Adhyaya 234

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा । स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्

ब्रह्मोवाच—श्रद्धायुक्तेन चेतसा पितॄणां तर्पणं कुर्यात्; स्नानावसाने नित्यं च, गुप्ते देवे स्यात् महाफलम्।

Verse 2

संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः । जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्

तत्र सरित्संगमे पितॄन् संतर्प्य देवताश्च पूजयित्वा, जपहोमादिकर्माणि कृत्वा अनन्तं फलम् अवाप्नोति।

Verse 3

गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः । एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः

प्रथमं गोविन्दस्मरणं कृत्वा ततः शुभाः क्रियाः कार्याः; एष एव स्मरणः पितृदेवमनुष्यादीनां तृप्तिदः भवति।

Verse 4

श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् । कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे

धर्मयुतां श्रद्धां संवर्धयेत्, स्मृतिपूतानि कर्माणि सर्वाण्यिह कारयेत्; गुणोत्तरे चातुर्मास्ये तदधिकं पुण्यप्रदम्।

Verse 5

सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् । गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्

सत्सङ्गो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नितर्पणम्। गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रिया सत्यभाषणम्—एतानि धर्मस्य प्रशस्तानि रूपाणि।

Verse 6

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् । कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम्। कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महाफलप्रदः।

Verse 7

नारद उवाच । नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् । नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद

नारद उवाच—हे ब्रह्मन्, नियमः कीदृशः? नियमेन किं फलं लभ्यते? नियमेन हरिः कथं तुष्यति, तद् विस्तरेण वद।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च । कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्

ब्रह्मोवाच—चक्षुरादीनां इन्द्रियाणां तथा नानाविधक्रियासु आचरणस्य च यः संयमः स नियमः। विद्यावान् पुरुषः तं कार्यः; तस्य सम्यक् प्रयोगात् महासुखं जायते।

Verse 9

एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् । अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्

एष नियमः षड्वर्गस्य हरणं, अन्तःशत्रूणां परमं निग्रहणं च। अध्यात्ममूलः सन्, स एव निःसन्देहं परमसौख्यस्य कारणम्।

Verse 10

तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः । विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्

तत्र नियतं क्षमा-सत्यादयो गुणाः तिष्ठन्ति; सर्वे विवेकरूपिणः। तदेव विष्णोः परमं पदं, परमं धाम।

Verse 11

कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् । स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्

एतत् कृत्वा पुरुषः कृतकृत्यत्वं प्राप्नोति; अत्रैव यज्ञादीनामन्येषां सिद्धिरिव भवति। येनैतत् पदं ज्ञातं, तस्य पूर्वजानामपि हितं स्यात्।

Verse 12

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् । भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा जन्मशतोद्भवं पापं निरञ्जननिषेवणात् विहितं सद्य एव भस्मसाद्याति।

Verse 13

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते

प्रत्यहं तस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः संकुचति; स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते।

Verse 14

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् । तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत्, तस्य हस्तात् परिभ्रष्टम् अमृतं नात्र संशयः।

Verse 15

मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् । तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि

येन मनः सर्वेच्छासु सदागतम् नियमितं, तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि।

Verse 16

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्

मनोनियमने यत्नः प्रज्ञावता सदा कार्यः; मनसा सुगृहीतेन अखिला ज्ञानाप्तिर्ध्रुवम्।

Verse 17

तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा । एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः

तन्मनः क्षमया निगृह्यं यथा वह्निर्वारिणा शम्यते। एकया क्षमया सर्वनियमाः सिद्धा इति बुधैः कथितम्॥

Verse 18

सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः । सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः

सत्यमेव परो धर्मः सत्यमेव परं तपः। सत्यमेव परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः॥

Verse 19

धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् । कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्

अहिंसा धर्ममूलं; तां मनसा चिन्तयन् कर्मणा वाचा च तथा आचरितव्या॥

Verse 20

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः । चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः परित्याज्यम्। चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्वहरणं वर्जनीयम्॥

Verse 21

अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः । अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते

अकृत्यकरणं सदा बुधैर्वर्जनीयम्। यः सर्वकार्येषु सदा अप्रमतः सन्, हे विप्र, सम्यग्वर्तते॥

Verse 22

स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः । अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्

स योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुषा पश्यति—“अहं न धीः” इति; अहंकारो हि सूक्ष्मविषवत् नृणां शरीरेषु वर्तते।

Verse 23

तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः । अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः

तस्मात् स सर्वदा त्याज्यः, सुप्ते देवे विशेषतः; अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः।

Verse 24

तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा । मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा

तस्य देहात् पापसहस्राणि सहस्रधा विनिर्गच्छन्ति, शमरूपेण शत्रुणा मोहं मानं च पराजित्य।

Verse 25

विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः । मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः

विचारेण शमो ग्राह्यः, सन्तोषेण च स स्थिरः; मात्सर्यं मृजुभावेन नियच्छेत् स मुनीश्वरः।

Verse 26

चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् । सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्

चातुर्मास्ये दयाधर्मः प्रधानः; भूतविद्रुहाणां धर्मो नास्ति। सर्वदा सर्वदानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्।

Verse 27

एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः

एतत् पापसहस्राणां मूलमिति मनीषिणः प्राहुः। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नृभिः सर्वभूतेषु दया कार्या॥

Verse 28

सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः । स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः

सर्वेषां भूतानां हृदि हरिर्नित्यं स्थितः। यो भूतद्रोहकारकः स एव पराभूतः॥

Verse 29

यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः । दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च

यस्मिन् धर्मे दया नास्ति स धर्मो दूषितो मतः। दयां विना न विज्ञानं न धर्मो न च तत्त्वज्ञानम्॥

Verse 30

तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः । सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

तस्मात् सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः। पुरुषैर्नित्यं सेव्यः चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 234

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥