Adhyaya 216

Verse 1

आनर्त उवाच । अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज । कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्

आनर्त उवाच—अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमाः द्विज; कस्माच्चेन्दुक्षये श्राद्धं विशेषात् समुदाहृतम्?

Verse 2

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः । कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये

भर्तृयज्ञ उवाच—सत्यमेतन्महाराज; श्राद्धार्हाः सन्ति भूरिशः कालाः, ये पितृगणानां तृप्तिदाः तुष्टिदाश्च।

Verse 4

मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः

मन्वादयः युगादयश्च, तेषां नानासंक्रान्तयः, व्यतीपातः, गजच्छाया, तथा सोमसूर्ययोर्ग्रहणं—एतानि पुण्यकालविशेषाः स्मृताः।

Verse 5

एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये । तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे

एतेषु कालेषु पितृतृप्तये श्राद्धं कर्तुं युज्यते; तथा तीर्थे पुण्यायतने शुभे विशेषेण तदनुष्ठानं प्रशस्यते।

Verse 6

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः । अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः सुलभैः, अथवा पितृवल्लभैर्द्रव्यैः सति, अपर्वण्यपि विचक्षणैः सदा श्राद्धं कर्तव्यं यथाशक्ति।

Verse 7

सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप । अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः

सोमक्षये विशेषं शृणुष्वैकमना नृप; रवे रश्मिसहस्रप्रमुखा ‘अमा’ नाम शक्तिः स्थितेति कथ्यते।

Verse 8

यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता

यस्य स्वतेजसा सूर्यस्त्रैलोक्यदीपक इति प्रोक्तः; तस्मिन्तेजसि यदा इन्दुः वसति, तदा सा तिथिरमावास्या इति स्मृता।

Verse 9

अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः । अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा

सा अमावास्या धर्मकृत्येषु अक्षया, पितृकृत्येषु विशेषतः पुण्यप्रदा। तत्र अग्निष्वात्ताः बर्हिषदः आज्यपाः तथा सोमपाः पितरः विशेषेण सम्बद्धाः।

Verse 10

रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे । तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप

हे नृप, रश्मिपाः, उपहूताः, तथैव आयंतुनाः परे, तथा अन्ये श्राद्धभुजः—एते नान्दीमुखाः पितरः स्मृताः।

Verse 11

एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि

एते पितृगणाः नव इति ख्याताः, देवसमुद्भवाः। ते आदित्याः, वसवः, रुद्राः, तथा नासत्यौ अश्विनौ अपि।

Verse 12

सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् । ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम

हे नृपसत्तम, नान्दीमुखान् पितॄन् मुक्त्वा ते एतान् अन्यान् सन्तर्पयन्ति। ब्रह्मणा समादिष्टाः ते पितरः अस्मिन् कर्मणि नियोजिताः।

Verse 13

तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः

तान् सन्तर्प्य ततः पद्मसम्भवः सृष्टिं करोति।

Verse 14

पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे । द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे

अन्येऽपि पितरः पूर्वं मर्त्यत्वं प्राप्य त्रिविष्टपे निवसन्ति। ते द्विविधा दृश्यन्ते—केचित् सुखिनः, केचित् परे दुःखिनः॥

Verse 15

येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः । ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः

येभ्यः स्ववंशजाः मर्त्यलोके श्राद्धानि प्रयच्छन्ति, ते सर्वे तत्र संहृष्टाः देववत् मुदिताः स्थिताः॥

Verse 16

येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः । क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः

येषां प्रति स्ववंशजाः किंचित् अपि न यच्छन्ति, ते क्षुत्पिपासाकुलाः बहुदुःखिताः दृश्यन्ते॥

Verse 17

कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः । अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः

अथ कस्यचित् काले सुरपूजिताः पितरः, अग्निष्वात्तादयः सर्वे, त्रिदशेन्द्रम् उपस्थिताः॥

Verse 18

भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः । तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने

महाराज, ते सहस्राक्षेण भक्त्या दृष्टाः पूजिताश्च। तथान्यैः सर्वैर्विबुधैः सत्कृताः स्वे निकेतने प्रस्थिताः॥

Verse 19

पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि । तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः

महाराज, पितृलोकः त्रिदशैरपि दुर्लभः। तान् प्रस्थितान् दृष्ट्वा, मर्त्यसंभवा पितरः (अपि) तेषु मनो न्यधुः।

Verse 20

क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः । स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव

क्षुत्पिपासार्दितास्ते दैन्यमाश्रित्य पार्थिव। सुस्तवैर्दिव्यैः स्तुत्वा, पितृसूक्तैश्च ततोऽब्रुवन्॥

Verse 21

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः । ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः। ततः संहृष्टाः प्रोचुः पितरस्ते सुरोद्भवाः॥

Verse 22

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः । तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम्

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः। तस्माद् ब्रूत यथा येन, यच्छामो वो हृदि स्थितम्॥

Verse 23

पितर ऊचुः । वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः । स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह

पितर ऊचुः—वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः। स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह॥

Verse 24

विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् । वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु

विमानेषु विचित्रेषु सर्वतोदिशं संस्थिताः वयं ध्वजपताकाभिरलङ्कृता वाञ्छितेषु लोकेषु यामः।

Verse 25

हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः । गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः

हंसबर्हिणजुष्टेषु स्थानेषु, अप्सरोगणैः संसेव्येषु, गन्धर्वैर्गीयमानाः, गुह्यकैश्च स्तूयमानाः वयं मान्यतया वसामः।

Verse 26

परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह । अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा

परं तत्र त्रिदशैः सह सन्तिष्ठमानानामस्माकं तीव्रा सुदारुणा क्षुत्पिपासा अत्यर्थं जायते।

Verse 27

यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् । भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि । हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान्

यस्या तीव्रतां चित्ते मन्यामहे—वयमिव वह्निमध्यगता इति। किं नु भक्षयामः? विविधान् पक्षिणोऽपि, हंसादीन् मधुरालापान्, अथवा अप्सरसां गणानपि?

Verse 28

यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् । गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न

यदि कश्चित् क्षुधाविष्टः कञ्चित् पक्षिणम् आदाय गुप्तो भक्षार्थं गृह्णाति, हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि तं न शक्नोति।

Verse 29

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः । तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः, तथा मनोरमा वृक्षाः नन्दनादिवनेषु च सन्ति।

Verse 30

फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः । तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि

फलितानि ये प्रदृश्यन्ते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः; तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः, पितरो यदि।

Verse 31

न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि । एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः । प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत्

न त्रुटन्त्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि। एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः प्रपिबामः, न हस्तेषु तच्च तोयं तिष्ठति; पुनः स्पृशाम एव व्यर्थम्।

Verse 32

भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि । तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः

भुञ्जानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि। तस्मात् त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः।

Verse 33

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः । दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः। दृश्यन्तेऽत्र विमानस्थाः सर्वे संहृष्टमानसाः।

Verse 34

क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः । कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव

क्षुत्पिपासावर्जिताः वयं नानाभोगसमाश्रयाः। कदाचित् सर्वेऽपि वयं देवा इव तादृशा भवामः॥

Verse 35

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः । तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सन्तोषं परमं गताः। तत्किं कारणमेतद्यत् पुनः क्षुत्पिपासा प्रजायते॥

Verse 36

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति । तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्नैव प्रणश्यति। तथा कुरुत भद्रं वः यथा तुष्टिः प्रजायते॥

Verse 37

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् । यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम्

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम्। यूयं हि पितरो यस्माद् देवानां भावितात्मनाम्॥

Verse 38

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः । पितर ऊचुः । अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः। पितर ऊचुः—अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते॥

Verse 39

शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा । ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे

शक्रादयः विबुधा व्यग्राः सन्तो यदा अस्मभ्यं श्राद्धदानं प्रयच्छन्ति, तदा वयं समागत्य तान् सर्वान् देवान् भक्त्या सम्यक् प्रार्थयामहे।

Verse 40

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् । युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः

ततः तैर्देवैः सम्यक् तर्पिता वयं परां तृप्तिं प्रगच्छामः; युष्माकं वंशजा ये च समाहितचित्ताः विधिवत् तर्पणं प्रयच्छन्ति, तैरेव वयं सन्तुष्टा भवामः।

Verse 41

कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः । यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन

कथं न तृप्तिमायाताः ते सर्वे तैः सम्यक् प्रतर्पिताः सन्तः? यत्र तु प्रमादिभिर्वंश्यैः कदाचन न तर्प्यन्ते, तत्र पितरः कथंचन न सन्तुष्यन्ति।

Verse 42

क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः । किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने

तदा ते सर्वे क्षुत्पिपासाकुलाः स्युः, न संशयः; किं पुनर्धर्मराजनिवेशने नरकस्थाः ये वसन्ति, तेषां दुःखं कियत्?

Verse 43

एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन । क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम्

एतद्धि युष्माकमपि कारणं प्रोक्तम्; युष्माभिरुदीरितं क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं तदस्यैव (तर्पणत्यागस्य) हेतोः समुत्पद्यते।

Verse 44

तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः । सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम्

तस्मात् हे सत्तमाः, यदि यूयं अस्माकं यथोचितं विभागं प्रयच्छथ, तर्हि दत्तस्य कव्यस्य प्रत्युपकाररूपेण वयं सर्वे हितं शुभं च अवश्यं करिष्यामः।

Verse 45

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम् । बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा, स्वयं तदन्तिकं गत्वा; तैः ‘बाढम्’ इति उक्ते, ततः स तानपि सह आदाय जगाम।

Verse 46

दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् । नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः

दिव्याः पितृगणाः विधेः उत्तमं सदनं प्राप्ताः। नान्दीमुखान् पुरस्कृत्य, विधिः अन्यान् पितॄन् तर्पयामास।

Verse 47

सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः । अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् । प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः

सृष्टिकाले संप्राप्ते, वृद्धिकामः सुरेश्वरः तैः सह कमलासनं स्तुत्वा; सर्वे पितरः विनयान्विताः प्रणिपत्य स्थिताः।

Verse 48

पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् । विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

विनयोपेतान् प्रणिपातपुरःसरान् तान् पितॄन् दृष्ट्वा, हे राजेन्द्र, विधिः श्लक्ष्णया गिरा तान् सांत्वयन् प्रोवाच।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् । देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः

ब्रह्मोवाच—किमर्थं पितरः सर्वे समायाता मम सन्निधिम्? यूयं देवताभिः सह मया नित्यं संपूज्याः, पूज्यत्वे प्रतिष्ठिताश्च।

Verse 50

तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः । य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः

तथान्येऽपि जनाः दृश्यन्ते युष्माभिः सह समागताः; येऽमी मानवा अल्पतेजसः सन्तोऽत्र स्थिताः।

Verse 51

पितर ऊचुः । पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः । देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया

पितर ऊचुः—एते हि मानवा पितरः; स्वकर्मभिः स्वर्गं प्राप्ताः। देवानां मध्ये संस्थिताः सन्तोऽपि क्षुत्पिपासाभ्यां पीड्यन्ते।

Verse 52

यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः । तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः

यदा यदा नो वंश्याः प्रमादतः कव्यं ददति, तदा वयं तृप्तिं प्राप्नुमः; तदा सुरा इव यानैर्गच्छामः।

Verse 53

तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये । न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः

तस्मादेतैः शाश्वततृप्तयेऽस्माकं प्रार्थना कृता; वयं तु तां दातुं न शक्ताः, तेन त्वां समुपस्थिताः।

Verse 54

यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर

यथा देवता व्यग्राः स्युः तथा हे प्रभो वयमपि; काव्यं विना एषा कष्टा दशा भवति, हे सुरेश्वर।

Verse 55

तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर । यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि

तस्मात् सुरेश्वर, एतैः सह अस्माकं प्रसादं कुरु; यथा स्वस्थानस्थायिनामपि शाश्वती तृप्तिः स्यात्।

Verse 56

एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः । प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम्

एते निजवंशजैः प्रदत्तं काव्यं अस्मभ्यं प्रदास्यन्ति; तेन दानेन वयं, हे देव, त्वदन्तिकं संप्राप्ताः।

Verse 57

देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये । यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया

देवानां यत् काव्यं तत् अस्माकं तृप्तये न भवति; यतः अस्मत्संबन्धे तत् क्रियाविहीनं, तेषां तद्विषया क्रिया न विद्यते।

Verse 58

पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत्

पितॄन् उद्दिश्य यत् काव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते; स्नातैः धौताम्बरैः मर्त्यैः तत् महत् तृप्तिदं भवेत्।

Verse 59

पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत्

“पितॄणां सर्वदेवेश” इत्येषा वैदिकी श्रुतिः। अस्नातस्य नाधिकारोऽस्ति, देवानां च द्विजातिवत्॥

Verse 60

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नो न स्यात् तृप्तये।

Verse 61

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते । स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते। स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु॥

Verse 62

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम

भर्तृयज्ञ उवाच। तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः। ततोऽब्रवीत् पितॄन् सर्वान्, पार्थिवसत्तम॥

Verse 63

ब्रह्मोवाच । अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा । संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति

ब्रह्मोवाच। अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा। संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति॥

Verse 64

यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति । तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः

यथायथा युगानां ह्रासो भविष्यति, तथातथा जनाः दुष्टाः स्युः, अन्यभक्तिकाः परमार्गविमुखाश्च।

Verse 65

न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन । ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति

ते यथोक्तानि कव्यानि कथञ्चन न दास्यन्ति; ततः पितॄणां कष्टतरा अवस्था सम्भविष्यति।

Verse 66

तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् । येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ

तस्मादहं शरीरिणां सुखोपायं करिष्यामि; येन यूयं सन्तर्पिताः परां तृप्तिमवाप्स्यथ।

Verse 67

पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम् । समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः

पितुः पितामहस्य च तत्पितुश्चोत्तरं, समुद्देशेन नामोच्चारणपूर्वकं प्रभक्तितो ब्राह्मणेभ्यो दत्तं दानं तेषां प्राप्नोति।

Verse 68

सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना । तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः

एवं सर्वेषां परा तृप्तिः स्यात्, यावन्मम पितरोऽधुना; तथा मातामहानां पक्षेऽपि—अत्र नास्ति संशयः।

Verse 69

त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि । युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति

त्रिभिः सन्तर्पितैरेव तृप्ताः स्युः सर्व एव ते ममावधि यावत्। युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति स उच्यते॥

Verse 70

तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् । पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्

तं शृणुध्वं महाभागा मम वचनमिदानीम्। पितॄन् समुद्दिश्य येनैव अन्नेन द्विजोत्तमान् उद्दिश्य क्रियते विधिः॥

Verse 71

तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः । तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति

तेनैव तर्पयिष्यन्ति पिण्डांश्च दास्यन्ति भक्तितः। तन्नाम्ना तेन विधिना युष्माकं तृप्तिः शाश्वती भविष्यति॥

Verse 72

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः॥

Verse 73

ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे । विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम

ततः ते तैः सहिताः स्वानि स्थानानि भेजिरे। विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा, पार्थिवसत्तम॥

Verse 74

अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः । तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत्

अथ कालेन महता संगच्छता, राजन्, ततः मर्त्याः त्रिपुरुषोद्देश्यं यत् श्राद्धं तदपि न ददुः।

Verse 75

नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप । कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप

नित्यं पितॄन् समुद्दिश्य बहवोऽत्र, नराधिप; तथापि तेषां कव्यभागाः पूर्ववत् नोपलभ्यन्ते, नृप।

Verse 76

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत । तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत; तेषां दैविकानां पितॄणां च, नृपसत्तम।

Verse 77

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः; सुदीनाः प्रणिपत्योच्चैः प्रपितामहं प्रोचुः।

Verse 78

भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः । श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो

भगवन्, नित्यं नो वंशसम्भवाः श्राद्धानि न प्रयच्छन्ति; तेन दौःस्थ्यमापन्नाः, विभो, वयं सीदामहे।

Verse 79

यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय । कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन्

अतः देव, यथा पूर्वं तथा भवेत्, तदुपायं प्रचिन्तय; येन कश्चिदुपायेन दरिद्राः अपि स्वपितॄन् प्रीणयन्ति तर्पयन्ति च।

Verse 80

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः । कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा

भर्तृयज्ञ उवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रपितामहः कृपाविष्टो महाराज, सर्वान् पितृगणान् तान् एव संबोधयामास।

Verse 81

सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने । जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः

सत्यमेतत् महाभागाः—दौःस्थ्यं यान्ति दिनेदिने जनाः; यथा यथा जनाः आचरन्ति, तथा तथा श्रेष्ठं युगं पृष्ठतः अपसर्पति।

Verse 82

तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् । उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति

तथापि युष्मदर्थम् अहम् असंशयं करिष्यामि; येन अत्रैव लघु-उपायेन वः सन्तृप्तिः भविष्यति।

Verse 83

अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता

अमा-नाम्नि दिने रविः रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः; तस्मिन् येन इन्दुः वसति इति, ततः सा अमावास्या इति स्मृता।

Verse 84

तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः

तस्मिन्नहनि ये नरा भक्त्या पितॄनुद्दिश्यात्मनः कल्याणार्थं च श्राद्धं करिष्यन्ति, ते सुस्थिताः सुखेन प्रतिष्ठां यास्यन्ति।

Verse 85

धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः । अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्

धनधान्यसमृद्धाः सर्वशत्रुविवर्जिताः, अपमृत्युविनिर्मुक्ताः भविष्यन्ति—मम वाक्यादसंशयम्।

Verse 86

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः । पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना

भर्तृयज्ञ उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पितरः हृष्टमानसाः अभवन्; कव्यमासाद्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना।

Verse 87

ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना । अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः

पद्मयोनिना प्रेषिताः ते पितरः स्वानि निकेतानि ययुः; अमावास्यादिनं प्राप्य स्ववंशजैः श्राद्धं दत्तम्।

Verse 88

संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः । गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि । दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन

संतृप्ता मासमात्रं तस्थुः संतुष्टमानसाः; कालेन गच्छता भुवि नरा दौःस्थ्यं पुनराप्नुवन्, दर्शेऽस्मिन्नपि केचन प्रायः श्राद्धं न कुर्वन्ति।

Verse 89

ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः । क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः

ततः सर्वे पितृगणाः—दिव्याश्च मानुषाश्च—भूयः क्षुत्पिपासाकुलाः सन्तो ब्रह्माणं शरणं जग्मुः।

Verse 91

भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो । अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः

भगवन् विभो! इन्दुक्षये त्वया मासपर्यन्तं श्राद्धं प्रोक्तम्; अस्माकं प्रीणनार्थं यत् मानवाः पितृतर्पणं कुर्युः।

Verse 92

दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह । तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा

दौःस्थ्यादपि तद् न कुर्वन्ति प्रायशः, पितामह; तेनास्माकं क्षुत्पिपासोत्था परा पीडा भवति।

Verse 93

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर । तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना

तस्मात् सुरेश्वर! पूर्ववत् अस्मासु प्रसादं कुरु; ये दुःस्थताभाजः तेऽपि अद्य नोऽधुना तर्पयितुं शक्नुयुः।

Verse 94

भर्तृयज्ञ उवाच । अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः । युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः

भर्तृयज्ञ उवाच—अथ ब्रह्मा अपि सञ्चिन्त्य तान् कृपान्वितोऽब्रवीत्: ‘पितरः, युष्मदर्थं मया लघूपायः चिन्तितः।’

Verse 95

येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः । अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्

येन कर्मणा यूयं पित्रीश्वराः परां तृप्तिं गमिष्यथ; अमावास्याजातं श्राद्धं संवत्सरमपि न लब्ध्वा अपि।

Verse 96

यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः । आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे

यथा मम प्रसादेन भवेत्, तत् समाहिताः शृणुध्वम्; आषाढे पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे।

Verse 97

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः । तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम्

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः, तस्य पितरः संवत्सरं यावत् ध्रुवं तृप्ताः स्युः।

Verse 98

एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि । श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः

एवं ज्ञात्वा भुवि नरा प्रेतपक्षे श्राद्धं करिष्यन्ति; न संशयः, यूयं सुतर्पिताः भविष्यथ।

Verse 99

यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः । तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति

हे सत्तमाः, तेन एकेनापि कर्मणा यावत्संवत्सरं; तथापि यः तस्मिन्नपि युष्माकं श्राद्धं न प्रदास्यति…

Verse 100

शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति । आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा

शाकेनापि दरिद्रोऽसौ कर्तुं शक्नोति चेत् क्रियाम्। अकृत्वा त्वन्त्यजत्वं याति; आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं चास्य न दास्यन्ति॥

Verse 102

न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन । तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्

तेषां न सुखं भावि न धनधान्यसमृद्धयः। तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्॥

Verse 103

कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने । वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः

कलिकाले दारुणे प्राप्ते निर्धनेषु जनेष्वपि। वर्षान्ते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यन्ति मानवाः॥

Verse 104

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा॥

Verse 105

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः

भर्तृयज्ञ उवाच। तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टाः जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम्। वर्षान्तेऽपि समासाद्य श्राद्धे कृते न स्युर्बुभुक्षिताः॥

Verse 106

अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः । कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः

अथ येऽत्र दुरात्मानो निर्लज्जाः कृपणस्वभावाः । कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरान्तेऽपि न ददति ॥

Verse 107

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यपितृगणैर्युताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः ॥

Verse 108

भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे । नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः

भगवन् वत्सरान्तेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे । नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छन्ति दुरात्मनः ॥

Verse 109

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः । वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासासमाकुलाः । वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर ॥

Verse 110

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् । एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती । प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् । एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती । प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥

Verse 111

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्।

Verse 112

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

भर्तृयज्ञ उवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः। कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्॥

Verse 113

ब्रह्मोवाच । अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया । स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती

ब्रह्मोवाच—अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया। स लघुर्येन वोऽत्यन्तं तृप्तिर्भवति शाश्वती॥

Verse 114

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः । अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यन्ति येऽत्र वः। अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ॥

Verse 115

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः । अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः। अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च॥

Verse 116

प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति । गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति

प्रेतभावं गतस्यापि यस्य श्राद्धं वंशजः। गयाशिरसि ददात्येव तस्य मुक्तिर्भविष्यति॥

Verse 117

एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः । निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च । गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्

एतन्मम वचः श्रुत्वा मानवाः सांप्रते भुवि। निःस्वा अपि करिष्यन्ति तत्रैकं श्राद्धमेव हि॥ गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्॥

Verse 118

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः । अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे

भर्तृयज्ञ उवाच। तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः। अनुज्ञातास्ततो तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे॥

Verse 119

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले । पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले। पिण्डदानसमानीति यावदापुरुषत्रयम्॥

Verse 120

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः । परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः। परलोकं समुद्दिश्य तान् नराञ्छक्तितो नृप॥

Verse 121

तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् । अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम्

तत्संख्येभ्यो द्विजेन्द्रेभ्यो दत्तमपि वाञ्छितं फलम् । इदं श्राद्धं निरदैवत्यम्, दरिद्राणां सुखावहम् ॥

Verse 122

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् । तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां च तृप्तिदम् । तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता ॥

Verse 123

पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः । गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता

पितॄणां वाञ्छता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः । गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता ॥

Verse 124

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये । क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये । क्षुत्पिपासापरीताङ्गाः पितरस्तस्य दुःखिताः ॥

Verse 125

प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः । कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः

प्रेतपक्षं प्रतीक्षन्ते गुरुवाञ्छासमन्विताः । कर्षकाः जलदं यद्वद्दिवानक्तमतन्द्रिताः ॥

Verse 126

प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः

प्रेतपक्षे व्यतिक्रान्ते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं च वाञ्छन्ति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः ॥

Verse 127

ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव । श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः

ततस्तुलागतेऽप्येके सूर्ये वाञ्छन्ति पार्थिव । श्राद्धं स्ववंशजैर्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः ॥

Verse 128

तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम्

तस्मिन्नपि व्यतिक्रान्ते काले चाङ्लिं गते रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यान्ति निजालयम् ॥

Verse 129

मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः । वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम्

मासद्वयं प्रतीक्षन्ते गृहद्वारं समाश्रिताः । वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम् ॥

Verse 130

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते । तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते । तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप ॥

Verse 131

तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता । तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप

तस्मात् पितॄणां तृप्तिमिच्छता श्राद्धं सदा कार्यम्। विशेषतः तिलोदकदानं यथा ब्रह्मवचो नृप॥

Verse 132

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता । तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता। तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे॥

Verse 133

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् । येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत्। येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते॥

Verse 134

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप। येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृपरायणैः॥

Verse 135

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव।

Verse 136

यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा । स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत्

यः एतां पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिकथां शृणुयात् पठेत् वा, स सर्वदोषविनिर्मुक्तः श्राद्धदानस्य फलं प्राप्नुयात्।

Verse 137

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः । अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्

श्राद्धकाले यः नरः इमां श्राद्धोत्पत्तिकथां पठति, तस्य श्राद्धम् अक्षयं भवति, सर्वच्छिद्रविवर्जितं च।

Verse 138

असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि । अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा

असद्द्रव्येण वा कृतं, अनर्हैर्ब्राह्मणैरपि च; अभुक्तं वा, कामहीनं वा, मन्त्रहीनमथापि वा—

Verse 139

सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम । अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि

हे पार्थिवोत्तम, अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनात् श्रवणादपि सर्वं तत् संपूर्णतां याति।

Verse 216

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धोत्पत्तिवर्णनंनाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे ‘श्राद्धोत्पत्तिवर्णनम्’ नाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।