Adhyaya 200

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले । सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः

विश्वामित्र उवाच। ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले। सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः॥

Verse 2

रोरूयमाणाऽभ्यगमत्पितरं मातरं प्रति । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं बाष्पव्याकुललोचना

सा रोरूयमाणा पितरं मातरं चाभ्यगच्छत्। बाष्पव्याकुललोचना गद्गदं वाक्यमुवाच॥

Verse 3

ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम् । अन्त्यजस्य प्रदत्ताऽहं यत्पापस्य दुरात्मनः

ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम्। अन्त्यजस्य दुरात्मनः पापस्याहं प्रदत्ता॥

Verse 4

स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम् । तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने

स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम्। तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने॥

Verse 5

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः । निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः। निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः॥

Verse 6

ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः । लब्ध्वाशु चेतनां कृच्छ्रात्स्वजनैः परिवारितः । प्रलापान्विविधांश्चक्रे ताडयन्स्वशिरो मुहुः

ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः। कृच्छ्राल्लब्ध्वा चेतनां स्वजनैः परिवारितः। प्रलापान्विविधांश्चक्रे मुहुस्ताडयन्स्वशिरः॥

Verse 7

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे तस्य संपर्कदूषिताः । भर्तृयज्ञं समासाद्य तेनैव सहितास्ततः

अथ ते सर्वे ब्राह्मणाः तेन सह संसर्गदूषिताः सन्तो भर्तृयज्ञं समुपेत्य तेनैव सह ततः परं समवस्थिताः।

Verse 8

प्रोचुर्विनयसंयुक्ताः प्रोच्चैस्तत्सुतया सह । सुभद्रेण निजे हर्म्ये सुतां दत्त्वा निवेशितः

ते विनयसमन्विताः प्रोच्चैः तस्य सुतया सह अवदन्। सुभद्रः स्वहर्म्ये सुतां दत्त्वा तं निवेशयामास।

Verse 9

चण्डालो द्विजरूपोत्र चंद्रप्रभ इति स्मृतः

अत्र चण्डालोऽपि द्विजरूपधारी चन्द्रप्रभ इति नाम्ना स्मृतः।

Verse 10

यावत्संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च योजितः । पापकर्मा न विज्ञातः सोऽधुना प्रकटोऽभवत्

यावत् संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च कर्मणि योजितः। पापकर्मा न ज्ञातः; सोऽधुना प्रकटोऽभवत्।

Verse 11

सुभद्रस्यानुषंगेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम् । अन्त्यजेन महाभाग तत्कुरुष्व विनिग्रहम्

सुभद्रस्यानुषङ्गेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम्। अन्त्यजेन, महाभाग, तत् अपराधं विनिगृहाण।

Verse 12

कैश्चित्तस्य गृहे भुक्तं जलं पीतं तथा परैः । अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा

कैश्चित् तस्य गृहे भुक्तं, परैर्जलं तथा पीतम्। अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा॥

Verse 13

किं वा ते बहुनोक्तेन न स कोऽस्ति द्विजोत्तम । संकरो यस्य नो जातस्तस्य पापस्य संभवः

किं वा ते बहुनोक्तेन, न स कोऽस्ति द्विजोत्तम। संकरो यस्य नो जातस्तस्मात् पापस्य संभवः॥

Verse 14

त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते । सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः

त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते। सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः॥

Verse 15

ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः । प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम्

ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः। प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम्॥

Verse 16

चांद्रायणशतं प्रादात्सुभद्रायाहिताग्नये । सर्वभंडपरित्यागं पुनराधानमेव च

चांद्रायणशतं प्रादात् सुभद्रायाहिताग्नये। सर्वभाण्डपरित्यागं पुनराधानमेव च॥

Verse 17

लक्षहोमविधानं च गृहमध्यविशुद्धये । वह्निप्रवेशनं तस्यास्तत्सुतायाः प्रकीर्तितम्

गृहान्तःशुद्ध्यर्थं लक्षहोमविधानं विहितम्; तस्याः सुतायाश्च वह्निप्रवेशनं प्रकीर्तितम्।

Verse 18

येन यावंति भोज्यानि तस्य भुक्तानि मंदिरे । तस्य तावंति कृच्छ्राणि तेनोक्तानि महात्मना

येन यावन्ति भोज्यानि तस्य मन्दिरे भुक्तानि, तेन तावन्ति कृच्छ्राणि महात्मना निर्दिष्टानि।

Verse 19

यैर्जलानि प्रपीतानि यावन्मात्राणि तद्गृहे । प्राजापत्यानि दत्तानि तेभ्यस्तावंति पार्थिव

यैस्तद्गृहे यावन्मात्राणि जलानि प्रपीतानि, तेभ्यस्तावन्ति प्राजापत्यानि दत्तानि, पार्थिव।

Verse 20

ब्राह्मणानां तथान्येषां तत्र स्थाने निवासिनाम् । तत्स्पर्शदूषितानां च प्राजापत्यं पृथक्पृथक्

तत्रस्थाने निवासिनां ब्राह्मणानां तथान्येषां, तत्स्पर्शदूषितानां च, प्राजापत्यं पृथक्पृथक् विहितम्।

Verse 21

स्त्रीशूद्राणां तदर्धं च तदर्ध बालवृद्धयोः । मृन्मयानां च भांडानां परित्यागो निवेदितः

स्त्रीशूद्राणां तदर्धं, बालवृद्धयोस्तदर्धं पुनः; मृन्मयानां च भाण्डानां परित्यागोऽपि निवेदितः।

Verse 22

सर्वेषामेव लोकानां रसत्यागस्तथैव च । कोटिहोमस्तु निर्दिष्टो ब्रह्मस्थाने यथोदितः । सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं स्थानवित्तेन केवलम्

सर्वेषां लोकानां रसानां त्यागोऽपि विधीयते। ब्रह्मस्थाने यथोक्तं कोटिहोमो विनिर्दिष्टः। सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं तत्तत्स्थानसमुद्भवेनैव वित्तेन कर्म कर्तव्यम्॥

Verse 23

अथोवाच पुनर्विप्रान्स कृत्वा चोच्छ्रितं भुजम । तारनादेन महता सर्वांस्तान्नागरोद्भवान्

अथ स पुनर्विप्रानुवाच, उच्छ्रितं भुजं कृत्वा। महता तारनादेन तान् सर्वान् नागरोद्भवान् आह्वयामास॥

Verse 24

सुभद्रेण च सर्वस्वं देयं विप्रेभ्य एव च । चतुर्थांशश्च यैर्भुक्तं तद्गृहे स्वधनस्य च

सुभद्रेण मनसा सर्वस्वं विप्रेभ्य एव प्रदेयम्। यैश्चतुर्थांशो भुक्तः, ते स्वगृहे स्वधनस्य चतुर्थभागं दद्युḥ॥

Verse 25

अष्टांशं यैर्जलं पीतं गोदानं स्पर्शसंभवम् । शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा

यैरष्टांशं जलं पीतं, स्पर्शसंभवं गोदानं सह दद्युḥ। शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा दातव्या॥

Verse 26

दीक्षितेन जपः कार्यो लक्षगायत्रिसंभवः । शेषैर्विप्रैर्यथा वित्तं तथा कार्यो जपोऽखिलः

दीक्षितेन लक्षगायत्रीजपः कर्तव्यः। शेषैर्विप्रैः यथा वित्तं तथा अखिलो जपोऽपि कर्तव्यः॥

Verse 27

अहं चैव करिष्यामि प्राणायामशतत्रयम् । नित्यमेव द्विजश्रेष्ठाः षष्ठकालकृताशनः

अहमेव प्राणायामशतत्रयं करिष्यामि। हे द्विजश्रेष्ठाः, नित्यं षष्ठकाले कृताशनः सन् तदाचरिष्यामि॥

Verse 28

यावत्संवत्सरस्यांतं ततः शुद्धिर्भविष्यति । जन संपर्कसंजाता सैवं तस्य दुरात्मनः

संवत्सरान्तं यावत् तथा वर्तिष्यते; ततः शुद्धिर्भविष्यति। जनसंपर्कसंजाता मलिनता तस्य दुरात्मनः—एष तस्योपायः॥

Verse 29

एवमुक्त्वा ततो भूयः स प्रोवाच द्विजोत्तमान् । अथाऽद्यान्मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान्

एवमुक्त्वा स भूयः द्विजोत्तमान् प्रोवाच। अथाद्यैव मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान् उपदिदेश॥

Verse 30

अद्यप्रभृति यः कन्यामविदित्वा तु नागरम् । नागरो दास्यति क्वापि पतितः स भविष्यति

अद्यप्रभृति यः कन्यां नागरत्वमविदित्वा दास्यति। स यत्र कुत्रापि दत्त्वा पतितो भविष्यति॥

Verse 31

अश्राद्धेयो ह्यपांक्तेयो नागराणां विशेषतः

स हि अश्राद्धेयोऽପांक्तेयश्च, नागराणां विशेषतः।

Verse 32

यः श्राद्धं नागरं मुक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति । विमुखास्तस्य यास्यंति पितरो विबुधैः सह

यः श्राद्धं नागरं त्यक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति, तस्य पितरो विबुधैः सह विमुखा भूत्वा यास्यन्ति।

Verse 33

नागरेण विना यस्तु सोमपानं करिष्यति । स करिष्यत्यसंदिग्धं मद्यपानं तु नागरः । तन्मतेन विना यस्तु श्राद्धकर्म करिष्यति

नागरेण विना यः सोमपानं करिष्यति, स निःसन्देहं मद्यपानमार्गे पतति; तथा तन्मतेन विना यः श्राद्धकर्म करिष्यति…

Verse 34

ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः । विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति

ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः; विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति…

Verse 35

श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति । सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया

श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति; सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया।

Verse 36

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः । वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः; वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये।

Verse 37

विश्वामित्र उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धार्हा नागरा येन नागराणां व्यवस्थिताः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता तेषां यथा पुरा

विश्वामित्र उवाच—नृपोत्तम, यत् त्वया पृष्टं तत् सर्वं ते मया सम्यगाख्यातम्—येन नागराः श्राद्धार्हा भवन्ति, येन च नागराणां विधिव्यवस्था प्रतिष्ठिता। तेषां मर्यादा भर्तृयज्ञेन यथापुरा कृतैव।