Adhyaya 210

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च । सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम्

विश्वामित्र उवाच—तस्य देवर्षेर्नारदस्य वचनं श्रुत्वा, सिद्धसेनो महीपालः तं योगमुत्तमं प्राप।

Verse 2

माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे । सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम्

माधवे मासि संप्राप्तेऽष्टम्यां सूर्यवासरे । सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम् ॥

Verse 3

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः ॥

Verse 4

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् । अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम्

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् । अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम् ॥

Verse 5

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः । पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः । पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा ॥

Verse 6

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

Verse 7

आनर्त उवाच । अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

आनर्त उवाच—अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन् त्वया यत् परिकीर्तितम्। यत् चूर्णपत्रभक्षणात् तस्य लक्ष्मीः सन्नष्टा॥

Verse 8

कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे । कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा

कीदृशेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धये। कीदृशेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा॥

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप । अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति । तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः

विश्वामित्र उवाच—एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप। अयथावत्कृता वक्त्रे बहून् दोषान् प्रयच्छति। तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः॥

Verse 10

आनर्त उवाच । नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः । अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि

आनर्त उवाच—नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान् स्मृतः। अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि॥

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः । तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप । यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

विश्वामित्र उवाच—प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः। तथापि वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप। यस्मात् सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्॥

Verse 12

अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

अमृतप्राप्त्यर्थं पुरा देवैः कलशोदधिर्मथितः। मन्थानं मन्दरं कृत्वा, नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्॥

Verse 13

मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः । वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः

मुखदेशे बलिर्लग्नः, पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः। वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः॥

Verse 14

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम । आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम। आनर्तः सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च॥

Verse 15

नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः । कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः । शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः

नीलाम्बरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः। कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः। शूर्पाकाराङ्घ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः॥

Verse 16

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा । शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा। शिशुनाङ्गुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा॥

Verse 17

ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः । मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः

ततः सर्वे देवगणाः, दानवाश्च विशेषतः, मन्थानं परित्यज्य तान् ग्रहीतुं वेगेन प्रधाविताः।

Verse 18

अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः । जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम्

अथ तान् विकृतान् दृष्ट्वा सर्वे शङ्कासमन्विताः; न जगृहुः, राजेन्द्र, परस्परं च जहसुः।

Verse 19

अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः । ब्रह्माऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते

अथ बलिर्दैत्यः कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा उवाच— ‘ब्रह्मादयः पुरस्तात् प्रजायमानं यत्, तत् सर्वं लभन्ताम्।’

Verse 20

रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः । येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात्

‘एतद् रत्नत्रितयं हि; तस्मात् पद्मजः गृह्णातु। यस्य ग्रहणार्पणात् अस्मिन् मन्थने सिद्धिर्भवेत्, तस्मै दातव्यम्।’

Verse 21

तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु । इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः

तस्य तद्वाक्यं विष्णुना शंसितं, शङ्करेण च; इन्द्राद्यैः सर्वैः सुरैः, दानवैश्च विशेषतः।

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत् । दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव । ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा तत्त्रितयं जग्राह; सर्वदेवानां दाक्षिण्याद् अनिच्छन्नपि, हे पार्थिव। ततः ते यत्नमाश्रित्य पुनः सागरं ममन्थुः, हे राजन्॥

Verse 23

ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता । बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः

ततः वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता; सा बलिना संगृहीता प्रत्यक्षं बलविद्विषः॥

Verse 24

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः । स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रान्तः कौस्तुभो मणिः; स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना॥

Verse 25

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः । सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात्

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः; सञ्जातः स वृषाङ्केन संगृहीतश्च तत्क्षणात्॥

Verse 26

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः । स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः; स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नन्दने वने॥

Verse 27

तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता । निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता

तदनन्तरमेव सुरभी वत्ससमन्विता व्योममार्गेण निष्क्रान्ता गोलोकं प्राप्य समवस्थिता।

Verse 28

ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् । संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप

ततो धन्वन्तरिर्जातः हस्ते कमण्डलुं बिभ्रत्, अमृतेनैव संपूर्णं; स देवैर्दानवैश्च, नृप, समभ्यगम्यत।

Verse 29

गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया । देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः

युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया गृहीतः; वैद्यः देवहस्तगोऽभूत्, कमण्डलुश्च दैत्यहस्तगतः।

Verse 30

ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप । पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा

ततो लोभसमायुक्ताः पुनः सागरं ममन्थुः, नृप; तत्र पद्महस्ता लक्ष्मीः सिताम्बरा समुत्पन्ना।

Verse 31

स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम । मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः

मथ्यमाने ततोऽतीव समुद्रे देवदानवैः, पार्थिवसत्तम, सा स्वयमेव विष्णुं वव्रे।

Verse 32

कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः । संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश

ततः कालकूटविषं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः परमं कष्टं संप्राप्ताः, दश दिशश्च प्रभग्ना इव व्याकुलाः।

Verse 33

तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः । भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत्

तं घोरं विषं दृष्ट्वा भगवाञ्छम्भुः तीव्रपराक्रमः, राजेन्द्र, तद् भक्षयामास; तस्मात् स नीलकण्ठ इति प्रसिद्धोऽभवत्।

Verse 34

अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा । अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह

अथ मन्थानयन्त्रं मन्दरं वासुकिं च संत्यज्य, अमृतार्थं दैत्यानां विबुधैः सह युद्धं समभवत्।

Verse 35

अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् । ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत्

अथ विष्णुः स्त्रीरूपं समास्थाय दैत्यान् उवाच; ततः हृष्टो बलिः तस्यै तत् पीयूषमेव ददौ।

Verse 36

विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह । ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः

स विश्वासं परमं गत्वा सुरैः सह युद्धं चकार; ततः विष्णुः स्त्रीरूपं परित्यज्य पुनः पुरुषाकृतिरभवत्।

Verse 37

तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः । अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः

तदेवामृतमादाय स ययौ यत्र दिवौकसः। सुहृष्टात्मा तानब्रवीत्— “पिबतामृतं सुराः।”

Verse 38

येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् । ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्

येनामरत्वमासाद्य दानवान् व्यापादयेयुः। ते ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्॥

Verse 39

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्॥

Verse 40

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते । राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते। राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः॥

Verse 41

स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् । निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः

स लक्षितो महादैत्यश्चन्द्रार्काभ्यां च तत्क्षणात्। निवेदितो हरे राजन्— ‘नायं देवो महासुरः’॥

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम् । वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम्

तच्छ्रुत्वा वासुदेवः पार्थिवश्रेष्ठ वधाय तस्य सुदर्शनं चक्रं वज्रसमप्रभं मुक्तवान्।

Verse 43

यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते । अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः

यावन्मात्रं शरीरं तस्यामृतेन व्याप्तं तावदेव अमरं बभूव, महीपते; तच्छिरस्तु अमोघेनापि चक्रेण हतं पूर्वमेवामृतास्वादनात् कृत्तमासीत्।

Verse 44

ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः । तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना

ततः स यावत्सिंहिकासुतः तावदमरत्वमापन्नः; अथाच्युतः परमवल्गुना साम्ना तं प्राह।

Verse 45

त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव । संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले

त्यज दैत्यान् महाभाग, देवानां संमतो भव; सदा त्वं ग्रहमण्डले परां पूजां प्राप्स्यसि।

Verse 46

स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् । पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले

स तथेति प्रतिज्ञाय तान्दैत्यसत्तमान् त्यक्त्वा, ग्रहमण्डले संस्थितो मर्त्यानां पूजां प्राप्नोति।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः । दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः

एतस्मिन्नन्तरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः । दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः ॥

Verse 48

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने । नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने । नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च ॥

Verse 49

अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः । तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः

अहर्निशं मदस्रावी करीन्द्रः सोऽपि संस्थितः । तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमण्डलुः ॥

Verse 50

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः । तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः । तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता ॥

Verse 51

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः । अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः । अपूर्वाणि सुगन्धीनि मत्वा ते भक्षयन्ति च ॥

Verse 52

वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः

हे राजन्, वक्त्रशुद्धिकृते विशेषेण ते प्रहृष्टा अभवन्।

Verse 53

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते । नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या, हे पृथिवीपते, उवाच—नागालये जाता इयं तस्मान्नागवल्लीति भविष्यति।

Verse 54

सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति । नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम्

मम वाक्यादियं सदा स्मरस्य संस्थानं भविष्यति; ततः परं तस्याः ‘नागवल्ली’ इति नाम चकार।

Verse 55

संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा । पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव

अथ ताम्बूलं यथा जायते तथा संयोगं चकार; पूगीफलचूर्णेन खदिरेणापि, हे पार्थिव।

Verse 56

कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः । प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च

कस्यचित्कालस्य पश्चात् वाणीवत्सरको नृपः निर्मलेन तपसा शक्रं प्रतोषं नीतवान्।

Verse 57

ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्

ततः तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्।

Verse 58

इन्द्र उवाच । भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् । ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा

इन्द्र उवाच—भो भोः पार्थिव! तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम्। ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वाञ्छितं सदा॥

Verse 59

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम । विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे । नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो

सोऽब्रवीत्—यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम। विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे। नित्यमेव धरापृष्ठाद् वन्दनार्थं तव प्रभो॥

Verse 60

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् । विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम्। विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्॥

Verse 61

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् । भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम्

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम्। भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवन्दितुम्॥

Verse 62

तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति । स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना

तस्मै शक्रः स्वहस्तेन ताम्बूलं समर्पयति स्म; स च प्रहृष्टान्तरात्मा तद् भुक्तवान्।

Verse 63

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत । तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्धत; ताम्बूलस्य प्रभावेन सुमहान्, पृथिवीपते।

Verse 64

अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः । नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम्

अथ स राजा विनयान्वितः शक्रमिदं उवाच—नागवल्लीप्रदानेन मे प्रसादो विधीयताम्।

Verse 65

मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति । स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा

मर्त्यलोके समानेतुं येन प्रचारं गच्छति; स ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय तस्मै तां तदा प्रददौ।

Verse 66

गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा । ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ

गत्वा निजपुरं सोऽपि स्वोद्यानेऽस्थापयत् तदा; ततः कालेन महता सा क्षितौ प्रचारं गता।

Verse 67

यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत । न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः । अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः

तस्याः आस्वादनमात्रेण लोकः कामवशोऽभवत्। न कश्चिद् यज्ञं चकार, न च याजनं विशेषतः; धर्मसम्भवाः सर्वा अन्याः धर्मक्रियाश्च प्रणष्टाः॥

Verse 68

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम्

ततः सर्वे देवगणाः यज्ञभागविवर्जिताः। पीड्यमानाः क्रोधविष्टा गत्वा पितामहं प्रोचुः॥

Verse 69

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् । कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् । तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत्

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ धर्मक्रिया भृशं नष्टाः। ताम्बूलभक्षणात् लोकः कामासक्तोऽभवत्; तस्मात् नः प्रसादं कुरु येनास्माकं क्रिया भवेत्॥

Verse 70

एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् । यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव

एतस्मिन्नेव काले तु, पार्थिव, पुष्करस्थं पितामहं यजनार्थं समायातं दरिद्रो जनो वीक्ष्य तं समुपागमत्॥

Verse 71

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः । निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः। ‘निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः’॥

Verse 72

तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् । तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो

तस्मात्, प्रभो, मे कीर्तय तद् स्थानं परमं शुभम् । यत्र वित्तवतां श्रेष्ठं तृप्तिः सञ्जायते ध्रुवा बहुला च शाश्वती ॥

Verse 73

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । अब्रवीत् तं दरिद्रं च धनिनां छिद्रकारणम् इह ॥

Verse 74

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः । तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः । ताम्बूलस्य तु पर्णाग्रे भार्या मम मदीयवाक्यतः ॥

Verse 75

पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च । रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस

पर्णानां चैव वृन्तेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च । रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस ॥

Verse 76

धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् । पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम्

धनिनां छिद्रकृत् प्रोक्तम् एतत् स्थानचतुष्टयम् । पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्याद् व्रज द्रुतम् ॥

Verse 77

नारद उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप

नारद उवाच—हे नराधिप, यन्मां पृष्टवानसि तत्ते सर्वमाख्यातम्।

Verse 78

तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह । तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता । तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप

ताम्बूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युः धनिनामिह, तानि सर्वाणि त्वया राजन्नजानता चीर्णानि; तेन नृप सहसा विभवोच्छित्तिः संजाता।

Verse 79

राजोवाच । तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर । कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम्

राजोवाच—तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर; कदाचिन्मे तथाविधं ताम्बूलभक्षणं स्यात्।

Verse 80

येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा

येन कुताम्बूलसमुद्भवाया अशुद्धेः शुद्धिः सञ्जायते?

Verse 81

विश्वा मित्र उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् । आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात्

विश्वामित्र उवाच—शृणु राजन्, प्रवक्ष्यामि यत् प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत्; कुताम्बूलभक्षणात् शुद्ध्यर्थम् आश्वासनेन शुद्ध्यति।

Verse 82

पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम्

पर्वकाले सम्यक् श्रद्धासमन्वितो राजन्, वेदवेदाङ्गपारगं ब्राह्मणं समाहूयेत्।

Verse 83

प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् । संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् । स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्

तस्य चरणौ प्रक्षाल्य वाससी परिधापयेत्। गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् संपूज्य, ततः स्वशक्त्या हिरण्मयं पत्रं कारयित्वा चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्।

Verse 84

पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च । मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत्

पूगीफलं वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च। अनेन मन्त्रेण विप्राय तथैव समर्पयेत्।

Verse 85

यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम् । चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च

यन्मया पूर्वं भक्षितं वृन्तं पत्रसमुद्भवम्। चूर्णपत्रं तथाऽन्यद् रात्रौ खदिरमेव च।

Verse 86

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् । ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत्

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्। ततस्तु ब्राह्मणो राजन् मन्त्रमेवं उदाहरेत्।

Verse 87

यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम्

यजमानस्य हितार्थं सर्वपापविशुद्धये । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुताम्बूलं प्रभक्षितम् ॥

Verse 88

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् । तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम्

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् । तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम् ॥

Verse 89

अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् । कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप

अनेन विधिना दत्त्वा ताम्बूलं शुद्धिमाप्नुयात् । कुताम्बूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप ॥

Verse 90

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर । बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम्

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर । बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम् ॥

Verse 91

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः । जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः । जन्मजन्मान्तरे वापि न ताम्बूलेन मुच्यते ॥

Verse 92

तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति । तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि

ताम्बूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति । स ताम्बूलवर्जितोऽत्र भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥

Verse 93

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्

ताम्बूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम् ॥

Verse 94

तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् । सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि

ताम्बूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् । स सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥

Verse 95

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् । यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुताम्बूलस्य भक्षणात् । यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते ॥

Verse 96

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे

शङ्खादित्यानुषङ्गेण ताम्बूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन् दाने चैव प्रभक्षणे ॥

Verse 210

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तांबूलोत्पत्ति तांबूलमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ताम्बूलोत्पत्तिताम्बूलमाहात्म्यवर्णनं नाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।