Adhyaya 229

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे शम्भुर्गणैः सर्वैः समावृतः । इन्द्राद्यैश्च सुरैः सर्वेः क्रोधसंरक्तलोचनः । जगाम वृषमारुह्य पुरीं चैवामरावतीम्

सूत उवाच। एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सर्वैर्गणैः समावृतः, इन्द्राद्यैः सुरैश्च सह, क्रोधसंरक्तलोचनः वृषमारुह्य अमरावतीं पुरीं जगाम।

Verse 2

अंधकोऽपि समालोक्य संप्राप्तां देववाहिनीम् । सगणां च महादेवं परितोषं परं गतः

अन्धकोऽपि देववाहिनीं संप्राप्तां दृष्ट्वा, सगणं महादेवं चावलोक्य, परमानन्दं परितोषं च जगाम।

Verse 3

निश्चक्रामाथ युद्धाय बलेन चतुरंगिणा । वरं स्यंदनमारुह्य सुश्वेताश्ववहं शुभम्

अथ स चतुरङ्गिणा बलेन युद्धाय निश्चक्राम। स शुभं सुश्वेताश्ववहं वरं स्यन्दनमारुह्य प्रस्थितवान्।

Verse 4

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । गणैश्च विकृताकारैर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

ततः देवादानवयोः सह गणैश्च विकृताकारैर्भीषणैः समरः समभवत्, यत्र निवर्तनं मृत्युमेव कृत्वा भवति।

Verse 6

एकवर्षसहस्रांतं यावद्युद्धमवर्तत । दिनेदिने क्षयं यांति तत्र देवा न दानवाः । ततो वर्षसहस्रांते संक्रुद्धः शशिशेखरः । त्रिशूलेन समुद्यम्य स्वहस्तेन व्यभेदयत्

एकवर्षसहस्रान्तं यावद्युद्धमवर्तत; दिनेदिने तत्र देवा एव क्षयं यान्ति न दानवाः। ततः वर्षसहस्रान्ते संक्रुद्धः शशिशेखरः त्रिशूलं समुद्यम्य स्वहस्तेन तम् व्यभेदयत्।

Verse 7

स विद्धोऽपि स्वयं तेन त्रिशूलेन महासुरः । ब्रह्मणो वरमाहात्म्यान्नैव प्राणैविर्युज्यते

स महासुरः तेनैव त्रिशूलेन विद्धोऽपि, ब्रह्मणो वरमाहात्म्याद् नैव प्राणैर्वियुज्यते।

Verse 8

ततो भूयोऽपि चोत्थाय चक्रे युद्धं महात्मना । जघान च स संक्रुद्धो विशेषेण बहून्गणान्

ततो भूयोऽपि स उत्थाय महात्मना सह युद्धं चकार; संक्रुद्धः स विशेषेण बहून् गणान् जघान।

Verse 9

शंकरं ताडयामास गदाघातैर्मुहुर्मुहुः

स मुहुर्मुहुः गदाघातैः शंकरं ताडयामास।

Verse 10

एवं वर्षसहस्रांतमभूत्सार्द्धं पिनाकिना । रौद्रं युद्धमन्धकस्य सर्वलोकभयावहम्

एवं वर्षसहस्राधिकं पिनाकिधरशिवेन सहान्धकस्य रौद्रं युद्धं प्रववृते, यत्सर्वलोकानां भयावहं बभूव।

Verse 11

त्रिशूलभिन्नो दैत्यः स यदा मृत्युं न गच्छति । उत्थायोत्थाय कुरुते प्रहारान्गदया बली

त्रिशूलभिन्नोऽपि स बलवान् दैत्यो मृत्युं न जगाम; उत्थायोत्थाय गदया प्रहारान् अकरोत्।

Verse 12

तथा तं शंकरो ज्ञात्वा मृत्युना परिवर्जितम् । ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां च दिवौकसाम्

तं शंकरो ब्रह्मणो वरदानेन मृत्युना परिवर्जितं, सर्वेषां दिवौकसां क्लेशकारिणं, ज्ञातवान्।

Verse 13

ततो निर्भिद्य शूलाग्रैः प्रोत्क्षिप्य गगनांगणे । छत्रवद्धारयामास लंबमानमधोमुखम् । अक्षरद्रुधिरं भूमौ गात्रेभ्यो वर्ष्मसंभवम्

ततः शूलाग्रैर्निर्भिद्य तं गगनाङ्गणे प्रोत्क्षिप्य, छत्रवद्धारयामास अधोमुखं लंबमानम्; तस्य गात्रेभ्यो निष्पन्नं रुधिरं भूमौ निरन्तरमक्षरत्।

Verse 14

यावद्वर्षसहस्रांते चर्मास्थि स्नायुरेव च । धातुत्रयं स्थितं तस्य नष्टमन्यच्चतुष्टयम्

वर्षसहस्रान्ते तस्य चर्मास्थिस्नायव एवावशिष्टाः; धातुत्रयं स्थितं, अन्यच्चतुष्टयं नष्टं बभूव।

Verse 15

स ज्ञात्वा बल संहीनमात्मानं धातुसंक्षयात् । सामोपायं ततश्चके स्तुत्वा सार्धं पिनाकिना

स धातुसंक्षयात् स्वात्मानं बलहीनं ज्ञात्वा ततः सामोपायं चकार, पिनाकिनं शिवं सार्धं स्तुत्वा।

Verse 16

अन्धक उवाच । न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना । ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद्युक्तं भवता कृतम्

अन्धक उवाच—न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना; ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद् युक्तं भवता कृतम्।

Verse 17

अनुरूपं मदांधस्याविवेकस्य सुरोत्तम । स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेक रहितस्य च

सुरोत्तम, मदान्धस्याविवेकस्य स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेकवर्जितस्य च एतदनुरूपमेव।

Verse 18

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेवच । न तिष्ठति चिरं कालं यथाऽहं मदगर्वितः

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च, मदगर्वितो यथाऽहं तथा चिरं कालं न तिष्ठति।

Verse 19

पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसंभवः । त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव

पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भवः; त्राहि मां देव ईशान, सर्वपापहरो भव।

Verse 20

दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः । त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो

दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः। त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो॥

Verse 21

दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर । तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ

दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर। तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ॥

Verse 22

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना॥

Verse 23

नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो । सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः

नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो। सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः॥

Verse 24

तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च । यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम्

तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च। यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम्॥

Verse 25

कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पंगुर्वा बधिरोऽपि वा । मा भूत्तस्य कुले जन्म शंभुर्यत्र न देवता

कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पङ्गुर्वा बधिरोऽपि वा । शम्भुं यत्र न देवतां मन्यन्ते तस्य कुले मे जन्म मा भूात् ॥

Verse 26

तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् । गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो

तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् । गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो ॥

Verse 27

त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह । त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम्

त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह । त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम् ॥

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम् । उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम् । उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम् ॥

Verse 29

ततो नाम स्वयं चक्रे भृंगिरीटिरिति प्रभुः । अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि

ततो नाम स्वयं चक्रे भृङ्गिरीटिरिति प्रभुः । अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि ॥

Verse 30

नन्दिनोऽपि गजास्यस्य महाकालस्य पुत्रक । तिष्ठ सौम्य मया सौख्यं न स्मरिष्यसि बांधवान्

हे पुत्रक! नन्दिनोऽपि गजास्यस्य च महाकालस्य च सुत! सौम्य, त्वं मया सहात्रैव तिष्ठ; मम सान्निध्ये सुखेन वसन् त्वं लौकिकान् बान्धवान् पुनर्न स्मरिष्यसि।

Verse 31

स तथेति प्रतिज्ञाय प्रणम्य शशिशेखरम् । तस्थौ सर्वगणैर्युक्तः प्रभुसंश्रयसंयुतः

स ‘तथेति’ प्रतिज्ञां कृत्वा शशिशेखरं प्रणम्य; सर्वगणैः सहितः प्रभोः शरणाश्रयसमन्वितोऽत्रैव तस्थौ।

Verse 229

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘भृङ्गीरिट्युत्पत्तिवर्णनम्’ नामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।