Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

सूत उवाच—तत्रैव विख्यातं ‘रामह्रद’ इति स्मृतं सरः अस्ति, यत्र तेन रुधिरेण पितरः प्रतर्पिताः।

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

तत्र भाद्रपदमासि योऽमावास्यां समुपेत्य भक्त्या पितॄन् संतर्पयति, स अश्वमेधयज्ञसमं फलं लभते।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

ऋषय ऊचुः—अत्याश्चर्यमिदं सूत, यद् ब्रवीषि महामते; यत् तेन रुधिरेण तत्र पितरः प्रतर्पिताः।

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

पितॄणां तर्पणार्थं बुधैर्मेध्याः पदार्थाः संकीर्तिताः; राक्षसानां प्रतर्पणे तु रुधिरं पदार्थत्वेन प्रोक्तम्।

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम्; जामदग्न्येन तत् कस्मात् चीर्यते, सूत, नः वद।

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

सूत उवाच—कोपवशात् प्रतिज्ञां परिरक्षन् तेन तत्कर्म कृतम्; येन ते पितरः रुधिरेण तर्पिताः।

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

पुरा, हे विप्राः, तस्य पिता जमदग्निः क्षत्रियेण निपातितः; स्वधर्मस्थोऽसौ द्विजोत्तमो निर्दोषः आसीत्।

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

ततः कोपपरीतेन तेन महात्मना प्रोक्तम्—‘क्षत्रियोत्थेन रक्तेन मया पितरः संतर्प्याः’ इति।

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

एतस्मात्कारणात् स महात्मा रुधिरेण तिलमिश्रेण भक्त्या सम्यक् पितॄन् तर्पयामास।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

ऋषय ऊचुः—कस्मात् कारणात् क्षत्रियेण महामुनिर्जमदग्निर्हतः? स च भूपालः किंनामा? तत् सूत विस्तरेण वद।

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

सूत उवाच—पूर्वं ऋचीकतनयः ‘जमदग्निः’ इति प्रसिद्धः। हाटकेश्वरजक्षेत्रे स दग्धकल्मषः समवसत्।

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

तस्य गुणसंयुक्ताश्चत्वारः पुत्रा बभूवुः। जघन्योऽपि रामः तेषां गुणैः श्रेष्ठो बभूव।

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

कदाचित् महावने वसतः जमदग्नेः पुत्रेषु कन्दमूलार्थं वनाद् बहिर्निर्गतेषु।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

अथ तस्मिन्नन्तरे बलवान् हैहयाधिपतिः प्राप्तः—यो महीतले ‘सहस्रार्जुन’ इति विख्यातः।

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

स मृगलिप्सुः तस्मिन् वने इतस्ततः भ्रमन्; श्रमार्तोऽभवत्, वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे।

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः; यथान्यायम् अर्घं दत्त्वा स्वागतेनाभिनन्द्य च।

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

सोऽपि तं मुनिं प्रणिपत्य विनयसमन्वितः; प्रतिसम्भाष्य कुशलं पर्यपृच्छत।

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

राजोवाच—कच्चित् ते कुशलं विप्र, पुत्रशिष्यान्वितस्य च; साग्निहोत्रकलत्रस्य, परिवारयुतस्य च?

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

अद्य मे जन्म सफलं, जीवितं च सफलं मम। यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः॥

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः। पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्॥

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्, प्रयास्यामि निजं गृहम्। मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्॥

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

जमदग्निरुवाच। देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः। मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः॥

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम। तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्॥

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वा अन्त्यजोऽपि वा। वैश्वदेवावसाने यः समायाति स एवातिथिः, स्वर्गस्य द्वारभूतः॥

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

राजोवाच—ब्रह्मन्, मम सैनिका एते शतशोऽथ सहस्रशः। तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम? तत् मे कीर्तय॥

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

जमदग्निरुवाच—सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम्। नात्र चिन्ता त्वया कार्या; मुनिर्निष्किञ्चनो ह्यहम्॥

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

राजेन्द्र, पश्य—मम समीपे बद्धा या धेनुः। एषा प्रार्थिता सती सर्वदैव मनोऽभीष्टं प्रसूते॥

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

सूत उवाच—ततः कौतुकाविष्टः स नृपो, हे द्विजसत्तमाः। ‘बाढम्’ इति संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः॥

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

ततः स देवताः सम्यक् संतर्प्य पितॄंश्च तदनन्तरम् । हविर्वाहं पूजयित्वा ब्राह्मणानपि ततः परम् ॥

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

ततः स सर्वैर्भृत्यैः सार्धं बुभुक्षितैः श्रमार्तैः । विस्मयाविष्टैः सहोपविष्टो, द्विजोत्तमाः तस्य कार्यं चक्रुः ॥

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

ततः स मुनिश्रेष्ठः तां धेनुं प्रार्थयामास । ‘यः यत् प्रार्थयते देहि, भोज्यार्थं तस्य, शुभे’ इति ॥

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

ततः सा धेनुः शुभा अन्नम् उच्चावचं सुषुवे । विशेषतः पक्वान्नं च, चित्ताह्लादकरं परम् ॥

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यञ्जनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवन्ति च ॥

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

एवं तया धेन्वा परां तृप्तिं प्राप्य स भूपतिः सेवकैः सबलैः सार्धम् अमृतसम्भवैर्मन्नैः सम्यक् सन्तुष्टोऽभवत्।

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

ततो भुक्त्यवसाने तु विस्मयाविष्टो भूपतिः तां धेनुं प्रति प्रार्थयामास जमदग्निं महामुनिम्।

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

“कामधेनुरियं ब्रह्मन्, अरण्यनिवासिनां शान्तचित्तानां मुनीनां योग्यैव; तस्माद् एनां मम स्वयम् प्रयच्छ।”

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

“तस्याः प्रभावतः अहम् अद्यैव लोकान् करान् अकरान् करिष्यामि, दुर्गस्थांश्च भूरिबलान्वितान् शत्रून् साधयामि।”

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

“एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति सद्यशश्च; इह लोके परे चैव, तस्मात् मयोदितं कुरु।”

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

जमदग्निरुवाच—राजन्, एषा मम होमधेनुः, ममैका प्राणसमता निधिः। एषा कदापि न देया, सर्वदा पूजनीया; तस्मात् त्वं ताम् याचितुं नार्हसि।

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

द्विज, अस्याः कृते ते शतसहस्रं ददामि; धेनुरूपं चापरं वित्तं, यावन्मात्रं त्वं प्रवाञ्छसि तावद् दास्यामि।

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

जमदग्निरुवाच—महाराज, सामान्यापि गौः स्मृतौ अविक्रेया; किं पुनः सा होमधेनुः, या एतादृशैः प्रभावैः समन्विता।

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

विमोहात् यो ब्राह्मणो धनेच्छया गां विक्रीणाति, स न संशयः—इह लोके स्वां जननीमेव विक्रीणाति।

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

सुरापानं कृत्वा द्विजहत्यां च कृत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता; धेनुविक्रयकर्तॄणां तु प्रायश्चित्तं न विद्यते।

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

एवं जमदग्निं विप्रवरं हत्वा स महीपतिः तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी स्थिताऽभवत्।

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

अथ सा कालयमाना धेनुः कोपसमन्विता जमदग्निं हतं दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः करुणं ररम्भ।

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः।

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः सादरं तां धेनुमूचुः—आज्ञां देहि द्रुतं हि नः।

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

साऽब्रवीत्—धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम्। अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः शितैः शस्त्रैर्निरर्गलं विनाशयितुमारब्धम्।

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

रणे तेषां मध्ये न कश्चित् पुरुषः सम्मुखोऽपि स्थातुमशकत्; किं पुनः सहसा योद्धुं, महाभयेनाभिभूतः।

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा समन्ततो वध्यमानं च, दारुणाकारैः पुलिन्दैः, मन्त्रिणस्तं नृपं प्रोचुः।

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो; तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमन्दिरम्।

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली; नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि।

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया; शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि।

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्यविशेषतः । तां धेनुं परित्यज्य स्वस्थानं जगाम हतसेवकः ॥