हि

भास्कर उवाच—एवं मुने करिष्यामि तव वाक्यान्न संशयः। वर्षान्ते स्वयमेव तल्लिङ्गं पूजयिष्यामि।

Verse 48

योऽन्यो हि तद्दिने लिंगं पूजयिष्यति मानवः । मम लोकं समासाद्य स भविष्यति मुक्तिभाक्

योऽन्यः कश्चिन्मानवस्तद्दिने तल्लिङ्गं पूजयिष्यति। मम लोकं समासाद्य स मुक्तिभाग्भविष्यति।

Verse 49

सूत उवाच । एतस्मात्कारणात्तत्र भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं कुरुते सदा

सूत उवाच—एतत्कारणात्तत्र भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां सदा सान्निध्यं करोति।

Verse 50

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः । भूयो वदत वै कश्चित्संदेहश्चे द्धृदि स्थितः

एतत् सर्वं मया युष्मभ्यं कथितं, यत् पृष्टोऽस्मि, हे द्विजोत्तमाः। अधुना यदि हृदि कश्चित् संशयः स्थितः, तर्हि भूयः पृच्छत वदत वा।