Adhyaya 140
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 140

Adhyaya 140

अध्याये प्रश्नोत्तररूपेण मुनयः धर्मराजस्य (यमस्य) मानुषावतारपुत्रं पृच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—स पाण्डोः क्षेत्रे जातः युधिष्ठिर इति, क्षत्रियेषु श्रेष्ठः, धर्मनिष्ठः कीर्तिमान् च। तस्य राजधर्मपरायणता दर्श्यते—सम्यग्दक्षिणासहितं राजसूयं कृतवान्, पञ्चाश्वमेधान् अपि पूर्णतया समापितवान्; एवं स यज्ञसम्पूर्णतायाः धर्मराज्यस्य च आदर्शः। अनन्तरं नीतिवचनं प्रतिपाद्यते—बहवः पुत्राः काम्याः स्युः, किन्तु पितुः कृतकृत्यतायै एक एव पुत्रः पर्याप्तः, यः गयां गत्वा श्राद्धादिकं करोति, अथवा अश्वमेधं निर्वर्तयति, अथवा नीलवृषभं मोचयति। सूतः एतदाख्यानं धर्मवृद्धिकरं विदुषां शिक्षारूपं च इति समापयति, राजधर्मोदाहरणं तीर्थधर्मेण सह संयोजयन्।

Shlokas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं पुत्रो मानुषविग्रहः । भविष्यति यमस्यात्र कः संभूतः स सूतज

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं पुत्रो मानुषविग्रहः । भविष्यति यमस्यात्र कः संभूतः स सूतज ॥

Verse 2

सूत उवाच । तस्य पुत्रः समुत्पन्नः पांडोः क्षेत्रे महीतले । युधिष्ठिर इति ख्यातः सर्वक्षत्रियपुंगवः

सूत उवाच । तस्य पुत्रः समुत्पन्नः पाण्डोः क्षेत्रे महीतले । युधिष्ठिर इति ख्यातः सर्वक्षत्रियपुङ्गवः ॥

Verse 3

राजसूयो मखो येन इष्टः सम्पूर्णदक्षिणः । सर्वान्भूमिपतीन्वीर्यात्संविधाय करप्रदान्

तेन राजसूयो मख इष्टः सम्पूर्णदक्षिणः। स्ववीर्येण च सर्वान् भूमिपतीन् सम्यक् व्यवस्थाप्य करप्रदानं कारितवान्॥

Verse 4

अश्वमेधाः कृताः पंच तथा सम्पूर्णदक्षिणाः । भ्रामयित्वा हयं भूमौ पश्चात्प्राप स सद्गतिम्

अश्वमेधाः कृताः पञ्च सम्पूर्णदक्षिणाः। भूमौ हयं भ्रामयित्वा पश्चात् स सद्गतिं प्राप्तवान्॥

Verse 5

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

एष्टव्याः बहवः पुत्राः—यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। यजेत वा अश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्॥

Verse 6

यदनेन वृतं मत्तः पुत्रित्वं सुमहात्मना । हयमेधान्महायज्ञान्कर्ता स्यादस्य वै सुतः

यदनेन मत्तः पुत्रित्वं सुमहात्मना वृतम्। तस्मादस्य सुतो वै हयमेधान् महायज्ञान् कर्ता स्यात्॥

Verse 7

मन्येत कृतकृत्यत्वं येन पुत्रेण धर्मपः । अन्यैः पुत्रशतैः किं वा वंशानुद्धारकारकैः

येन पुत्रेण धर्मपः कृतकृत्यत्वं मन्येत। अन्यैः पुत्रशतैः किं वा वंशानुद्धारकारकैः॥

Verse 8

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं धर्मराजसुतोद्भवम् । आख्यानं ब्राह्मणश्रेष्ठा धर्मवृद्धिकरं परम्

सूत उवाच—धर्मराजसुतस्योद्भवसम्बन्धि सर्वमेतद् वो मया सम्यगाख्यातम्। हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः, एष परममाख्यानं धर्मवृद्धिकरं शुभम्॥

Verse 140

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनंनाम चत्वारिंशदुत्तर शततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम्’ नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥