Adhyaya 89

Verse 1

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिते नित्यं तस्मिन्मातृगणे द्विजाः । बालकानां क्षयो जज्ञे ब्राह्मणानां गृहेगृहे

सूत उवाच—एवं तत्र नित्यं तस्मिन् मातृगणे स्थिते, हे द्विजाः, ब्राह्मणानां गृहेगृहे बालकानां क्षयः समजनि।

Verse 2

तरुणानां विशेषेण चमत्कारपुरोत्तरे । छिद्रमन्वेषमाणास्ता भ्रमंत्यखिलदेवताः

तरुणानां विशेषेण चमत्कारपुरोत्तरे, ता अखिलदेवताः छिद्रमन्वेषमाणाः सर्वत्र भ्रमन्ति स्म।

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे ज्ञात्वा छिद्रसमुद्भवम् । विघातं बालकानां च देवताभिर्विनिर्मितम्

ततः सर्वे ब्राह्मणाः छिद्रसमुद्भवं व्यसनं ज्ञात्वा, बालकानां विनाशो देवताभिर्विनिर्मित इति निश्चयं जग्मुः।

Verse 4

अम्बावृद्धे समासाद्य पूजयित्वा प्रयत्नतः । प्रोचुश्च दुःखसन्तप्ता विनयावनताः स्थिताः

अम्बावृद्धां समासाद्य प्रयत्नतः पूजयित्वा, दुःखसन्तप्ताः विनयावनताः स्थित्वा ते प्रोचुः।

Verse 6

ह्रियंते बालका रात्रौ छिद्रं प्राप्य सहस्रशः । युष्मदीयाभिरेताभिर्देवताभिः समन्ततः

रात्रौ छिद्रं प्राप्य सहस्रशो बालका ह्रियन्ते; युष्मदीयाभिरेताभिर्देवताभिः समन्ततोऽस्मान् परिवृत्य।

Verse 7

प्रसादः क्रियतां तस्माद्ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नो चेत्पुरं परित्यज्य यास्यामोऽन्यत्र भूतले

तस्माद् महात्मनां ब्राह्मणानां प्रसादः क्रियताम्; नो चेत् पुरं परित्यज्य वयं भूतलेऽन्यत्र यास्यामः।

Verse 8

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततोंऽबा कृपयान्विता । हत्वा पादप्रहारेण भूमिं चक्रे गुहां ततः

तेषां वचनं श्रुत्वा अम्बा कृपयान्विता; पादप्रहारेण भूमिं हत्वा ततः गुहां चकार।

Verse 9

रक्षार्थं सर्वविप्राणां चमत्कारेण भूभुजा । भवद्भ्यां निर्मितः श्रेष्ठः प्रासादोऽयं मनोहरः

सर्वविप्ररक्षणार्थं भूभुजा चमत्कारेण भवद्भ्यां द्वाभ्यां निर्मितोऽयं श्रेष्ठो मनोहरः प्रासादः।

Verse 10

इमे मत्पादुके दिव्ये गुहामध्यगते सदा । सर्वाभिः सेवनीये च न गन्तव्यं बहिः क्वचित्

इमे मम दिव्ये पादुके सदा गुहामध्यगते हृदये तिष्ठतः। सर्वैः सेवनीये; अतो बहिः क्वचिदपि न गन्तव्यम्।

Verse 11

या काचिल्लौल्यमास्थाय निष्क्रमिष्यति मोहतः । सा दिव्यभावनिर्मुक्ता शृगाली संभविष्यति

या काचिल्लौल्यमास्थाय मोहतः निष्क्रमिष्यति। सा दिव्यभावनिर्मुक्ता शृगालीरूपेण संभविष्यति।

Verse 12

देवता ऊचुः । अत्र स्थाने महादेवि कोऽस्माकं प्रकरिष्यति । पूजां को वात्र चाहारस्तस्माद्ब्रूहि सुरेश्वरि

देवता ऊचुः—हे महादेवि, अत्र स्थानेऽस्माकं पूजां कः करिष्यति? अत्र चाहारं कः प्रदास्यति? तस्मात् हे सुरेश्वरि, ब्रूहि।

Verse 13

अम्बोवाच । अत्रागत्य विनिर्मुक्ता योगिनो ध्यानचिन्तकाः । पूजां सम्यक्करिष्यंति सर्वासां भक्तिसंयुताः

अम्बोवाच—अत्रागत्य विनिर्मुक्ता योगिनो ध्यानचिन्तकाः। सर्वासां मातॄणां भक्तिसंयुताः सम्यक् पूजां करिष्यन्ति।

Verse 14

पादुके मे प्रपूज्यादौ मांस मद्यादिभिः क्रमात् । अवाप्स्यंति च संसिद्धिं दुर्लभाममरैरपि

प्रथमं मम पादुके सम्यक् प्रपूज्य, ततः क्रमशो मांस-मद्यादिभिरुपहारैः समर्प्य, तेऽमरैरपि दुर्लभां परिपूर्णां संसिद्धिमवाप्स्यन्ति।

Verse 15

ततस्तथेति ताः प्रोच्य गुहामध्ये व्यवस्थिताः । परिवार्य शुभे तस्याः पादुके मोक्षदायिके

ततः ‘तथास्तु’ इति ताः प्रोच्य, गुहामध्ये व्यवस्थिताः; तस्याः शुभे मोक्षदायिन्यौ पादुके परिवार्य तिष्ठन्ति।

Verse 16

ततस्तत्र समागत्य पुरुषा अपि दूरतः । प्रपूज्य पादुके सम्यङ्मातॄस्ताश्च ततः परम् । प्रयांति च परां सिद्धिं जन्म मृत्युविवर्जिताम्

ततः तत्र दूरतः समागत्य पुरुषा अपि सम्यक् पादुके प्रपूज्य, मातॄस्ताश्च ततः परम्; जन्म-मृत्युविवर्जितां परां सिद्धिं प्रयान्ति।

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे नष्टा अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । तीर्थयात्राव्रतान्येव संयमा नियमाश्च ये

एतस्मिन्नन्तरेऽग्निष्टोमादिकाः क्रियाः नष्टाः; तीर्थयात्राव्रतान्येव शेषाणि, तथा संयमा नियमाश्च ये।

Verse 18

ये चापि ब्राह्मणाः शांताः सदा मद्यस्य दूषणम् । प्रकुर्वंति स्वहस्तेन तेऽपि मद्यैः पृथग्विधैः

ये चापि ब्राह्मणाः शान्ताः सदा मद्यस्य दूषणं प्रकुर्वन्ति, तेऽपि स्वहस्तेन पृथग्विधैर्मद्यैः प्रवर्तन्ते।

Verse 19

तर्पयंति तथा मांसैस्त्यक्ताशेषमखक्रियाः । पादुके मातृभिर्जुष्टे तथा धूपानुलेपनैः

त्यक्ताशेषमखक्रियाः ते तथा मांसैस्तर्पयन्ति; मातृभिर्जुष्टे पादुके धूपानुलेपनैश्च सम्यक् पूजयन्ति।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे भीताः सर्वे देवाः सवासवाः । दृष्ट्वा यज्ञक्रियोच्छेदं क्षुत्पिपासा समाकुलाः

एतस्मिन्नन्तरे सवासवाः सर्वे देवाः भीताः; यज्ञक्रियोच्छेदं दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां समाकुला बभूवुः।

Verse 21

प्रोचुर्महेश्वरं गत्वा विनयावनताः स्थिताः । स्तुत्वा पृथग्विधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शतरुद्रियैः

ते महेश्वरं गत्वा विनयावनताः स्थिताः; पृथग्विधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शतरुद्रियैश्च स्तुत्वा प्रोचुः।

Verse 22

देवा ऊचुः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके तत्र संस्थिते । अंबाया मातृभिः सार्धं गुहामध्ये सुगुप्तके

देवा ऊचुः—हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्र संस्थिते पादुके; अम्बाया मातृभिः सार्धं गुहामध्ये सुगुप्तके वसतः।

Verse 23

ब्राह्मणा अपिदेवेश मद्यमांसेन भक्तितः । ताभ्यां पूजां प्रकुर्वंति प्रयांति परमां गतिम्

देवेश, ब्राह्मणा अपि भक्तितो मद्यमांसेन ताभ्यां पादुकाभ्यां पूजां प्रकुर्वन्ति; ते परमां गतिं प्रयान्ति।

Verse 24

नष्टा धर्मक्रिया सर्वा मर्त्यलोकेत्र सांप्रतम् । अस्माकं संक्षयो जातो यज्ञभागं विना प्रभो

अधुना मर्त्यलोके सर्वा धर्मक्रिया नष्टाः। यज्ञभागविना प्रभोऽस्माकं संक्षयो जातः॥

Verse 25

तस्मात्त्वं कुरु देवेश यथा स्यात्पादुकाक्षयः । प्रभवंति मखा भूमावस्माकं स्युः परा मुदः

तस्मात्त्वं देवेश तथा कुरु यथा पादुकाक्षयः स्यात्। भूमौ मखाः प्रवर्धेरन्, अस्माकं परमा मुदः स्यात्॥

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । या सा अंबेति विख्याता शक्तिः सा परमेश्वरी । जगन्माताऽक्षया साक्षान्ममा पि जननी च सा

श्रीभगवानुवाच—या शक्तिरम्बेति विख्याता सा परमेश्वरी। सा जगन्माता साक्षादक्षया, ममापि जननी च सा॥

Verse 27

तत्कथं संक्षयस्तस्याः कर्तुं केनापि शक्यते । मनसापि महाभागाः पादुकानां विशेषतः

तत्कथं तस्याः संक्षयः केनापि कर्तुं शक्यते। महाभागाः, पादुकानां विशेषतः, मनसापि न॥

Verse 28

परं तत्र करिष्यामि सुखोपायं सुरेश्वराः । युष्मभ्यं पादुकायां च महत्त्वं येन जायते

परं तत्राहं करिष्यामि सुखोपायं सुरेश्वराः। येन युष्माकं पादुकायाश्च महत्त्वं समुपजायते॥

Verse 29

एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः । व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्

एवमुक्त्वा ततः देवो महेश्वरो ध्यानमाचरत्। हृत्स्थं कमलं व्यावृत्य अष्टपत्रं सकर्णिकं ददर्श॥

Verse 30

तस्यांतर्गतमासीनमंगुष्ठाग्रमितं शुभम् । द्वादशार्कप्रभं सूक्ष्मं स्वमात्मानं व्यलोकयत्

तस्यांतर्गतमासीनः शुभमंगुष्ठाग्रमितं स्वम्। द्वादशार्कप्रभं सूक्ष्मं स्वात्मानं व्यलोकयत्॥

Verse 31

तस्यैवं ध्यायमानस्य तृतीयनयनात्ततः । श्वेतांबरधरा शुभ्रा निर्गता कन्यका शुभा

तस्यैवं ध्यायमानस्य तृतीयनयनात्ततः। श्वेताम्बरधरा शुभ्रा निर्गता कन्यका शुभा॥

Verse 32

अथ सा प्राह तं देवं प्रणिपत्य महेश्वरम् । किमर्थं देव सृष्टास्मि ममादेशः प्रदीयताम्

अथ सा तं देवं महेश्वरं प्रणिपत्य प्राह। किमर्थं देव सृष्टास्मि ममादेशः प्रदीयताम्॥

Verse 33

श्रीभगवानुवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पादुके संस्थिते शुभे । श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर

श्रीभगवानुवाच। हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शुभे पादुके संस्थिते। श्रीमातुर्जगतां मुख्ये ताभ्यां पूजां त्वमाचर॥

Verse 34

कन्यकां संपरित्यज्य तवान्वयविवर्द्धिताम् । यः करिष्यति तत्पूजामाहारः स्यात्स मातृषु

कन्यकां स्वत्वभावेन परित्यज्य, तवान्वयवर्धिनीमिति मत्वा, यः तस्याः पूजां करिष्यति—स मातृगणेषु प्रसादं लभते; तस्याहारः (जीविका) सुरक्षितो भवति।

Verse 35

कौमारब्रह्मचर्य्येण त्वयापि च सुभक्तितः । ताभ्यां पूजा प्रकर्तव्या नो चेन्नाशमवाप्स्यसि

त्वमपि कौमारब्रह्मचर्येण शुद्धभक्त्या च ताभ्यां पूजां कर्तव्या; नो चेत् त्वं नाशमवाप्स्यसि।

Verse 36

तव पूजा करिष्यन्ति ये नरा भक्तितत्पराः । मातॄणां संमतास्ते स्युः सर्वदैव सुखान्विताः

ये नरा भक्तितत्पराः तव पूजां करिष्यन्ति, ते मातॄणां संमताः स्युः; सर्वदा सुखसमन्विताः भवन्ति।

Verse 37

एवमुक्त्वा ततस्तस्या मंत्रमार्गं यथोचितम् । पूजामार्गं विशेषेण कथयामास विस्तरात्

एवमुक्त्वा स ततः तस्याः यथोचितं मन्त्रमार्गं, विशेषतः पूजाविधिं च विस्तरेण कथयामास।

Verse 38

ततो विसर्जयामास दत्त्वा छत्रादिभूषणम् । प्रतिपत्तिं महादेवस्तांश्च सर्वान्सुरेश्वरान्

ततः महादेवः सर्वान् तान् सुरेश्वरान् प्रतिपत्त्या सह छत्रादिभूषणं दत्त्वा विसर्जयामास।

Verse 39

कुमार्युवाच । त्वयेतत्कथितं देव त्वदन्वयसमुद्भवाः । कन्यकाः पूजयिष्यंति पादुके ते सुशोभने

कन्योवाच—देव, त्वया यथोक्तं तथा; तव वंशसमुद्भवाः कन्यकाः ते सुशोभने पादुके पूजयिष्यन्ति।

Verse 40

कौमारब्रह्मचर्य्येण भविष्यत्यन्वयः कथम् । एतन्मे विस्तरात्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

कौमारब्रह्मचर्येण कथं भवत्यन्वयः? एतत् सर्वं मे विस्तरेण यथावत् वक्तुमर्हसि।

Verse 41

श्रीभगवानुवाच । यस्यायस्याः प्रसन्ना त्वं कन्यकाया वदिष्यसि । मंत्रग्राममिमं सम्यक्त्वद्भावा सा भविष्यति

श्रीभगवानुवाच—यस्यां यस्यां कन्यकायां त्वं प्रसन्ना वदिष्यसि, तस्यै सम्यक् इमं मन्त्रग्रामं दास्यसि; सा तव भावरूपा भविष्यति।

Verse 42

एवं चान्या महाभागे पारंपर्येण कन्यकाः । तव वंशोद्भवाः सर्वाः प्रभविष्यंति मंत्रतः

एवं च, महाभागे, पारम्पर्येण अन्याः कन्यकाः सर्वाः तव वंशोद्भवाः मन्त्रबलात् प्रभविष्यन्ति।

Verse 43

ततः सा तां समासाद्य पादुकासंभवां गुहाम् । पूजां चक्रे यथान्यायं यथोक्तं त्रिपुरारिणा

ततः सा पादुकासम्भवां गुहां समासाद्य, त्रिपुरारिणा यथोक्तं यथान्यायं पूजां चकार।

Verse 44

सूत उवाच । तदन्वयसमुत्थायाः कन्यकायाः करेण यः । पादुकाभ्यां नरः पूजां प्रकरोति समाहितः । इह लोके सुखं प्राप्य स स्यात्प्रेत्य सुखान्वितः

सूत उवाच—तदन्वयसमुत्थायाः कन्यकायाः करेण यः। पादुकाभ्यां नरः पूजां समाहितः प्रकरोति॥ इह लोके स सुखं प्राप्य प्रेत्य च सुखवान् भवेत्॥

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्याहस्तेन पादुके । पूजनीये विशेषेण पूज्या सा चापि कन्यका

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कन्याहस्तेन पादुके। पूजनीये विशेषेण, पूज्या सा चापि कन्यका॥

Verse 46

वांछद्भिः शाश्वतं सौख्यमिह लोके परत्र च । मानवैर्भक्तिसंयुक्तैरित्युवाच महेश्वरः

वाञ्छद्भिः शाश्वतं सौख्यमिह लोके परत्र च। मानवैर्भक्तिसंयुक्तैरित्युवाच महेश्वरः॥

Verse 47

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं पादुकोद्भवम् । श्रीमातुरनुषंगेण अंबादेव्या द्विजोत्तमाः

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं पादुकोद्भवम्। श्रीमातुरनुषङ्गेण अंबादेव्या द्विजोत्तमाः॥

Verse 48

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या चतुर्दश्यां समाहितः । तथाष्टम्यां विशेषेण स प्राप्नोति परं पदम्

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या चतुर्दश्यां समाहितः। तथाष्टम्यां विशेषेण स प्राप्नोति परं पदम्॥

Verse 89

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीमातुः पादुकामाहात्मवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीमातुः पादुकामाहात्म्यवर्णनं नामैकोननवतितमोऽध्यायः समाप्तः।