Adhyaya 60
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 60

Adhyaya 60

अध्यायेऽस्मिन् षष्टितमे मुनयः महित्था-देवतायाः क्षेत्रस्य च प्रतिष्ठा-कारणं पृच्छन्ति। सूतः प्राचीनपरम्परां कथयति—अगस्त्येनाथर्वणमन्त्रप्रभावसमन्विता शोषणी विद्या प्रयुज्यते, तस्याः प्रसादात् “चमत्कारपुर” इति ख्यातक्षेत्रे वरदायिनी महित्था देवता प्रादुर्भवति। ततः तीर्थमानचित्रवत् प्रतिष्ठितदेवताः फलानि च निर्दिश्यन्ते—सूर्यः “नरादित्य”रूपेण रोगशमन-रक्षणफलदः, जनार्दनः “गोवर्धनधर”रूपेण समृद्धि-गोक्षेमप्रदः, नरसिंहः, विघ्नहर्ता विनायकः, तथा नरा-नारायणौ। द्वादशी-चतुर्थीविशेषदर्शन-पूजनं, विशेषतः कार्तिकशुक्लपक्षे, महाफलप्रदं कथ्यते। अर्जुनस्य तीर्थयात्रा दृष्टान्तः—हाटकॆश्वरसम्बद्धे क्षेत्रे सः सूर्यादिदेवान् रम्यदेवालये प्रतिष्ठापयति, ब्राह्मणेभ्यो धनं ददाति, नित्यस्मरण-पूजनभारं तेषु न्यस्यति। अन्ते अस्य माहात्म्यश्रवणं पापनाशनं, चतुर्थ्यां मोदकादिनैवेद्यं च विघ्नविनाशकं मनोवाञ्छितफलप्रदं इति प्रतिपाद्यते।

Shlokas

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । माहित्थेयं त्वयाख्याता या पुरा सूतनन्दन । केन संस्थापिता तत्र वद सर्वमशेषतः

ऋषय ऊचुः—हे सूतनन्दन! त्वया पुरा या माहित्थी कथिता, सा तत्र केन संस्थापिता? तत् सर्वमशेषतः सम्यग्वद।

Verse 2

सूत उवाच । शोषणीनाम या विद्या पुरागस्त्येन साधिता । आथर्वणेन मन्त्रेण स्वयं च परमेश्वरी

सूत उवाच—शोषणीनाम या विद्या पुरा अगस्त्येन साधिता; आथर्वणेन मन्त्रेण सह, स्वयं च परमेश्वरी च तत्रासीत्।

Verse 3

ततः संशोषितस्तेन स समुद्रो महात्मना । मित्रावरुणपुत्रेण सा प्रोक्ता पुरतः स्थिता

ततः तेन महात्मना मित्रावरुणपुत्रेण समुद्रोऽपि संशोषितः; सा च (शोषणी-विद्या) प्रोक्ता सती पुरतः प्रत्यक्षतया स्थितवती।

Verse 4

माहित्थं साधितं यस्मात्त्वया मे सकलं शुभम् । माहित्थानाम तस्मात्त्वं देवता संभविष्यसि

यतः त्वया मे सकलं शुभं फलम् उपार्जितं, तस्मात् एषा ‘माहित्थ’ सिद्धिः; अतः त्वं ‘माहित्थ’नाम्ना देवता भविष्यसि।

Verse 5

चमत्कारपुरक्षेत्रे पूजां प्राप्स्यस्यनुत्तमाम् । यस्त्वामाथर्वणैर्मन्त्रैस्तत्रस्थां भक्तिसंयुतः

चमत्कारपुरक्षेत्रे त्वम् अनुत्तमां पूजां प्राप्स्यसि; यः कश्चिद् भक्तिसंयुतः आथर्वणैर्मन्त्रैः तत्रस्थं त्वां पूजयति…

Verse 6

पूजयिष्यति वृद्धिं च सर्वकालमवाप्स्यति । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ मया सार्द्धं पुरोत्तमे

पूजयिष्यति त्वां च सर्वदा वृद्धिं समवाप्स्यति । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ मया सार्धं पुरोत्तमे ॥

Verse 7

द्विजानां रक्षणार्थाय नित्यं संनिहिता भव । एवं सा तत्र संभूता माहित्था वरदेवता

द्विजानां रक्षणार्थाय नित्यं संनिहिता भव । एवं सा तत्र संभूता माहित्था वरदेवता ॥

Verse 9

ययाऽयं चलितः शैलः स्वशक्त्या निश्चलीकृतः । स्कन्देनेह द्विजश्रेष्ठाः शक्त्या विद्धस्तदग्रतः । नरादित्यस्ततश्चान्यो यो नरेण प्रतिष्ठितः । षष्ठ्यां तं सूर्यवारेण दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते

ययाऽयं चलितः शैलः स्वशक्त्या निश्चलीकृतः । स्कन्देनेह द्विजश्रेष्ठाः शक्त्या विद्धस्तदग्रतः । नरादित्यस्ततश्चान्यो यो नरेण प्रतिष्ठितः । षष्ठ्यां तं सूर्यवारेण दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते ॥

Verse 10

न शत्रूणां पराभूतिं प्रयास्यति यथार्जुनः । रोगी विमुच्यते रोगाद्दरिद्रो धनमाप्नुयात्

न शत्रूणां पराभूतिं प्रयास्यति यथार्जुनः । रोगी विमुच्यते रोगाद्दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥

Verse 11

तथा गोवर्धनधरं तत्र देवं जनार्दनम् । यः पश्येत्कार्तिके शुक्ले संप्राप्ते प्रथमे दिने । तस्य गावः प्रभूताः स्युर्नीरोगा द्विसत्तमाः

तथा गोवर्धनधरं तत्र देवं जनार्दनम् । यः पश्येत्कार्तिके शुक्ले संप्राप्ते प्रथमे दिने । तस्य गावः प्रभूताः स्युर्नीरोगा द्विसत्तमाः ॥

Verse 12

नरसिंहवपुः साक्षात्तथा देवो हरिः स्वयम् । तथा विनायकस्तत्र सर्वकामप्रदायकः । सर्वविघ्नहरश्चैव स्थापितश्चार्जुनेन हि

तत्रैव नरसिंहवपुः साक्षाद् हरिः स्वयमेव देवः। तत्र विनायकश्च सर्वकामप्रदः सर्वविघ्नहरश्च, अर्जुनेन हि स्थापितः॥

Verse 14

यस्तमाथर्वणैर्मंत्रैः पूजयेद्द्वादशीदिने । कार्तिकस्य सिते पक्षे स याति परमां गतिम्

यस्तं द्वादशीदिने कार्तिकस्य सितपक्षेऽथर्वणमन्त्रैः पूजयेत्, स परमां गतिं प्राप्नोति॥

Verse 15

तथा तत्र द्विजश्रेष्ठा नरनारायणावुभौ । देवौ परमतेजस्वी यस्तौ पश्यति भक्तितः

तथा तत्र द्विजश्रेष्ठा नरनारायणावुभौ। देवौ परमतेजस्वी; यस्तौ भक्तितः पश्यति॥

Verse 16

पूजयेच्च द्विजश्रेष्ठा द्वादश्या दिवसे स्वयम् । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

पूजयेच्च द्विजश्रेष्ठा द्वादश्यां दिवसे स्वयम्। स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्॥

Verse 17

तीर्थयात्राकृतारंभः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातो द्विजोत्तमाः

तीर्थयात्राकृतारम्भः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः। हाटकेश्वरजं क्षेत्रं समायातो द्विजोत्तमाः॥

Verse 18

दृष्ट्वा तत्पावनं क्षेत्रं तीर्थपूगप्रपूरितम् । आदित्यं स्थापयामास प्रासादे सुमनोहरे

तत्पावनं क्षेत्रं तीर्थपूगप्रपूरितं दृष्ट्वा स सुमनोहरे प्रासादे आदित्यं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 19

नरनारायणौ देवौ तस्याग्रे स्थापितौ ततः । तथा गोवर्धनधरस्तत्र देवः प्रतिष्ठितः

तस्याग्रे ततः नरनारायणौ देवौ स्थापितौ; तथा गोवर्धनधरदेवोऽपि तत्र सम्यक् प्रतिष्ठितः।

Verse 20

नरसिंहं तथैवान्यं श्रद्धया परया युतः । एवं संस्थाप्य कौंतेयो देवगृहसुपंचकम्

नरसिंहं तथैव अन्यं देवमपि परया श्रद्धया युतः; एवं कौंतेयो देवगृहसुपञ्चकं संस्थापयामास।

Verse 21

ततो विप्रान्समाहूय सर्वांस्तान्पुरसंभवान् । प्रोवाच प्रणतो भक्त्या धनं दत्त्वा सुपुष्कलम्

ततो नगरसम्भवान् सर्वान् विप्रान् समाहूय, भक्त्या प्रणतः सन् प्रोवाच, सुपुष्कलं धनं दत्त्वा।

Verse 22

मया संस्थापितः सूर्यः सर्वरोगक्षयावहः । तथार्पितश्च युष्माकं चिंतनीयं सदैव तु

मया प्रतिष्ठापितः सूर्यः सर्वरोगक्षयावहः; एष च युष्माकं समर्पितः, अतः सदैव चिन्तनीयः पालनीयश्च।

Verse 23

विप्रा ऊचुः । गच्छ त्वं पांडवश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमालयम् । वयं सर्वे करिष्यामस्तवश्रेयोऽभिवर्धनम्

विप्रा ऊचुः—हे पाण्डवश्रेष्ठ, सुविश्रब्धः सन् स्वमालयं गच्छ। वयं सर्वे तव श्रेयः कीर्तिं चाभिवर्धयितुं यथाशक्ति करिष्यामः।

Verse 24

ततोऽर्जुनः प्रहृष्टात्मा तेभ्यो दत्त्वा धनं बहु । तानामंत्र्य नमस्कृत्य जगाम स्वपुरं प्रति

ततः प्रहृष्टात्मा अर्जुनः तेभ्यो बहु धनं दत्त्वा, तान् आमन्त्र्य नमस्कृत्य स्वपुरं प्रति जगाम।

Verse 25

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं नरादित्यस्य संभवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः शृण्वतां पापनाशनम्

सूत उवाच—एतद्वः सर्वम् आख्यातं नरादित्यस्य सम्भवम्। ब्राह्मणश्रेष्ठाः, एतन्माहात्म्यं शृण्वतां पापनाशनम्।

Verse 413

यस्तं पूजयते भक्त्या चतुर्थ्यां मोदकाशनैः । स सर्वविघ्ननिर्मुक्तो लभते वांछितं फलम् । तत्र स्थितो द्विजेंद्राणां हिताय द्विजसत्तमाः

यः चतुर्थ्यां भक्त्या मोदकाशनैः तं पूजयते, स सर्वविघ्ननिर्मुक्तो वाञ्छितं फलं लभते। तत्र स द्विजेन्द्राणां हिताय तिष्ठति, हे द्विजसत्तमाः।