Adhyaya 195

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

ऋषय ऊचुः—शूद्री च ब्राह्मणी चापि ये त्वया परिकीर्तिते, हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्।

Verse 2

तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम् । एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते

तत्कथं तत्र संजातं केन वा तद्विनिर्मितम्। एतच्च सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते॥

Verse 3

पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव । वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्

पादुकाभ्यां समुत्पत्तिः श्रुताऽस्माभिः पुरा तव। वद तच्चापि माहात्म्यं ताभ्यां चैव समुद्भवम्॥

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीन्नागरो विप्रश्छांदोग्य इति विश्रुतः । यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः

सूत उवाच—पुरासीन्नागरो विप्रश्छान्दोग्य इति विश्रुतः। यस्याऽन्वयेऽपि विप्रेन्द्राश्छान्दोग्या इति विश्रुताः॥

Verse 5

सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः । पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना

सामवेदविदस्तस्य गृहस्थाश्रमधर्मिणः । पश्चिमे वयसि प्राप्ते कन्या जाता सुशोभना ॥

Verse 6

सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षण लक्षिता । सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः

सर्वैरपि गुणैर्युक्ता सर्वलक्षणलक्षिता । सप्तरक्ता त्रिगंभीरा पञ्चसूक्ष्माऽबृहत्कटिः ॥

Verse 7

पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना । बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा

पद्मपत्रविशालाक्षी लंबकेशी सुशोभना । बिंबोष्ठी ह्रस्वलोमा च पूर्णचन्द्रसमप्रभा ॥

Verse 8

तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः । यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः

तस्या नाम पिता चक्रे ब्राह्मणीति द्विजोत्तमाः । यस्मात्सा ब्राह्मणैर्दत्ता मण्डपान्ते सुपूजितैः ॥

Verse 9

पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च । ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा

पश्चिमे वयसि प्राप्ते अपत्यरहितस्य च । ववृधे सा च तन्वङ्गी चन्द्रलेखा यथा तथा ॥

Verse 10

शुक्लपक्षे तु संप्राप्ते जनलोचनतुष्टिदा । यस्मिन्नहनि संजाता छान्दोग्यस्य महात्मनः । आनर्ताधिपतेस्तस्मिंस्तादृग्रूपा सुताऽभवत्

शुक्लपक्षे समुपस्थिते जनलोचनतोषिणी सा, यस्मिन्नहनि महात्मनः छान्दोग्यस्य संजाता; तस्मिन्नानर्ताधिपतेः तादृशरूपा सुताऽभवत्।

Verse 11

यस्याः कायप्रभौघेण सर्वं तत्सूतिकागृहम् । निशागमेऽपि संजातं रत्नौघैरिव सुप्रभम् । ततस्तस्याः पिता नाम चक्रे रत्नवतीति च

यस्याः कायप्रभाप्रवाहेण निशागमेऽपि तत्सूतिकागृहं रत्नौघैरिव सुप्रभं संजातम्; ततस्तस्याः पिता तां ‘रत्नवती’ इति नाम चक्रे।

Verse 12

अथ सख्यं समापन्ना ब्राह्मण्या सह सा शुभा । नैरन्तर्येण ताभ्यां च वियोगो नैव जायते

अथ सा शुभा ब्राह्मण्या सह सख्यं समापन्ना; नैरन्तर्येण ताभ्यां वियोगो नैव जायते स्म।

Verse 13

एकाशनं तथा शय्या एकान्नेन च भोजनम् । अष्टमेऽब्दे च संजाते पिता तस्या द्विजोत्तमाः

एकाशनं तथा शय्या, एकान्नेन च भोजनम्; अष्टमेऽब्दे समुत्पन्ने तस्या पिता, हे द्विजोत्तम, चिन्तामाप।

Verse 14

विवाहं चिन्तयामास प्रदानाय वरे तथा । सा ज्ञात्वा चेष्टितं तस्य पितुर्दुःखसमन्विता

विवाहं चिन्तयामास तस्या प्रदानाय वरे तथा; सा पितुश्चेष्टितं ज्ञात्वा दुःखसमन्विता बभूव।

Verse 15

सख्या वियोगभीता च प्रोचे रत्नवती तदा । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा

तदा सख्याः वियोगभीता रत्नवती प्रोवाच। अश्रुपूर्णेक्षणा दीना बाष्पगद्गदया गिरा॥

Verse 16

सखि तातो विवाहं मे प्रकरिष्यति सांप्रतम् । विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्

सखि, तातो मे सांप्रतम् विवाहं प्रकरिष्यति। विवाहितायाश्च सख्यं न भविष्यति कर्हिचित्॥

Verse 17

वज्रपातोपमं वाक्यं तस्याः श्रुत्वा सखी च सा । रुरोद कण्ठमाश्लिष्य स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया

तस्याः वज्रपातोपमं वाक्यं श्रुत्वा सा सखी। कण्ठमाश्लिष्य रुरोद स्नेहव्याकुलितेन्द्रिया॥

Verse 18

अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती । ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह

अथ तद्रुदितं श्रुत्वा माता तस्या मृगावती। ससंभ्रमा समागत्य वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 19

किमर्थं रुद्यते पुत्रि केन ते विप्रियं कृतम् । करोमि निग्रहं येन तस्याद्यैव दुरात्मनः

किमर्थं रुद्यसे पुत्रि? केन ते विप्रियं कृतम्? ब्रूहि, येन तस्याद्यैव दुरात्मनः निग्रहं करोमि॥

Verse 21

अनया रहिताहं च न जीवामि कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देवि प्ररोदिमि सुदुःखिता

अनया विना अहं कथञ्चन न जीवामि; तस्मात् कारणात्, देवि, अहं सुदुःखिता प्ररोदिमि।

Verse 22

मृगावत्युवाच । यद्येवं पुत्रि यत्र त्वं प्रयास्यसि पतेर्गृहे । तस्य राज्ञस्तु यो विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः

मृगावत्युवाच—यदि एवं, पुत्रि, यदा त्वं पतेर्गृहं गमिष्यसि, तत्र तस्य राज्ञो यः विप्रः पौरोहित्ये व्यवस्थितः।

Verse 23

तस्य पुत्राय दास्यामि सखीमेनां तव प्रियाम् । तत्रापि येन ते संगो भविष्यत्यनया सह

तस्य पुत्राय दास्यामि एतां तव प्रियसखीम्, येन तत्रापि अनया सह तव सङ्गो भविष्यति।

Verse 24

एवमुक्त्वा ततो राज्ञी छादोग्यं द्विजसत्तमम् । समानीयाब्रवीदेनं विनयावनता स्थिता

एवमुक्त्वा राज्ञी ततः छान्दोग्यं द्विजसत्तमं समानीय, विनयावनता स्थिता, एनम् अब्रवीत्।

Verse 26

तथा तव सुतायाश्च सुतेयं मम सुप्रिया । तस्मात्कुरु वचो मह्यं यच्च वक्ष्यामि सुव्रत

तथा तव सुतायाः यथा, तथा इयं ममापि सुप्रिया; तस्मात्, सुव्रत, मम वचनं कुरु—यत् अहं वक्ष्यामि।

Verse 27

यस्य मे दीयते कन्या कदाचिन्नृपतेरियम् । पुरोधास्तस्य यो विप्रस्तस्मै देया निजा सुता

यस्य कस्यचिद् नृपतेः कदाचिद् इयं मम कन्या विवाहाय दीयते, तस्य यः पुरोधा विप्रः, तस्मै एव मम निजा सुता देया।

Verse 28

येन न स्यान्मिथो भेदस्ताभ्यां द्विजवरोत्तम । एकस्थाने स्थिताभ्यां च प्रसा दात्तव सत्तम

हे द्विजवरोत्तम, तयोर्मिथो भेदो न स्यात् इति प्रसादं देहि; एकस्थाने च स्थिताभ्यां ताभ्यां सह अनुग्रहं कुरु, हे सत्तम।

Verse 29

छांदोग्य उवाच । नागरो नागरं मुक्त्वा योऽन्यस्मै संप्रयच्छति । कन्यकां यः प्रगृह्णाति विवाहार्थं कथंचन

छान्दोग्य उवाच—नागरः नागरं त्यक्त्वा योऽन्यस्मै कन्यां समर्पयति, अथवा यः कश्चन कथंचन विवाहार्थं कन्यकां प्रगृह्णाति।

Verse 30

स पंक्तिदूषकः पापान्नागरो न भवेदिह । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि कथंचिन्निजकन्यकाम् । अन्यस्मै नागरं मुक्त्वा निश्चयोऽयं मया कृतः

स पंक्तिदूषकः पापी भवति, इह नागरो न भवेत्। तस्मात् अहं कथंचन निजकन्यां नागरं त्यक्त्वा अन्यस्मै न प्रदास्यामि—एष मे निश्चयः कृतः।

Verse 31

ब्राह्मण्युवाच । नाहं पतिं प्रयास्यामि कुमारी ब्रह्मचारिणी । देया प्रिया सखी यत्र तावद्यास्यामि तत्र च

ब्राह्मण्युवाच—अहं कुमारी ब्रह्मचारिणी; पतिं न प्रयास्यामि। यत्र देया प्रिया सखी तिष्ठति, तत्रैव अहं गत्वा तया सह वत्स्यामि।

Verse 32

यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि । विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम्

यदि तात बलान्मह्यं विवाहं त्वं करिष्यसि । विषं वा भक्षयिष्यामि साधयिष्यामि पावकम् ॥

Verse 33

शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् । एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर

शस्त्रेण वा हनिष्यामि स्वदेहं तात निश्चयम् । एवं ज्ञात्वा तु तात त्वं यत्क्षमं तत्समाचर ॥

Verse 34

सूत उवाच । तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः । स्त्रीहत्यापाप भीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ

सूत उवाच । तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स विप्रो दुःखसंयुतः । स्त्रीहत्यापापभीतस्तु तां त्यक्त्वा स्वगृहं ययौ ॥

Verse 35

सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः । संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा

सापि रेमे तया सार्धं रत्नवत्या द्विजोत्तमाः । संहृष्टहृदया नित्यं संत्यक्तपितृसौहृदा ॥

Verse 36

यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि

यौवनं सा तु संप्राप्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥

Verse 195

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनं नाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 258

इयं तव सुता ब्रह्मन्सुताया मम सुप्रिया । न वियोगं सहत्यस्या मुहूर्तमपि भामिनी

ब्रह्मन्, इयं तव सुता मम सुतायाः सुप्रिया; भामिनी चास्या वियोगं मुहूर्तमपि न सहते।