Adhyaya 132

Verse 1

ऋषय ऊचुः त्वया सूतज तत्रस्थं याज्ञवल्क्यस्य कीर्तितम् । तीर्थं वररुचेश्चैव वैनायक्यं प्रविद्यते

ऋषय ऊचुः—हे सूतज! त्वया तत्रस्थितं याज्ञवल्क्यतीर्थं कीर्तितम्; वररुचेस्तीर्थं च तथा वैनायकं तीर्थमपि प्रसिद्धं भवति।

Verse 2

कात्यायनस्य न प्रोक्तं किञ्चित्तत्र महामते । किं वा तेन कृतं नैव किं वा ते विस्मृतिं गतम्

महामते, तत्र कात्यायनस्य विषये किञ्चिदपि न प्रोक्तम्। किं स तत्र किमपि न कृतवान्, उत ते स्मृतितः तद् विस्मृतं गतम्?

Verse 3

तस्मादाचक्ष्व नः शीघ्रं यदि किंचिन्महात्मना । क्षेत्रेत्र निर्मितं तीर्थं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

तस्मात्, महात्मना अस्मिन् क्षेत्रे यदि किञ्चित् सर्वसिद्धिप्रदायकं तीर्थं निर्मितं, तन्नः शीघ्रमाचक्ष्व।

Verse 4

सूत उवाच । तेन वास्तुपदंनाम तत्र तीर्थविनिर्मितम् । कात्यायनेन विप्रेण सर्वकामप्रदं नृणाम्

सूत उवाच—तेन तत्र ‘वास्तुपद’नाम तीर्थं विनिर्मितम्; कात्यायनेन विप्रेण, नृणां सर्वकामप्रदम्।

Verse 5

चत्वारिंशत्त्रिभिर्युक्ता देवता यत्र पंच च । पूज्यंते पूजिताश्चापि सिद्धिं यच्छंति तत्क्षणात्

यत्र त्रिचत्वारिंशद्भिर्युक्ताः पञ्च च देवताः पूज्यन्ते; पूजिताश्च ते तत्क्षणात् सिद्धिं यच्छन्ति।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कस्मात्ता देवताः सूत पूज्यंते तत्र संस्थिताः । नामतश्च विभागेन कीर्तयस्व पृथक्पृथक्

ऋषय ऊचुः—सूत, कस्मात् तत्र संस्थिताः ता देवताः पूज्यन्ते? नामतश्च विभागेन ताः पृथक्पृथक् कीर्तयस्व।

Verse 7

सूत उवाच । पूर्वं किंचिन्महद्भूतं निर्गतं धरणीतलात् । अपूर्वं रौद्रमत्युग्रं कृष्ण दंतं भयानकम्

सूत उवाच—पूर्वं कदाचित् धरणीतलात् महद्भूतं निर्गतम्; अपूर्वं रौद्रमत्युग्रं कृष्णदन्तं भयानकम्।

Verse 9

शंकुकर्णं कृशास्यं च ऊर्ध्वकेशं भयानकम् । देवानां नाशनार्थाय मानुषाणां विशेषतः । आकृष्टं दानवेंद्रेण मंत्रैः शुक्रप्रदर्शितैः । अवध्यं सर्वशस्त्राणामस्त्राणां च विशेषतः

शंकुकर्णं कृशास्यं च ऊर्ध्वकेशं भयानकम्; देवानां नाशनार्थाय मानुषाणां विशेषतः। आकृष्टं दानवेन्द्रेण मन्त्रैः शुक्रप्रदर्शितैः; अवध्यं सर्वशस्त्राणामस्त्राणां च विशेषतः।

Verse 10

अथ देवाः समालोक्य तत्तादृक्सुभयावहम् । जघ्नुः शस्त्रैः शितैश्चित्रैः कोपेन महतान्विताः

अथ देवाः समालोक्य तत्तादृक्सुभयावहम्, जघ्नुः शस्त्रैः शितैश्चित्रैः कोपेन महतान्विताः।

Verse 11

नैव शेकुस्तदंगेषु प्रहर्तुं यत्नमास्थिताः । भक्ष्यंते केवलं तेन शतशोऽथ सहस्रशः

नैव शेकुस्तदङ्गेषु प्रहर्तुं यत्नमास्थिताः; भक्ष्यन्ते केवलं तेन शतशोऽथ सहस्रशः।

Verse 12

अथ ते यत्नमास्थाय सर्वे देवाः सवासवाः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा तद्भूतमभिदुद्रुवुः

अथ ते यत्नमास्थाय सर्वे देवाः सवासवाः; ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा तद्भूतमभिदुद्रुवुः।

Verse 13

ततः संगृह्य यत्नेन सर्वगात्रेषु सर्वतः । तच्च पंचगुणैर्देवैः पातितं धरणीतले

ततः सर्वगात्रेषु सर्वतः यत्नेन संगृह्य तं देवाḥ पञ्चगुणवीर्याः धरणीतले पातयामासुः।

Verse 14

उपविष्टास्ततस्तस्य सर्वे भूत्वा समंततः । प्रहारान्संप्रयच्छंति न लगंति च तस्य ते

ततः सर्वे समन्ततः उपविष्टाः सन्तः प्रहारान् पुनःपुनः संप्रयच्छन्ति; तेषां प्रहाराः तस्मिन् न लगन्ति।

Verse 15

आथर्वणेन सूक्तेन जातं चामृतबिंदुना । तद्भूतं प्रेषितं दैत्यैर्मुंडेन च तदंतिकम्

आथर्वणेन सूक्तेन अमृतबिन्दुना च जातं तत् घोरं भूतं दैत्यैः—मुंडेन—तदन्तिकं प्रेषितम्।

Verse 16

एवं वर्षसहस्रांतं तत्तथैव व्यवस्थितम् । न मुंचंति भयात्ते तु न हंतुं शक्नुवंति च

एवं वर्षसहस्रान्तं तत् तथैव व्यवस्थितम्; भयात् ते न मुञ्चन्ति, न च हन्तुं शक्नुवन्ति।

Verse 17

तस्योदरे स्थितो ब्रह्मा शक्राद्या अमराश्च ये । चतुर्दिक्षु स्थिताः क्रुद्धा महद्यत्नेन संस्थिताः । ततस्ते दानवाः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्

तस्य उदरे ब्रह्मा शक्रादयश्चामराः स्थिताः। चतुर्दिक्षु स्थिताः क्रुद्धाः महद्यत्नेन संस्थिताः; ततः ते दानवाः सर्वे परस्परं मन्त्रं चक्रुः।

Verse 18

अस्य भूतस्य रौद्रस्य शुक्रसृष्टस्य तत्क्षणात् । एक एवात्र निर्दिष्ट उपायो देवसंक्षयः

अस्य रौद्रभूतस्य शुक्रेण तत्क्षणात्सृष्टस्य, अत्रैक एवोपायो निर्दिष्टः—देवानां संक्षयकरः।

Verse 19

ततः शस्त्राणि तीक्ष्णानि दानवास्ते महाबलाः । मुंचंतो विविधान्नादान्समाजग्मुः सहस्रशः

ततः ते महाबला दानवाः तीक्ष्णानि शस्त्राणि मुञ्चन्तो नानाविधान् रणनादान् कुर्वन्तः सहस्रशः समाजग्मुः।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे विष्णुरागतस्तत्र तत्क्षणात् । आह भूतं तदा विष्णुर्वचसा ह्लादयन्निव

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः तत्क्षणादेव तत्रागतः; तदा विष्णुः भूतं वचसा ह्लादयन्निव संबभाषे।

Verse 21

यो यस्मिन्संस्थितो गात्रे देवस्तव समुद्भवे । तत्र पूजां समादाय तस्मात्त्वां तर्पयिष्यति

हे समुद्भूत भूत! यस्मिन् यस्मिन् तव गात्रे यो देवः संस्थितः, स तत्र पूजां समादाय तया पूजया त्वां तर्पयिष्यति।

Verse 22

नैवंविधा तु लोकेऽस्मिन्पूजा देवस्य संस्थिता । कस्यचिद्यादृशी तेऽद्य मया संप्रतिपादिता

लोकेऽस्मिन् देवपूजा नैवंविधा क्वचिदपि संस्थिता; यादृशी तेऽद्य मया संप्रतिपादिता।

Verse 23

ततस्तेन प्रतिज्ञातमविकल्पेन चेतसा । एवं तेऽहं करिष्यामि परं मे वचनं शृणु

ततः स तेनाविकल्पेन चेतसा प्रतिज्ञातम्—“एवं तेऽहं करिष्यामि; इदानीं मम परं वचनं शृणु।”

Verse 24

यदि कश्चिन्न मे पूजां करिष्यति कदाचन । कथंचिन्मानवः कश्चित्स मे भक्ष्यो भविष्यति

यदि कश्चिन್ಮानवो मम पूजां कदाचन न करिष्यति, स कथञ्चिदुपायेन मम भक्ष्यो भविष्यति।

Verse 25

सूत उवाच । बाढमित्येव च प्रोक्ते ततो देवेन चक्रिणा । तद्भूतं निश्चलं जातं हर्षेण महतान्वितम्

सूत उवाच—देवेन चक्रिणा “बाढम्” इति प्रोक्ते, तत् भूतं महता हर्षेणान्वितं निश्चलं जातम्।

Verse 26

ततो देवाः समुत्थाय तत्त्यक्त्वा शस्त्रपाणयः । जघ्नुश्च निशितैः शस्त्रैः पलायनसमुत्सुकान् । लज्जाहीनान्गतामर्षान्दीनवाक्यप्रजल्पकान्

ततो देवाः समुत्थाय शस्त्रपाणयः तत्त्यक्त्वा, निशितैः शस्त्रैः पलायनसमुत्सुकान् लज्जाहीनान् गतामर्षान् दीनवाक्यप्रजल्पकान् जघ्नुश्च।

Verse 27

ततः स्वस्थः स भूत्वा तु हरिर्दैत्यैर्निपातितैः । प्रोवाच पद्मजं नाम भूतस्यास्य कुरुष्व भोः

ततो दैत्यैर्निपातितैः स हरिः स्वस्थो भूत्वा पद्मजं प्रोवाच—“भोः, अस्य भूतस्य नाम कुरुष्व।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । अनेन तव वाक्यस्य प्रोक्तं वाक्यं हरे यतः । वास्त्वेतदिति यस्माच्च तस्माद्वास्तु भविष्यति

ब्रह्मोवाच—हे हरे, अनेन तव वचनेन ‘एतद् वास्तु’ इति वाक्यं प्रख्यापितम्; अतः खलु एतद् ‘वास्तु’ इति नाम्ना भविष्यति।

Verse 29

एवमुक्त्वा हृषीकेश आहूय विश्वकर्मणे । विधानं कथयामास पूजार्थं विस्तरान्वितम्

एवमुक्त्वा हृषीकेशो विश्वकर्माणम् आहूय, पूजार्थं विस्तरेण यथाविधि विधानं कथयामास।

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे प्राह याज्ञवल्क्यसुतः सुधीः । विश्वकर्माणमाहूय प्रथमं द्विजसत्तमाः

एतस्मिन्नन्तरे सुधीः याज्ञवल्क्यसुतः प्राह; प्रथमं द्विजसत्तमाः विश्वकर्माणम् आहूय।

Verse 31

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममाश्रमपदं कुरु । अनेनैव विधानेन प्रोक्तेन तु महामते

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे मम आश्रमपदं कुरु; अनेनैव प्रोक्तेन विधानेन, हे महामते।

Verse 32

ततोहं सकलं बुद्ध्वा वृद्धिं नेष्यामि भूतले । बालावबोधनार्थाय तस्मादागच्छ सत्वरम्

ततोऽहं सकलं बुद्ध्वा भूतले वृद्धिं नेष्यामि; बालावबोधनार्थं तस्माद् आगच्छ सत्वरम्।

Verse 33

ततः संप्रेषयामास तं ब्रह्मापि तदंतिकम् । विश्वकर्माणमाहूय स्वसुतस्य हिते स्थितः

ततः स ब्रह्मापि तं तदन्तिकं प्रेषयामास; विश्वकर्माणमाहूय स्वसुतस्य हिते स्थितोऽभवत्।

Verse 34

विश्वकर्मापि तत्रैत्य वास्तुपूजां यथोदिताम् । चकार ब्रह्मणा प्रोक्तां यादृशीं सकलां ततः

विश्वकर्मापि तत्रागत्य ब्रह्मणा यथोक्तां सकलां वास्तुपूजां यथाविधि चकार।

Verse 35

कात्यायनोऽपि तां सर्वां दृष्ट्वा चक्रे सहस्रशः । तदा विश्वहितार्थाय शालाकर्मादि पूर्विकाम्

कात्यायनोऽपि तां सर्वां विधिं दृष्ट्वा विश्वहितार्थाय शालाकर्मादिपूर्विकां सहस्रशः चकार।

Verse 36

एवं वास्तुपदं जातं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । अस्मिन्क्षेत्रे नरः पापात्स्पृष्टो मुच्येत कर्मणा

एवं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तमाः वास्तुपदं जातम्; अस्मिन्क्षेत्रे नरः पापस्पृष्टोऽपि कर्मणा मुच्येत।

Verse 37

तथा न प्राप्नुयाद्दोषं गृहजातं कथंचन । शिल्पोत्थं कुपदोत्थं च कुवास्तुजमथापि च

तथा गृहजातं दोषं कथञ्चन न प्राप्नुयात्—शिल्पोत्थं कुपदोत्थं च कुवास्तुजं तथैव च।

Verse 38

वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां रोहिणीषु च । तत्पदं निहितं तत्र वास्तोस्तेन महात्मना

वैशाखमासस्य शुक्लपक्षे तृतीयायां तिथौ रोहिणीनक्षत्रे च प्रवर्तमाने, तत्र महात्मना तेन वास्तोः पवित्रं पदं निहितं प्रतिष्ठापितं च।

Verse 39

तस्मिन्नपि च यः पूजां तेनैव विधिना नरः । तस्य यः कुरुते सम्यक्स भूपत्वमवाप्नुयात्

तस्मिन्नपि स्थाने यः नरः तेनैव विधिना पूजां करोति, तस्य पूजां यः सम्यक् निर्वहति स भूपत्वं प्राप्नुयात्—राजत्वमवाप्नोति।

Verse 40

गृहं दोषान्वितं प्राप्य शिल्पादिभिरुपद्रुतम् । तस्योपसंगमं प्राप्य समृद्धिं याति तद्दिने

दोषान्वितं गृहं प्राप्य शिल्पादिदोषैः उपद्रुतं यत्, तस्य वास्तुपदस्योपसङ्गमं प्राप्य स तद्दिने एव समृद्धिं याति।

Verse 132

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णन’नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।