Adhyaya 34
अध्यायः ३४ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पूर्ववृत्तान्तं पृच्छन्ति—मुनिना सह पयसांनिधेः प्रसङ्गः कः इति। ततः सूतः पुरातनं संकटं निवेदयति। तत्र कालेयाः/कालिकेयाः नाम दानवाः प्रादुर्भूय देवानां तेजो हन्ति, त्रैलोक्यस्य स्थैर्यं च कम्पयन्ति। देवानां पीडां दृष्ट्वा विष्णुः महेश्वरं शरणं याचते, शीघ्रं प्रतिघातः कर्तव्य इति निवेदयन्। विष्णु-रुद्रेन्द्रप्रमुखाः देवाः संग्रामाय समायान्ति, युद्धं जगदुद्वेगकरं भवति। इन्द्रस्य कालप्रभेन सह समरः विशेषतः वर्ण्यते—वज्रं गृहीत्वा स दानवः गदया इन्द्रं पातयति; देवाः भयाकुलाः पलायन्ते। ततः गरुडारूढो विष्णुः शस्त्रजालानि छित्त्वा दानवान् विक्षिपति; परं कालखञ्जः विष्णुं गरुडं च व्रणयति। विष्णुः सुदर्शनचक्रं मुमोच, दानवः तं प्रतिमुखं प्रतिगृह्णाति इव, तेन विष्णोः क्लेशः वर्धते। एतस्मिन्नन्तरे त्रिपुरान्तकः शिवः निर्णायकतया प्रविश्य शूलेन दानवप्रहारकं निहन्ति, कालप्रभादीन् ‘काल’-नामधेयान् सेनापतींश्च विदारयति। शत्रुनायकभङ्गे जाते इन्द्र-विष्णू प्रसन्नौ भूत्वा महादेवं स्तुवन्ति; देवाः शेषदानवान् विद्रावयन्ति। व्रणिताः, नायकविहीनाः दानवाः वरुणालयं शरणं यान्ति। अध्यायस्य बोधः—देवसंघस्य प्रयत्नेन धर्मसंस्थापनं, विशेषतः शम्भोः परित्राणेन त्रैलोक्यस्य स्थैर्यं पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति सूतज । त्वया पुरा सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः
ऋषय ऊचुः—यदेतद् भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति, हे सूतज। कथं पुरा सुरार्थाय पयसांनिधिः क्षीरसागरः त्वया प्रपीतः?
Verse 2
तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते । यथा तेन पुरा पीतो मुनिना पयसांनिधिः
तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते। यथा तेन मुनिना पुरा पयसांनिधिः क्षीरसागरः पीतः।
Verse 3
सूत उवाच । कालेया इति विख्याताः पुरा दानवसत्तमाः । संभूताः सर्वदेवानां वीर्योत्साहप्रणाशकाः
सूत उवाच—पुरा ‘कालेया’ इति विख्याताः दानवसत्तमाः समभवन्। ते सर्वदेवानां वीर्यं च उत्साहं च प्रणाशयितारः आसन्।
Verse 4
ततस्तैः पीडितं दृष्ट्वा विष्णुना प्रभविष्णुना । त्रैलोक्यं शक्तियोगेन प्रोक्तो देवो महेश्वरः
तैः पीडितं त्रैलोक्यं दृष्ट्वा प्रभविष्णुना विष्णुना शक्तियोगेन देवो महेश्वरः प्रोक्तः।
Verse 5
एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम् । कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः । अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्
एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम् । कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः । अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्
Verse 6
ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह । शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम्
ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह । शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम्
Verse 7
अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्समागतान् । युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः
अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्समागतान् । युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः
Verse 8
ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह । त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्
ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह । त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्
Verse 9
अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः । स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम् । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः
अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः । स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम् । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः
Verse 10
मुंच वज्र सहस्राक्ष पश्यामि तव पौरुषम् । चिरात्प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः
मुञ्च वज्रं सहस्राक्ष, पश्यामि तव पौरुषम्। चिरात् प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं; दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः॥
Verse 11
ततश्चिक्षेप संक्रुद्धस्तस्य वज्रं शतक्रतुः । सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना
ततः संक्रुद्धः शतक्रतुः तस्य वज्रं चिक्षेप। सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना॥
Verse 12
ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः । सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम्
ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः। सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम्॥
Verse 13
तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः । ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि
तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः। ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि॥
Verse 14
अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम् । प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम्
अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम्। प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम्॥
Verse 15
ततः पराङ्मुखीभूते रथे शक्रस्य संगरे । दुद्रुवुर्भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समंततः
ततः संगरे शक्रस्य रथे पराङ्मुखीभूते, भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समन्ततः दुद्रुवुः।
Verse 16
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । व्रीडां विहाय विध्वस्ताः पृष्ठदेशे शितैः शरैः
आदित्याः वसवो रुद्राः विश्वेदेवाः मरुद्गणाश्च, व्रीडां विहाय, शितैः शरैः पृष्ठदेशे विध्वस्ताः।
Verse 17
अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा दानवैर्मधुसूदनः । आरुह्य गरुडं तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत्
अथ दानवैर्भग्नं बलं दृष्ट्वा मधुसूदनः, गरुडमारुह्य तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत्।
Verse 19
स तैराच्छादितो विष्णुः शुशुभे च समंततः । सम्यक्पुलकितांगश्च रक्ताचल इवापरः
स तैराच्छादितो विष्णुः समन्ततः शुशुभे; सम्यक्पुलकिताङ्गश्च रक्ताचल इवापरः।
Verse 20
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कंकपतत्रिभिः । छेदयित्वेषुजालानि दैतेयान्निजघान सः
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः कङ्कपतत्रिभिः शरैः, इषुजालानि छेदयित्वा स दैतेयान्निजघान।
Verse 21
ततो दैत्यगणाः सर्वे हन्यमाना सुरारिणा । त्रातारं नाभ्यगच्छंत मृगाः सिंहार्दिता इव
ततः सर्वे दैत्यगणाः सुरारिणा हन्यमानाः त्रातारं नाभ्यगच्छन्—सिंहार्दितमृगा इव।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे दैत्यः कालखंज इति स्मृतः । स कोपवशमापन्नो वासुदेवमुपाद्रवत्
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ‘କାଲଖଞ୍ଜ’ ଇତି ସ୍ମୃତୋ ଦୈତ୍ୟଃ କୋପବଶମାପନ୍ନୋ ବାସୁଦେବମୁପାଦ୍ରବତ୍।
Verse 23
स हत्वा पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवं शिला शितैः । जघान गरुडं क्रुद्धो दशभिर्नतपर्वभिः
ସ ପଞ୍ଚଭିର୍ବାଣୈଃ ଶିଲାଶିତୈର୍ବାସୁଦେବଂ ଜଘାନ; କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗରୁଡଂ ଦଶଭିର୍ନତପର୍ବଭିରପି ଜଘାନ।
Verse 24
ततः सुदर्शनं चक्रं तस्य दैत्यस्य माधवः । प्रमुमोच वधार्थाय ज्वालामालासमावृतम्
ତତୋ ମାଧବଃ ତସ୍ୟ ଦୈତ୍ୟସ୍ୟ ବଧାର୍ଥାୟ ଜ୍ୱାଲାମାଲାସମାବୃତଂ ସୁଦର୍ଶନଂ ଚକ୍ରଂ ପ୍ରମୁମୋଚ।
Verse 25
सोऽपि तच्चक्रमालोक्य वासुदेवकराच्च्युतम् । आगच्छंतं प्रसार्यास्यं ग्रस्तुं तत्संमुखो ययौ
ସୋऽପି ତଚ୍ଚକ୍ରଂ ବାସୁଦେବକରାଚ୍ଚ୍ୟୁତମାଲୋକ୍ୟାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଆସ୍ୟଂ ପ୍ରସାର୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତୁଂ ତତ୍ସମ୍ମୁଖୋ ଯୟୌ।
Verse 26
अग्रसच्च महादैत्यस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । वासुदेवं समुद्दिश्य ततश्चिक्षेप सायकान्
अग्रसच्च महादैत्यः “तिष्ठ तिष्ठ” इति चाब्रवीत्। वासुदेवं समुद्दिश्य ततः सायकान् अचिक्षेप॥
Verse 27
ततश्चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः । सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम्
ततः चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः। सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम्॥
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरांतकः । दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम्
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरान्तकः। दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम्॥
Verse 29
ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम् । शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघानोच्चैस्तथा परान्
ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम्। शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघान उच्चैस्तथा परान्॥
Verse 30
कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम् । जघान भगवाञ्छंभुस्तथान्यानपि नायकान्
कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम्। जघान भगवाञ्छम्भुस्तथान्यानपि नायकान्॥
Verse 31
ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपिदारुणाः । पलायनपरा जाता निरुत्साहा द्विषज्जये
ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपि दारुणाः । पलायनपराः जाता निरुत्साहा द्विषज्जये ॥
Verse 32
ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ । श्लाघयंतौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि
ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ । श्लाघयन्तौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि ॥
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे भग्नान्समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् । जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः
एतस्मिन्नन्तरे भग्नान् समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् । जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः ॥
Verse 34
अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः । हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः
अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः । हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः ॥
Verse 35
अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् । शस्त्रैश्च क्षतसर्वांगा हतनाथाः सुदुःखिताः
अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् । शस्त्रैश्च क्षतसर्वाङ्गा हतनाथाः सुदुःखिताः ॥