Adhyaya 24

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् । अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच—तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं शुभे तीर्थे स्थितम्। अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 2

अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः । निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत् पूज्य समाहितः। निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक् श्रद्धासमन्वितः॥

Verse 3

स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् । प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम्। प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः॥

Verse 4

तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि । सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः । सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी

तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि। सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः। सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी॥

Verse 5

ऋषय ऊचुः । कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः । कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये

ऋषय ऊचुः—अव्यक्तजन्मनः विष्णोः तत्र पादपदं कथं जातम्? तथा अयनद्वये तत्र सम्यगात्मा कथं निवेद्यते?

Verse 6

तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः । तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः

तस्मिन् दृष्टेऽथवा स्पृष्टे नरैः यत्फलं लभ्यते, तत्सर्वं सूतज ब्रूहि; परं कौतूहलं हि नः।

Verse 7

सूत उवाच । बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

सूत उवाच—यदा स प्रभविष्णुना विष्णुना बलिर्बद्धः, तदा त्रिभिः क्रमैः त्रैलोक्यं सचराचरं व्याप्तम्।

Verse 8

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः । महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे प्रथमः क्रमः संन्यस्तः; द्वितीयस्तु तदा तेन महात्मना महर्लोके न्यस्तः।

Verse 9

तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् । तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम्

यदा स चक्रधृक् तृतीयस्य क्रमस्य समुद्योगं चकार, तदा द्विजश्रेष्ठाः ब्रह्माण्डं भिन्नं लघुतां गतमिवाभवत्।

Verse 10

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् । अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्माण्डे निर्मलं जलम् । अङ्गुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले ॥

Verse 11

ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम्

ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम् ॥

Verse 12

ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्

ततः प्रभृति सा लोके गङ्गा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम् ॥

Verse 13

एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः । सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता

एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः । सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता ॥

Verse 14

यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम्

यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम् ॥

Verse 15

यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत्

यस्तत्र श्रद्धया सम्यक् श्राद्धं करोति मानवः। विष्णुपदीतोये स्नात्वा स गयाश्राद्धफलं लभेत्॥

Verse 16

माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः । करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत्

माघमासे नरः प्रातः समुत्थाय यस्ततः। तत्र स्नानं सदा कुर्यात् स प्रयागफलं लभेत्॥

Verse 17

अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः । तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः

अथवा क्षणमात्रं वा वत्सरं यावदेव वा। भक्त्या तत्र स्नानं कुर्यात् स नरः मुक्तिमाप्नुयात्॥

Verse 18

यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च । अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम्

यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यन्ते मनुजस्य च। पापाचारोऽपि स जनः प्राप्नुयात् परमां गतिम्॥

Verse 19

अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः । प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः

अपि पक्षिपतङ्गा ये पशवः कृमयो मृगाः। तस्मिन् सलिले प्रविष्टास्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः॥

Verse 20

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् । चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम्

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहान्ते चातिदुर्लभं चक्रिणः परमं पदं यान्ति जरामरणवर्जितम्।

Verse 21

किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते । दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः

किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाले समुपस्थिते दत्त्वा दानं द्विजेन्द्रेभ्यो वेदविद्भ्यो द्विजोत्तमेभ्यः।

Verse 22

तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा । विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम्

तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा विष्णुपद्याः प्रभावं पापनाशनं समालोक्य।

Verse 23

किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः । कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले

किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः, विष्णुपदीतोये धरणीतले संस्थिते कृतैः।

Verse 24

एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत्; एको विष्णुपदीतोये स्नानं द्वाभ्यां समं फलम्।

Verse 25

एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत्

यः सर्वदानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति, तस्य यत् पुण्यफलम्; विष्णुपदीतीर्थतोये एकवारं स्नातस्य तेन समं फलम्।

Verse 26

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः । जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ

ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधनं कुर्यात्, वर्षासु आकाशाश्रयी स्यात्, हेमन्ते जलाश्रयश्च—एवं ऋतुषु तीव्रतपः कुर्वन् एकः पुरुषः क्षितौ भवेत्।

Verse 27

अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् । तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ

अन्यः विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णोः पदचिह्नं स्पृशेत्; तौ उभौ अपि निर्दिष्टौ समौ—पुरुषसत्तमौ।

Verse 28

एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि । एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

यः एकान्तरं उपवासी स्यात् जीवितावधि, तस्य यत् फलम्; विष्णुपदीतोये एकवारं स्नानस्य तेन द्वाभ्यां समं फलम्।

Verse 29

त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

यः नरः वर्षशतं यावत् त्रिरात्रोपोषितः स्यात्, तस्य यत् फलम्; विष्णुपदीतोये एकवारं स्नानस्य तेन द्वाभ्यां समं फलम्।

Verse 30

सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः । विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत्

सूत उवाच—एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमानाम् । बहूनां मुनीनां पुरतोऽसकृद् विरराम सः ॥

Verse 31

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत । संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः स विष्णोः पदं संस्पृशेत् ॥

Verse 32

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् । विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे

ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तम् आत्मानं विनिवेदयेत् । विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे ॥

Verse 33

तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् । वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः

तत् केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् । वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः ॥

Verse 34

सूत उवाच । दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये । पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत्

सूत उवाच—दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये । पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

Verse 35

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम । तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः

षण्मासाभ्यन्तरे यदि मम अकस्माद् मृत्युः स्यात्, तदा तव तत्पदमेव मम शरणं गतिश्च भवेत्; अहं तव भृत्यभावं गतः।

Verse 36

एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः । अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम्

एवं हरिं प्रोच्य पश्चाद् ब्राह्मणान् पूजयेत्; ततः तैः सममश्नीयात्—एवं स सद्गतिं प्राप्नोति।