Adhyaya 101
सूत उवाच—रात्रिं व्यतीत्य प्रभाते श्रीरामः पुष्पकविमानेन सुग्रीव-सुषेण-तारा-कुमुदाङ्गदादिभिः प्रमुखैर्वानरैः सह शीघ्रं लङ्कां प्राप्य पूर्वयुद्धस्थलानि पुनरवलोकयामास। तदा विभीषणो रामागमनं ज्ञात्वा मन्त्रिभिः परिचरैश्च सहाभिगम्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य लङ्कायां तं सम्यगर्चयामास। विभीषणस्य प्रासादे उपविष्टं रामं प्रति स राज्य-गृहकार्यसमर्पणं कृत्वा शासनं याचते। लक्ष्मणवियोगशोकाकुलो दिव्यलोकगमनाभिप्रायश्च रामः राजधर्मनीतिं प्रददौ—ऐश्वर्यं मदकरं भवति; अतः गर्वरहितः सन् देवान् शक्रादीन् पूजयेत्, तथा सीमां स्थापयेत्—राक्षसाः रामसेतुं नातिक्रम्य मनुष्येषु हिंसां कुर्युः, मनुष्याश्च रामरक्षणाधीनाः स्युः। कलियुगे दर्शनार्थं सुवर्णलोभेन आगमिष्यन्ति यात्रिकाः इति विभीषणस्य शङ्कां श्रुत्वा, राक्षसानां अतिक्रमदोषनिवारणाय रामः मध्यदेशे प्रसिद्धं प्रदेशलक्षणं शरैश्छित्त्वा अगम्यं मार्गं चकार; तेन चिह्नितः शिखरः लिङ्गधारश्च प्ररोहः समुद्रे पतितः। दशरात्रं तत्र स्थित्वा युद्धकथाः कथयित्वा, नगरं प्रति प्रस्थितः; सेतोः अन्ते महादेवं प्रतिष्ठाप्य श्रद्धया सेतोः आदौ मध्ये अन्ते च रामेश्वरत्रयं संस्थापयामास—एवं चिरकालतीर्थयात्रायै पूजाविधानपत्रं दृढीकृतम्।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः । उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः
सूत उवाच । एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः । उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः ॥
Verse 2
ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम्
ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम् ॥
Verse 3
सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च । अंगदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता
सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च । अङ्गदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता ॥
Verse 4
गवाक्षेण नलेनेव तथा जांबवतापि च । दशभिर्वानरैः सार्धं समारूढः स पुष्पके
गवाक्षेण नलेनेव जाम्बवतापि च सह । दशभिर्वानरैः सार्धं पुष्पके स समारुहत् ॥
Verse 5
ततः संप्रस्थितः काले लंकामुद्दिश्य राघवः । मनोजवेन तेनैव विमानेन सुवर्चसा
ततः काले समारब्धो लङ्कामुद्दिश्य राघवः । मनोजवेन तेनैव सुवर्चसा विमानेन ॥
Verse 6
संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लंकाख्यां च महापुरीम् । वीक्षयंस्तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत्
संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लङ्काख्यां महापुरीम् । वीक्षयन् तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत् ॥
Verse 7
ततो विभीषणो दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ । मंत्रिभिः सकलैः सार्धं तथा भृत्यैः सुतैरपि
ततो विभीषणो दृष्ट्वा पुष्पकोद्भवमुद्युतम् । रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ ॥ मंत्रिभिः सकलैः सार्धं भृत्यैः सुतैश्च संयुतः ॥
Verse 8
अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः । पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन्
अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः । पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन् ॥
Verse 9
तथागतं परिष्वज्य सादरं स विभीषणम् । तेनैव सहितः पश्चाल्लंकां तां प्रविवेश ह
तथागतं विभीषणं सादरं सपरिष्वङ्गं परिष्वज्य, तेनैव सह पश्चात् स तां लङ्कां प्रविवेश।
Verse 10
विभीषणगृहं प्राप्य तत्र सिंहासने शुभे । निविष्टो वानरैस्तैश्च समन्तात्परिवारितः
विभीषणगृहं प्राप्य, तत्र शुभे सिंहासने स उपाविशत्; तैरेव वानरैः समन्तात् परिवारितः।
Verse 11
ततो निवेदयामास तस्मै सर्वं विभीषणः । राज्यं पुत्रकलत्रादि यच्चान्यदपि किंचन
ततः विभीषणः तस्मै सर्वं निवेदयामास—राज्यं पुत्रकलत्रादि, यच्चान्यदपि किंचन।
Verse 12
ततः प्रोवाच विनयात्कृतांजलिपुटः स्थितः । आदेशो दीयतां देव ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्
ततः स विनयात् कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा प्रोवाच—‘आदेशो दीयतां देव; ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्।’
Verse 14
सूत उवाच । निवेद्य राघवस्तस्मै सर्वं गद्गदया गिरा । वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो विनिःश्वसन्
सूत उवाच—सर्वं तस्मै निवेद्य राघवो गद्गदया गिरा अब्रवीत्; वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो भूयो विनिःश्वसन्।
Verse 15
ततः प्रोवाच सत्यार्थं विभीषणकृते हितम् । तं चापि शोकसंतप्तं संबोध्य रघुनंदनः
ततः रघुनन्दनः सत्यार्थं विभीषणहितं वचनं प्रोवाच; शोकसन्तप्तं तमपि सम्यक् संबोध्य सान्त्वयामास।
Verse 16
अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतं राक्षसोत्तम । यास्यामि त्रिदिवं तूर्णं लक्ष्मणो यत्र संस्थितः
अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतम्, राक्षसोत्तम, तूर्णं त्रिदिवं यास्यामि यत्र लक्ष्मणः संस्थितः।
Verse 17
न तेन रहितो मर्त्ये मुहूर्तमपि चोत्सहे । स्थातुं राक्षसशार्दूल बांधवेन महात्मना
तेन रहितोऽहं मर्त्ये मुहूर्तमपि नोत्सहे स्थातुं, राक्षसशार्दूल, महात्मना बान्धवेन विना।
Verse 18
अहं शिक्षापणार्थाय तव प्राप्तो विभीषण । तस्मादव्यग्रचित्तेन संशृणुष्व कुरुष्व च
विभीषण, अहं तव शिक्षापणार्थाय प्राप्तः; तस्मादव्यग्रचित्तेन सम्यक् शृणुष्व, तथा च कुरुष्व।
Verse 19
एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्मदं संजनयेन्नृणाम् । मद्यवत्स्वल्पबुद्धीनां तस्मात्कार्यो न स त्वया
एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्नृणां मदं जनयेत्; स्वल्पबुद्धीनां मद्यवत्, तस्मात् त्वया सा न कार्य्या।
Verse 20
शक्राद्या अमराः सर्वे त्वया पूज्याः सदैव हि । मान्याश्च येन ते राज्यं जायते शाश्वतं सदा
शक्रादयः सर्वेऽमराः त्वया नित्यं पूजनीयाः सम्माननीयाश्च; तैः सत्कारैस्तव राज्यं नित्यं शाश्वतं च भवति।
Verse 21
मम सत्यं भवेद्वाक्य मेतस्मादहमागतः । प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि तव भ्राता महाबलः
मम वाक्यं सत्यं भवतु—एतस्मादेवाहमागतः; तव भ्राता महाबलः प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि (धर्मसंयमं स्मर)।
Verse 22
विनाशं सहसा प्राप्तस्तस्मान्मान्याः सुराः सदा । यदि कश्चित्समायाति मानुषोऽत्र कथंचन । मत्काय एव द्रष्टव्यः सर्वैरेव निशाचरैः
सहसा विनाशः प्राप्यते; तस्मात्सुराः सदा माननीयाः। अत्र यदि कथंचन मानुषः समायाति, तदा सर्वैर्निशाचरैर्मत्काय एव स द्रष्टव्यः—अवध्यः पूज्यश्च।
Verse 23
तथा निशाचराः सर्वे त्वया वार्या विभीषण । मम सेतुं समुल्लंघ्य न गंतव्यं धरातले
तथा, विभीषण, त्वया सर्वे निशाचराः वार्याः; मम सेतुं समुल्लङ्घ्य ते धरातले न गन्तव्याः, लोकपीडां मा कुर्वन्तु।
Verse 24
विभीषण उवाच । एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । परं त्वया परित्यक्ते मर्त्ये मे जीवितं व्रजेत्
विभीषण उवाच—एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम्; परं त्वया मर्त्ये परित्यक्ते मे जीवितमेव व्रजेत्।
Verse 25
तस्मान्मामपि तत्रैव त्वं विभो नेतुमर्हसि । आत्मना सह यत्रास्ते प्राग्गतो लक्ष्मणस्तव
तस्मात्, हे विभो, त्वमेव मामपि तत्र नयितुमर्हसि—स्वात्मना सह—यत्र तव प्राग्गतः लक्ष्मणोऽधुना निवसति।
Verse 26
श्रीराम उवाच । मया तेऽक्षयमादिष्टं राज्यं राक्षससत्तम । तस्मान्नार्हसि मां कर्तुं मिथ्याचारं कथंचन
श्रीराम उवाच—हे राक्षससत्तम, मया तेऽक्षयं राज्यं नियोजितम्; तस्मात् कथंचन मां मिथ्याचारं कर्तुं नार्हसि।
Verse 27
अहमस्मिन्स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् । स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं तत्पूज्यं भवता सदा । भक्तिमान्प्रतिसंधाय यावच्चंद्रार्कतारकम्
अहमस्मिन् स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं; तत् भवता सदा पूज्यं, भक्तिमान् प्रतिसंधाय, यावच्चन्द्रार्कतारकम्।
Verse 28
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । दशरात्रं तत्र तस्थौ लंकायां वानरैः सह
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम्, लङ्कायां वानरैः सह दशरात्रं तत्र तस्थौ।
Verse 29
कुर्वन्युद्धकथाश्चित्रा याः कृताः पूर्वमेव हि । पश्यन्युद्धस्य सर्वाणि स्थानानि विविधानि च
पूर्वमेव कृताः चित्रा युद्धकथाः कुर्वन्तः, युद्धस्य सर्वाणि विविधानि स्थानानि च पश्यन्तश्च।
Verse 30
शंसमानः प्रवीरांस्तान्राक्षसान्बलवत्तरान् । कुम्भकर्णेन्द्रजित्पूर्वान्संख्ये चाभिमुखागतान्
स तान् प्रवीरान् बलवत्तरान् राक्षसान् शंसमानः, कुम्भकर्णेन्द्रजित्प्रधानान्, संख्येऽभिमुखागतान् प्रशशंस।
Verse 31
ततश्चैकादशे प्राप्ते दिवसे रघुनंदनः । पुष्पकं तत्समारुह्य प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति
अथैकादशे दिवसे प्राप्ते रघुनन्दनः पुष्पकं तद् आरुह्य स्वपुरीं प्रति प्रस्थितः।
Verse 32
वानरैस्तैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः । ततः संस्थापयामास सेतुप्रांते महेश्वरम्
तैर्वानरैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः; ततः सेतुप्रान्ते महेश्वरं संस्थापयामास।
Verse 33
मध्ये चैव तथादौ च श्रद्धापूतेन चेतसा । रामेश्वरत्रयं राम एवं तत्र विधाय सः
श्रद्धापूतेन चेतसा मध्ये तथादौ च रामेश्वरत्रयं रामः तत्र विधाय संस्थापयामास।
Verse 34
सेतुबंधं तथासाद्य प्रस्थितः स्वगृहं प्रति । तावद्विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
सेतुबन्धं तथासाद्य सः स्वगृहं प्रति प्रस्थितः; तावद् विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः।
Verse 35
विभीषण उवाच । अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदिदृक्षया । मानवा आगमिष्यंति कौतुकाच्छ्रद्धयाविताः
विभीषण उवाच—अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदर्शनलालसाः। मानवा आगमिष्यन्ति कौतुकात् श्रद्धयाविताः॥
Verse 36
राक्षसानां महाराज जातिः क्रूरतमा मता । दृष्ट्वा मानुषमायांतं मांसस्येच्छा प्रजायते
महाराज! राक्षसानां जातिः क्रूरतमा मता। मानुषं समुपायान्तं दृष्ट्वा मांसलिप्सा प्रजायते॥
Verse 37
यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी मम भक्तिरतस्य च
यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति। तदा ममाज्ञाभङ्गोऽयं ध्रुवं भावी भक्ति-रतस्यापि॥
Verse 38
भविष्यंति कलौ काले दरिद्रा नृपमानवाः । तेऽत्र स्वर्णस्य लोभेन देवतादर्शनाय च
कलौ काले भविष्यन्ति दरिद्रा नृपमानवाः। तेऽत्र स्वर्णलोलुप्येन देवतादर्शनहेतवे च यास्यन्ति॥
Verse 39
नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम् । तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात्प्रापयिष्यति
नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम्। तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात् प्रापयिष्यति…॥
Verse 40
भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो । तस्मात्कंचिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम । आज्ञाभंगकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्
भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो। तस्मात् कञ्चिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम। आज्ञाभङ्गकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्॥
Verse 41
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः। बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः॥
Verse 42
ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः । अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्
ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः। अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्॥
Verse 43
तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम् । शिखरं तत्सलिंगं च पतितं वारिधेर्जले
तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम्। शिखरं तत्सलिङ्गं च पतितं वारिधेर्जले॥
Verse 44
एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम् । वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्
एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम्। वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्॥
Verse 101
इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनंनामैको त्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनं नाम एकोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।