Adhyaya 186

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भूय एव महाभाग वद माहात्म्यमुत्तमम् । अतिथेः कृत्यमस्माकं विस्तरेण च सूतज

ऋषय ऊचुः—भूय एव महाभाग, वद उत्तमं माहात्म्यम्। सूतज, अतिथेः कृत्यं अस्माकं विस्तरेण ब्रूहि॥

Verse 2

सूत उवाच । शृण्वन्तु मुनयः सर्वे माहात्म्यमिदमुत्तमम् । येन संश्रुतमात्रेण नश्येत्पापं दिनोद्भवम्

सूत उवाच—शृण्वन्तु मुनयः सर्वे इदं उत्तमं माहात्म्यम्। यस्य संश्रवणमात्रेण दिनोद्भवं पापं नश्यति॥

Verse 3

यन्मया च श्रुतं पूर्वं सकाशात्स्वपितुः शुभम्

यच्च मया पूर्वं स्वपितुः सकाशात् श्रुतं शुभं हितकरं च तत्।

Verse 4

गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात् । अतिथेर्न च दोषोस्ति तस्यातिक्रमणेन च

गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात्। अतिथेर्न हि दोषोऽस्ति, दोषस्तस्यातिक्रमणे॥

Verse 5

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते। स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति॥

Verse 6

सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः । तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्

सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः। तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्॥

Verse 7

दूरादतिथयो यस्य गृहमायांति निर्वृताः । स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः

दूरादतिथयो यस्य गृहमायान्ति निर्वृताः। स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः॥

Verse 8

न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले । त्रीनेतान्प्रतिहन्यंते श्राद्धं दानं शुभा गिरः

न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले त्रय एते प्रतिहन्यन्ते—श्राद्धं दानं शुभा गिरः।

Verse 9

तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः । विमुखे विमुखाः सर्वा भवंति च न संशयः

तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः। विमुखे विमुखाः सर्वा भवन्ति च न संशयः॥

Verse 10

तस्मात्तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः । अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत्पुण्यमात्मनः

तस्मात् तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः। अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत् पुण्यमात्मनः॥

Verse 11

त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः

त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः। तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः॥

Verse 12

श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः । ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिता

श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः। ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिताः॥

Verse 13

सांकल्पे विहिते श्राद्धे पितॄणां भोजनोद्भवे । समागच्छति यः काले तस्मिञ्छ्राद्धीय एव सः

यदा संकल्पपूर्वकं पितृभोजनार्थं श्राद्धं विधीयते, तस्मिन्काले यः कश्चिदागच्छति स एव श्राद्धीयोऽतिथिरिति मन्येत्।

Verse 14

दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः

दूराध्वानं गत्वा पथि श्रान्तो वैश्वदेवान्ते य आगच्छति, तम् एव सत्यमतिथिं विजानीयात्; पूर्वमागतः न तादृशोऽतिथिः।

Verse 15

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

प्रियः वा द्वेष्यः वा, मूर्खः पण्डितः वा—वैश्वदेवे यः संप्राप्तः स एवातिथिः; स स्वर्गप्राप्तेः संक्रममार्गो भवति।

Verse 16

न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्थानं वेदमेव च । दृष्ट्वा यज्ञोपवीतं च भोजयेत्तं प्रभक्तितः

न गोत्रं न चरणं न स्थानं न वेदशाखां पृच्छेत्; यज्ञोपवीतं दृष्ट्वा तं प्रभक्त्या भोजयेत्।

Verse 17

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यद्यागच्छति नातिथिः । घृताहुतिं ततो दद्यात्तन्नाम्ना च हविर्भुजि

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यदि नातिथिरागच्छेत्, तदा तन्नामोच्चारणपूर्वकं हविर्भुजि अग्नौ घृताहुतिं दद्यात्।

Verse 18

अशक्त्या भोज्यदानस्य देयं भक्त्या ततः परम् । तस्यान्नमपि तु स्तोकं येन तुष्टिं प्रगच्छति

अशक्त्या पूर्णभोजनदानं कर्तुं न शक्यते चेत्, भक्त्या किञ्चिदपि देयम्—अतिथेः तुष्ट्यर्थं स्तोकमन्नमपि प्रदेयम्।

Verse 19

तथान्यश्च तृतीयस्तु सूर्योढोऽतिथिरुच्यते । कृते तु भोजने यस्तु रात्रौ वा चाधिगच्छति । तस्य शक्त्या प्रदातव्यं सस्यं च गृहमेधिना

अन्यश्च तृतीयोऽतिथिः ‘सूर्योढः’ इति कथ्यते—यः कृतभोजने गृहस्थे सायं वा रात्रौ वा समुपैति; तस्मै गृहमेधिना शक्त्यानुसारं सस्यं चोपकरणानि च प्रदातव्यानि।

Verse 21

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन

तृणानि भूमिरुदकं चतुर्थी च सूनृता वाक्—एतान्यपि सतां गेहे कदाचन नोच्छिद्यन्ते।

Verse 22

स्वागतेनाग्नयस्तृप्तिं गृहस्थस्य प्रयांति च । आसनेन व्रजेत्तुष्टिं स्वयंभूः प्रपितामहः

स्वागतेन गृहस्थस्य पावकाः तृप्तिं यान्ति; आसनेन च स्वयंभूः प्रपितामहः प्रसन्नो निवर्तते।

Verse 23

अर्घेण शंभुः पाद्येन सर्वे देवाः सवासवाः । भोज्यदानेन विष्णुः स्यात्सर्वदेवमयोऽतिथिः

अर्घ्यप्रदानेन शम्भुः पूज्यते, पाद्यप्रदानेन सवासवाः सर्वे देवाः; भोज्यदानेन विष्णुः—यतोऽतिथिः सर्वदेवमयः।

Verse 24

तस्मात्पूज्यः सदा विप्रा भोजनीयो विशेषतः । नामाप्युच्चार्य भोज्योऽन्यो ब्राह्मणो गृहमेधिना

तस्माद् ब्राह्मणाः सदा पूज्याः, विशेषतः भोजनीयाः। गृहमेधिना नामोच्चारणमात्रेणापि अन्योऽपि ब्राह्मणो भोज्य एव॥

Verse 186

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाट केश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽतिथिमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अतिथिमाहात्म्यवर्णन’नाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥