Adhyaya 41

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच— तस्यैवोत्तरदिग्भागे जलशायिनो देवस्य सुविख्यातं स्थानमस्ति, यत् सर्वपातकनाशनम्।

Verse 2

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः । उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

यः शयने बोधने च हरेः तं भक्त्या पूजयति, उपवासपरः सन्, स वै वैष्णवं पदं गच्छति।

Verse 3

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः । सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत्

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः; या सदैव देवदेवस्य कृष्णस्य सुप्तभावेन सम्बद्धा भवति।

Verse 4

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम्

तस्यां तिथौ यः तत्र शास्त्रोक्तेन विधानेन जलशायिनं देवं पूजयति, स हरेः पदं गच्छति।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन । पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद

ऋषय ऊचुः—हे सूतनन्दन! जलशायी कथं तत्र प्रतिष्ठितः? केन विधिना स पूज्यते? तत्सर्वं विस्तरेण वद।

Verse 6

सूत उवाच । पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः । अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

सूत उवाच—पुरा बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः आसीत्; स सर्वदेवैर्गन्धर्वोरगरक्षसैश्चाप्यजेयः।

Verse 7

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः । ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम्

अथ स महाबलः सर्वं भूतलं वशीकृत्वा, दैत्यगणैः सार्धं त्रिदशालयं जगाम।

Verse 8

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् । देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम्

तत्र देवासुरविनाशकं महायुद्धमभवत्; क्रुद्धानां देवानां दानवानां च परस्परम्।

Verse 9

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् । तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः

वर्षाणामयुतं तावत् अहन्यहनि दारुणं युद्धं प्रववृते; तत्रासृक्कर्दमो जातः, अस्थिसंभवश्च पर्वतः।

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते । जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः

ततः वर्षसहस्रस्य दशमेऽन्ते समुपस्थिते, तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहश्च पराजितः।

Verse 11

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह । जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह, विष्णोः शरणं जगाम श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्।

Verse 12

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः । शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक्

यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्योगनिद्रावशं गतः, शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहिताङ्घ्रियुक्।

Verse 13

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः । तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः समन्ततः स्तुतिं चक्रुः; तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः।

Verse 14

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् । कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये । यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम्— कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये, यत्त्वं देवगणैः सार्धं स्वयमेवेहागतः?

Verse 15

शक्र उवाच । बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली । अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे

शक्र उवाच—बाष्कलिर्नाम दैत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली। अजेयः संगरे देवैः तेनाहं विजितो रणे॥

Verse 16

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन । तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतम् मधुसूदन। तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्धं सुरोत्तम॥

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम् । तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत्

श्रीभगवानुवाच—अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम्। तस्मात् त्वं समयं यावत् कुरु शक्र तपो महत्॥

Verse 20

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव । वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव। वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः॥

Verse 21

शक्र उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय

शक्र उवाच—कस्मिन् क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः। तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद् स्माकं प्रकीर्तय॥

Verse 22

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् । चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च

सूत उवाच—तदाकर्ण्य भगवान् विष्णुः पुरन्दरं प्रति प्रोवाच; क्षेत्राण्यायतनानि च चिरं मनसि निश्चित्य।

Verse 23

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु

चमत्कारपुरं नाम क्षेत्रं शक्रस्य सिद्धिप्रदम्; तस्मात् तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु।

Verse 24

शक्र उवाच । न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव । बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन

शक्र उवाच—केशव, भवता हीना वयं नान्यत्र यास्यामः; बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद् वयं कथञ्चन भीताः।

Verse 26

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर । त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः

तस्माद् आगच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर; त्वया संरक्षितोऽहं सुमहत्तपः करिष्यामि।

Verse 27

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽश्रमान् । चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः

अथ सर्वे देवगणाः तत्र गत्वा तदा आश्रमान् पृथक् पृथक् चक्रुः; तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः हृष्टाः।

Verse 28

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् । आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने

वासुदेवोऽपि क्षीरोदसागरं संस्मृत्य तत्र तस्मिन् पुरातने ह्रदे विस्तीर्णं सागरं शीघ्रम् आनिनाय।

Verse 29

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा । स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः

तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा तथा शयनं चकार; समन्तात् विनयान्वितैः सर्वैः सुरैः स्तूयमानः।

Verse 30

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे । कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः । प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम्

अथाषाढस्य कृष्णपक्षे शुभे द्वितीयादिवसे संप्राप्ते बृहस्पतिः स्वयमेव सहस्राक्षं बाष्पव्याकुललोचनः श्लक्ष्णं वचनं प्रोवाच।

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर । अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये

बृहस्पतिरुवाच—हे पुरंदर, अद्य अशून्यशयनानाम द्वितीया; जलाशये प्रसुप्तस्य विष्णोः अतीव दयिता।

Verse 32

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् । ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा । शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम्

अस्यां आरभ्य शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनं विष्णुं यावन्मासचतुष्टयं संपूजयन्, चेतसि नित्यं ध्यात्वा, स सकलान् कामान् ददाति।

Verse 33

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् । पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत्

एवं स द्वितीयादितिथित आरभ्य चतुरो मासान् हरिं सम्यक् पूजयित्वा सहस्राक्षः तेजसा श्रीया च सहितोऽभवत्।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः । प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः । सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति

तं तेजसा युक्तं दृष्ट्वा परितुष्टो जनार्दनः प्रोवाच— “शक्र, अद्यैव गच्छ; तस्य बाष्कलेर्वधार्थम्। सर्वैर्देवगणैः सार्धं ते विजयः सुनिश्चितो भविष्यति।”

Verse 35

शक्र उवाच । बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः । त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि

शक्र उवाच— “देव, तस्य दुर्मतेर्दानवेन्द्रस्याहं बिभेमि। त्वया विना न गच्छामि, सर्वैः सुरैरपि सार्धम्।”

Verse 36

श्रीभगवानुवाच । त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् । गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम्

श्रीभगवानुवाच— “सहस्राक्ष, त्वया सह मदीयं सुदर्शनं चक्रमेतत् सुरविद्विषां वधार्थं गमिष्यति।”

Verse 37

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् । वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा

एवमुक्त्वा हरिः तदा शक्रेण सहितं सुदर्शनं चक्रं प्रमुमोच, दानवेन्द्राणां वधार्थम्।

Verse 38

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः । सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि

शक्रोऽपि तेन सह गत्वा सुदर्शनचक्रप्रभावेण रणमूर्धनि सर्वान् दानवान् कृत्स्नशोऽनुत्सादयामास।

Verse 39

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः । पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

स चापि बाष्कलिस्तेन चक्रेण कृत्स्नशश्छिन्नः धरणीपृष्ठे पपात वज्राहत इवाचलः।

Verse 40

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः । हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः हताः; सुदर्शनं चक्रं भूयः हरेः करं प्राप्तम्।

Verse 41

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः । भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम्

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः भूयो विष्णुं समेत्याथ नत्वा ततः परं प्रोचुः।

Verse 42

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः । प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम्

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः; प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकण्टकम्।

Verse 43

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम । सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम्

तस्मात्, पुण्डरीकाक्ष, मम श्रेयस्करं यत्कृत्यं तद् ब्रूहि; यथा तत् सदा स्यात् तथा शत्रुभयावहं च भवेत्।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच । मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव । सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये

श्रीभगवानुवाच—वासव, अत्रैव अहं सदा अनेन रूपेण स्थास्यामि; सर्वलोकहितार्थाय पुण्यजलाश्रयेऽस्मिन् ह्रदे।

Verse 45

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते । प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम्

तस्मात्, शचीपते, त्वया अत्र समागम्य चातुर्मास्यं प्रयत्नेन कर्तव्यम्—अशून्यशयनं नाम व्रतम्।

Verse 46

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः । तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम्

हे सहस्राक्ष, येन ते परिपन्थिनो न भविष्यन्ति; तथा अभीष्टफलावाप्तिः मत्प्रसादात् असंशयम्।

Verse 47

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह । संप्राप्स्यति स तांल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या मामिह पूजयिष्यति, स त्रिदशैरपि दुर्लभान् तान् लोकान् संप्राप्स्यति।

Verse 48

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे । भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः । कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष त्रिविष्टपे राज्यं कुरु। भूयोऽप्यत्रैव देवेश मां द्रक्ष्यसि न संशयः॥ कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा॥

Verse 49

सूत उवाच । ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः । वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च

सूत उवाच। ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः। वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च॥

Verse 50

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः । सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः। सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः॥

Verse 51

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः । चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः। चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्॥

Verse 52

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता । संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता। संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्॥

Verse 53

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः । सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः

शेषकालेऽपि मर्त्यः चित्तस्थाञ्छ्रद्धितान् कामान् समाप्नुयात्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नरैः सा द्वारका पूज्या—सर्वकालेषु, चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 54

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम्। देवदेवस्य जलशायिनः सुपुण्यमाख्यानं मया कथितम्॥