Adhyaya 232

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रसुप्ते देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे । यच्चान्यदपि कर्तव्यं नियमो व्रतमेव वा

ऋषय ऊचुः—देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे प्रसुप्ते, किं कर्तव्यं? को नियमः, किं वा व्रतमेव आचरितव्यम्?

Verse 2

होमो वाथ जपो वाथ दानं वा तद्वदस्व नः । सूत उवाच । यः कश्चिन्नियमो विप्राः प्रसुप्ते गरुडध्वजे

होमो वा जपो वा दानं वा—तदस्मान् ब्रूहि। सूत उवाच—विप्राः, गरुडध्वजे भगवति योगनिद्रां गते यः कश्चिन्नियमः क्रियते—

Verse 3

अनंतफलदः स स्यादित्युवाच पितामहः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कश्चिद्बाह्यो विजानता

अनन्तफलदः स स्यादिति पितामहः प्रोवाच। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विजानता कश्चिद्बाह्यो नियमः समाचरणीयः।

Verse 4

नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा । कर्तव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः

नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा—ब्राह्मणश्रेष्ठाः, चक्रपाणेः तुष्ट्यर्थं तत् सर्वं कर्तव्यम्।

Verse 5

चतुरो वार्षिकान्मासानेकभक्तेन यो नयेत् । वासुदेवं समुद्दिश्य स धनी जायते नरः

चतुरो वार्षिकान् मासान् एकभक्तेन यो नयेत्। वासुदेवं समुद्दिश्य स नरः धनी जायते।

Verse 6

नक्षत्रैर्भोंजनं कुर्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । स धनी रूपसंपन्नः सुमतिश्च प्रजायते

नक्षत्रैर्भोजनं कुर्याद् यः प्रसुप्ते जनार्दने। स धनी रूपसम्पन्नः सुमतिश्च प्रजायते।

Verse 7

एकांतरोपवासैश्च यो नयेद्द्विजसत्तमाः । चतुरो वार्षिकान्मासान्वैकुंठे स सदा वसेत्

हे द्विजसत्तमाः, यः एकान्तरोपवासैः चतुर्मासान् नयति, स नित्यं वैकुण्ठे वसति।

Verse 8

षष्ठान्नकालभोजी स्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । राजसूयाश्वमेधाभ्यां स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

जनार्दने प्रसुप्ते यः षष्ठान्नकालभोजी भवति, स राजसूयाश्वमेधयोः कृत्स्नं फलं प्राप्नोति।

Verse 9

त्रिरात्रोपोषितो यस्तु चतुर्मासान्सदा नयेत् । न स भूयोऽपि जायेत संसारेऽत्र कथंचन

यस्तु त्रिरात्रोपोषितः सन् चतुर्मासान् विधिवत् नयति, स कथंचनापि अस्मिन् संसारे पुनर्जन्म न प्राप्नोति।

Verse 10

सायंप्रातः परो भूत्वा चतुर्मासान्सदा नयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स फलं लभते नरः

यः सायंप्रातः परः भूत्वा चतुर्मासान् नित्यं नयति, स नरः अग्निष्टोमयज्ञस्य फलं लभते।

Verse 11

अयाचितं चरेद्यस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । न विच्छेदो भवेत्तस्य कदाचित्सह बंधुभिः

मधुसूदने प्रसुप्ते यः अयाचितं चरति, तस्य कदाचित् अपि बन्धुभिः सह विच्छेदो न भवति।

Verse 12

तैलाभ्यंगं च यो जह्याद्घृताभ्यंगं विशेषतः । चतुरो वार्षिकान्मासान्स स्वर्गे भोगभाग्भवेत्

यः चातुर्मास्ये संवत्सरस्य चतुरो मासान् तैलाभ्यङ्गं, विशेषतः घृताभ्यङ्गं च परित्यजति, स स्वर्गे दिव्यभोगभाग्भवति।

Verse 13

ब्रह्मचर्येण यो मासांश्चतुरोऽपि नयेन्नरः । विमानवरमारूढः स स्वर्गे स्वेच्छया वसेत्

यो नरः ब्रह्मचर्येण चतुरोऽपि मासान् नयति, स विमानवरमारूढः स्वर्गे स्वेच्छया वसति।

Verse 14

यः स्नानं चतुरो मासान्कुरुते तैलवर्जितम् । मधुमांसपरित्यागी स भवेन्मुक्तिभाक्सदा

यः चतुरो मासान् तैलवर्जितं स्नानं करोति, मधुमांसयोः परित्यागी च, स सदा मुक्तिभाक् भवति।

Verse 16

न स पापेन लिप्येत संवत्सरकृते पुनः । एतत्प्राह द्विजश्रेष्ठा मनुः स्वायंभुवो वचः

हे द्विजश्रेष्ठ, स पुनः संवत्सरकृतेऽपि पापेन न लिप्यते; एतद् स्वायम्भुवमनुना उक्तं वचनम् इति।

Verse 17

शाके संक्रमते ब्रह्मा श्रावणे मासि संस्थिते । दध्नि भाद्रपदे विष्णुः क्षीरे चाश्वयुजे हरः

श्रावणमासे शाके ब्रह्मा संक्रमते इति; भाद्रपदे दध्नि विष्णुः; आश्वयुजे क्षीरे हरः संस्थित इति।

Verse 18

वर्जयेच्छ्रावणे शाकं दधि भाद्रपदे च यः । क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्तिके च सदामिषम्

तस्माच्छ्रावणे मासि शाकं वर्जयेत्, भाद्रपदे दधि वर्जयेत्; आश्वयुजे मासि क्षीरं त्यजेत्, कार्तिके च सदैवामिषं वर्जयेत्।

Verse 19

यः कांस्यं वर्जयेन्मर्त्यः प्रसुप्ते गरुडध्वजे । स फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं वाजपेयातिरात्रयोः

गरुडध्वजे भगवति विष्णौ प्रसुप्ते, यः मर्त्यः कांस्यं वर्जयेत्, स वाजपेयातिरात्रयोः कृत्स्नं फलं समवाप्नुयात्।

Verse 20

अक्षारलवणाशी च यो भवेद्ब्राह्मणोत्तमः । तस्यापि सकलाः पूर्ताः प्रभवंति सदा ततः

अक्षारलवणाशी यः स्याद् ब्राह्मणोत्तमः, तस्यापि तस्माद् नियमात् सकलाः पूर्ताः सदा प्रभवन्ति।

Verse 21

यो होमं चतुरो मासान्प्रकरोति तिलाक्षतैः । स्वाहांतैर्वैष्णवैर्मंत्रैर्न स रोगेण युज्यते

यः चतुरो मासान् तिलाक्षतैः स्वाहान्तैर्वैष्णवैर्मन्त्रैः होमं प्रकरोति, स रोगेण न युज्यते।

Verse 22

यो जपेत्पौरुषं सूक्तं स्नात्वा विष्णोः स्थितोऽग्रतः । मतिस्तस्य विवर्धेत शुक्लपक्षे यथोडुराट्

यः स्नात्वा विष्णोः अग्रतः स्थित्वा पौरुषं सूक्तं जपेत्, तस्य मतिḥ शुक्लपक्षे यथोडुराट् विवर्धते।

Verse 23

शतमष्टोत्तरं यावत्फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । करोति विष्णोर्मौनेन न स पापेन लिप्यते

यावत् शतमष्टोत्तरं प्रदक्षिणां विष्णोः फलहस्तः मौनेन करोति, तावत् स पापेन न लिप्यते।

Verse 24

मिष्टान्नं ब्राह्मणेंद्राणां यो ददाति स्वशक्तितः । विशेषात्कार्तिके मासि सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

यो ब्राह्मणेन्द्राणां स्वशक्तितो मिष्टान्नं ददाति, विशेषतः कार्तिकमासि, सऽग्निष्टोमयज्ञफलं लभेत्।

Verse 25

यः स्वाध्यायं चतुर्वेदैर्विष्णोरायतने चरेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स विद्वान्सर्वदा भवेत्

यो विष्णोरायतने चतुर्वेदैः सह स्वाध्यायं चतुरो वार्षिकान् मासान् चरेत्, स विद्वान् सर्वदा भवेत्।

Verse 26

नृत्यगीतादिकं यश्च कुर्याद्विष्णोः सदा गृहे । अप्सरसोऽस्य कुर्वंति पुरतः स्वर्गतस्य च

यो विष्णोः गृहे सदा नृत्यगीतादिकं कुर्यात्, तस्य स्वर्गतस्यापि पुरतोऽप्सरसो नृत्यन्ति।

Verse 27

यस्तु रात्रिदिनं विप्रो नृत्यगीतादिकं ददेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स गन्धर्वत्वमाप्नुयात्

यस्तु विप्रो रात्रिदिनं नृत्यगीतादिकं ददेत्, चतुरो वार्षिकान् मासान्, स गन्धर्वत्वमाप्नुयात्।

Verse 28

एते च नियमाः सर्वे शक्यंते यदि भो द्विजाः । कर्तुं च चतुरो मासानेकस्मिन्वाऽपि कार्त्तिके

हे द्विजाः, एते सर्वे नियमाः यदि शक्यन्ते कर्तुं, तर्हि चतुर्मासपर्यन्तं, अथवा न्यूनतः कार्त्तिकमासमात्रेऽपि, अवश्यं आचरितव्याः।

Verse 29

तथापि चैव कर्तव्यं लोकद्वयमभीप्सता । कार्तिक्यां ब्राह्मणश्रेष्ठा वैष्णवैः पुरुषैरिह

तथापि, लोकद्वयमभीप्सता वैष्णवैः पुरुषैः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः, कार्तिक्यां मासि अयं नियमः अत्र नित्यमेव कर्तव्यः।

Verse 30

कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनमैथुने । कार्तिके वर्जयेद्यस्तु य एतान्ब्राह्मणः सदा

यः ब्राह्मणः कार्तिके मासि सदा कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनं मैथुनं च वर्जयति, स एव नियमानुसारं संयमं सम्यगाचरति।

Verse 31

पूर्वोक्तानां तु सर्वेषां नियमानां फलं लभेत्

एवं पूर्वोक्तानां सर्वेषां नियमानां फलं स लभते।

Verse 32

अथ यः कार्तिके मासि प्रासादस्योपरि द्विजाः । जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददेत् । पूर्वोक्तनियमानां च स षण्णां फलभाग्भवेत्

अथ, हे द्विजाः, यः कार्तिकमासि प्रासादस्योपरि जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददाति, स पूर्वोक्तेषां षण्णां नियमानां फलभाग्भवति।

Verse 33

यद्यदिष्टतमं किंचि त्सुप्राप्यं चैव यद्भवेत् । नियमस्तस्य कर्तव्यश्चातुर्मास्ये शुभार्थिभिः

यद्यदिष्टतमं किञ्चित् सुदुर्लभं च यद्भवेत् । तदवाप्त्यर्थं शुभार्थिभिः चातुर्मास्ये तदनुरूपो नियमः कर्तव्य एव ॥

Verse 34

नियमे च कृते दद्याद्ब्राह्मणाय तदेव हि । नियमस्तु कृतो यस्य स्वशक्त्या स्यात्फलं ततः

नियमे समाप्ये तदेव हि ब्राह्मणाय दद्यात् । यः स्वशक्त्या नियमं कृतवान् तस्य ततः फलं जायते ॥

Verse 35

यो विना नियमं मर्त्यो व्रतं वा जाप्यमेव वा । चतुर्मासान्नयेन्मूर्खो जीवन्नपि मृतो हि सः

यो नियमं विना मर्त्यो व्रतं वा जपमेव वा । चतुर्मासान् नयेत् मूढो जीवन्नपि मृतो हि सः ॥

Verse 36

यथा काक यवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः । नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि

यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः । नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि ॥

Verse 37

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यो यत्नेन कार्तिके । एकोऽपि नियमः कश्चित्सुसूक्ष्मोऽपि द्विजोत्तमाः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कार्तिके विशेषतः । एकोऽपि कश्चिन्नियमः सूक्ष्मोऽपि कार्य एव द्विजोत्तमाः ॥

Verse 38

एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मासीसमुद्भवम् । व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद्द्विजाः

एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मास्यसमुद्भवम्। व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद् द्विजाः॥

Verse 39

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः । चातुर्मासी कृतात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः। चातुर्मासी कृतात्पापात् सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्॥

Verse 232

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनं नाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः॥