Adhyaya 92

Verse 1

सूत उवाच । अग्नितीर्थस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् । ब्रह्मकुंडसमुत्पत्तिरधुना श्रूयतां द्विजाः

सूत उवाच—अग्नितीर्थस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम्। ब्रह्मकुण्डसमुत्पत्तिरधुना श्रूयतां द्विजाः।

Verse 2

यदा संस्थापितो ब्रह्मा मार्कंडेन महात्मना । तदा विनिर्मितं तत्र कुण्डं शुचिजलान्वितम्

यदा मार्कण्डेन महात्मना ब्रह्मा तत्र संस्थापितः, तदा तस्मिन् स्थाने शुचिजलान्वितं कुण्डं विनिर्मितम्।

Verse 3

प्रोक्तं च कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे । सम्यग्भीष्मव्रतं कृत्वा स्नात्वात्र सलिले शुभे

प्रोक्तं च—कार्तिकमासे कृत्तिकास्थे निशाकरे सम्यग्भीष्मव्रतं कृत्वा अत्र शुभे सलिले स्नानं कुर्यात्।

Verse 4

पूजयिष्यति यो देवं पद्मयोनिं ततः परम् । स शूद्रोऽपि तनुं त्यक्त्वा ब्रह्मयोनौ प्रयास्यति

ततः परं यो देवं पद्मयोनिं ब्रह्माणं पूजयिष्यति, स शूद्रोऽपि तनुं त्यक्त्वा ब्रह्मयोनौ प्रयास्यति।

Verse 5

ब्राह्मणोऽपि यदि स्नानं तत्र कुण्डे करिष्यति । कृत्वा भीष्मव्रतं सम्यग्ब्रह्मलोकं प्रयास्यति

ब्राह्मणोऽपि यदि तत्र कुण्डे स्नानं करिष्यति, सम्यग्भीष्मव्रतं कृत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति।

Verse 6

एवं प्रवदतस्तस्य मार्कंडेयस्य सन्मुनेः । श्रुतं तत्सकलं वाक्यं पशुपालेन केनचित्

एवं प्रवदतः सन्मुनेर्मार्कण्डेयस्य तत्सकलं वाक्यं केनचित् पशुपालेन श्रुतम्।

Verse 7

ततः श्रद्धाप्रयुक्तेन तेन तद्भीष्मपंचकम् । यथावद्विहितं सम्यक्कार्तिके मासि संस्थिते

ततः श्रद्धाप्रयुक्तेन तेन कार्तिकमासे संस्थिते तद्भीष्मपञ्चकं यथावद्विहितं सम्यगनुष्ठितम्।

Verse 8

ततश्च कृत्तिकायोगे पूर्णिमायां यथाविधि । संपूज्य पद्मजं पश्चात्पूजितः पुरुषोत्तमः

ततः कृत्तिकायोगे पूर्णिमायां यथाविधि । पद्मजं सम्यगर्चित्वा पश्चात् पुरुषोत्तमं पूजयामास ॥

Verse 9

ततः कालविपाकेन स पंचत्वमुपागतः । ब्राह्मणस्य गृहे जातः पुरेऽत्रैव द्विजोत्तमाः । जातिस्मरः प्रभायुक्तः पितृमातृप्रतुष्टिदः

ततः कालविपाकेन स पञ्चत्वमुपागतः । अत्रैव पुरे ब्राह्मणगृहे जातो द्विजोत्तमाः । जातिस्मरः प्रभायुक्तः पितृमातृप्रसादकृत् ॥

Verse 10

एवं प्रगच्छतस्तस्य वृद्धिं तत्र पुरोत्तमे । पितृमातृसमुद्भूतो यादृक्स्नेहो व्यवस्थितः

एवं प्रगच्छतस्तस्य तत्र पुरोत्तमे वृद्धिः । पितृमातृसमुद्भूतः स्नेहो यथावत् व्यवस्थितः ॥

Verse 11

अन्यदेहोद्भवे वापि तस्य शूद्रेपरिस्थितः । स तस्य धनसंपन्नः सदैव कुरुते द्विजः

अन्यदेहोद्भवेऽपि तस्य शूद्रपरिस्थितेः । स द्विजः धनसम्पन्नः सदैव तं समुपकरोति ॥

Verse 12

उपकारप्रदानं च यत्किंचित्तस्य संमतम् । अन्यस्मिन्दिवसे शूद्रः स पिता पूर्वजन्मनः । तस्य पञ्चत्वमापन्नः संप्राप्ते चायुषः क्षये

उपकारप्रदानं च यत्किञ्चित् तस्य संमतम् । अन्यस्मिन् दिवसे शूद्रः स पिता पूर्वजन्मनः । आयुषः क्षये संप्राप्ते पञ्चत्वमगमत् ततः ॥

Verse 13

अथ तस्य महाशोकं स कृत्वा तदनंतरम् । चकार प्रेतकार्याणि निःशेषाणि प्रभक्तितः

अथ तस्मिन् महाशोकाकुलः सन् स तदनन्तरम् । प्रभक्तितः सम्यगशेषाणि प्रेतकार्याणि चकार ॥

Verse 14

अथ तस्य समालोक्य तादृशं तद्विचेष्टितम् । पृष्टः स कौतुकाविष्टैः पितृमातृसुतादिभिः

अथ तस्य तादृशं तद्विचेष्टितं समालोक्य सः । कौतुकाविष्टैः पितृमातृसुतादिभिः पृष्टः ॥

Verse 15

कस्मात्त्वमस्य नीचस्य पशुपालस्य सर्वदा । अतिस्नेहसमायुक्तो निःस्पृहस्यापि शंस नः

कस्मात्त्वमस्य नीचस्य पशुपालस्य सर्वदा । अतिस्नेहसमायुक्तो निःस्पृहस्यापि शंस नः ॥

Verse 16

तस्यापि प्रेतकार्याणि मृतस्यापि करोषि किम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व न चेद्गुह्यं व्यवस्थितम्

तस्यापि प्रेतकार्याणि मृतस्यापि करोषि किम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व न चेद्गुह्यं व्यवस्थितम् ॥

Verse 17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा किंचिल्लज्जासमन्वितः । तानब्रवीच्छृणुध्वं च कथयिष्याम्यसंशयम्

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा किंचिल्लज्जासमन्वितः । तानब्रवीच्छृणुध्वं च कथयिष्याम्यसंशयम् ॥

Verse 18

अहमस्यान्यदेहत्वे पुत्र आसं सुसंमतः । पशुपालनकर्मज्ञः प्राणेभ्यो वल्लभः सदा

अस्य पूर्वदेहान्तरेऽहं तस्य पुत्रोऽभवं सुसंमतः। पशुपालनकर्मकुशलः सदा प्राणेभ्य इव तस्मै वल्लभः॥

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य मार्कंडस्य महामुनेः । श्रुतं प्रवदतो वाक्यं ब्रह्मकुण्डसमुद्भवम्

कस्यचित्कालस्य महर्षेर्मार्कण्डस्य प्रवदतः। ब्रह्मकुण्डसमुद्भवं वाक्यं श्रुतं समभवत्॥

Verse 20

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे भीष्मपञ्चककृन्नरः । सम्यक्छ्रद्धासमुत्पन्नो योऽत्र स्नानं करिष्यति

कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे भीष्मपञ्चकव्रती नरः। सम्यक्श्रद्धासमुत्पन्नो योऽत्र स्नानं करिष्यति॥

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहं देवं पूजयित्वा जनार्दनम् । स भविष्यति शूद्रोऽपि ब्राह्मणश्चान्यजन्मनि

दृष्ट्वा पितामहं देवं पूजयित्वा जनार्दनम्। स भविष्यति शूद्रोऽपि ब्राह्मणोऽन्यजन्मनि॥

Verse 22

तन्मया विहितं सम्यक्स्नात्वा तत्र शुभावहे । सुकुण्डे कार्तिके मासि तेन जातोऽस्मि सद्द्विजः

तन्मया विहितं सम्यक् स्नात्वा तत्र शुभावहे। सुकुण्डे कार्तिके मासि तेन जातोऽस्मि सद्द्विजः॥

Verse 23

चन्द्रोदयस्य विप्रर्षेरन्वये भुवि विश्रुते । संस्मरन्पूर्विकां जाति तेन स्नेहो मम स्थितः । तस्योपरि महान्नित्यं शूद्रस्यापि निरर्गलः

चन्द्रोदयविप्रर्षेः भुवि विश्रुतान्वये, पूर्वजन्म स्मरन् मम स्नेहः तत्रैव व्यवस्थितः। तस्योपरि महान् नित्यः स्नेहः—शूद्रस्यापि—निरर्गलः प्रववृते॥

Verse 24

अतोऽहं कृत्तिकायोगे कार्तिक्यां भक्तिसंयुतः । ज्ञात्वा करोमि भीष्मस्य पंचकं व्रतमुत्तमम्

अतोऽहं कृत्तिकायोगे कार्तिक्याम् भक्तिसंयुतः। महत्त्वं ज्ञात्वा भीष्मस्य पञ्चकं व्रतमुत्तमं करोमि॥

Verse 25

सूत उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा ते चान्ये च द्विजोत्तमाः । भीष्मस्य पञ्चकं चक्रुः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

सूत उवाच। एवं तस्य वचः श्रुत्वा ते चान्ये च द्विजोत्तमाः। सम्यक्श्रद्धासमन्विताः भीष्मस्य पञ्चकं चक्रुः॥

Verse 26

ततःप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं धरणीतले । स्थितमुत्तरदिग्भागे ब्रह्मकुण्डमिति स्मृतम्

ततःप्रभृति तत्कुण्डं धरणीतले विख्यातं बभूव। उत्तरदिग्भागे स्थितं तद् ‘ब्रह्मकुण्डम्’ इति स्मृतम्॥

Verse 27

यः स्नानं सर्वदा तत्र ब्राह्मणः प्रकरोति वै । स संभवति विप्रेंद्रो जायमानः पुनः पुनः

यः ब्राह्मणः सर्वदा तत्र स्नानं प्रकरोति वै। स पुनः पुनर्जायमानो विप्रेन्द्रः संभवति॥

Verse 92

इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवतितमोध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।