Adhyaya 180

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अत्यद्भुतमिदं सूत यत्त्वया समुदाहृतम् । ब्रह्मणा यत्कृतो यज्ञस्तत्र क्षेत्रे महात्मना

ऋषय ऊचुः—अत्यद्भुतमिदं सूत, यत्त्वया समुदाहृतम्; यत् तत्र क्षेत्रे महात्मना ब्रह्मणा यज्ञः कृतः।

Verse 2

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये वर्तन्ते धरातले । यष्टव्यस्तेषु यज्ञेषु स एव हि सुरेश्वरः

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये धरातले प्रवर्तन्ते, तेषु यज्ञेषु यष्टव्यः स एव नूनं सुरेश्वरः।

Verse 3

तेनैव यजता तत्र को हीष्टः प्रब्रवीहि नः । ऋत्विजः के स्थितास्तत्र यैस्तत्कर्म मखोद्भवम् । तत्प्रत्यक्षे कृतं सर्वमेतन्नः कौतुकं परम्

तेनैव यजता तत्र को हि इष्टः प्रब्रवीहि नः । ऋत्विजः के स्थितास्तत्र यैस्तत्कर्म मखोद्भवम् । तत्प्रत्यक्षे कृतं सर्वमेतन्नः कौतुकं परम् ॥

Verse 4

का चैव दक्षिणा दत्ता तेन तेषां द्विजन्मनाम् । कोऽध्वर्युर्विहितस्तत्र येन तद्यजनं कृतम्

का चैव दक्षिणा दत्ता तेन तेषां द्विजन्मनाम् । कोऽध्वर्युर्विहितस्तत्र येन तद्यजनं कृतम् ॥

Verse 5

को होता कश्च वाऽग्नीध्रः को ब्रह्मा तत्र संस्थितः । उद्गाता कः स्थितस्तत्र ह्याचार्यो यज्ञकर्मणि

को होता कश्च वाऽग्नीध्रः को ब्रह्मा तत्र संस्थितः । उद्गाता कः स्थितस्तत्र ह्याचार्यो यज्ञकर्मणि ॥

Verse 6

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि सर्वं यज्ञस्य संभवम् । वृत्तांतं यच्च तत्रस्थ माश्चर्यं द्विजपुंगवाः

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि सर्वं यज्ञस्य संभवम् । वृत्तान्तं यच्च तत्रस्थमाश्चर्यं द्विजपुंगवाः ॥

Verse 7

ये सदस्याः स्थितास्तत्र ऋत्विजश्च द्विजोत्तमाः । दक्षिणा याः प्रदत्ताश्च तेभ्यस्तेन महात्मना

ये सदस्याः स्थितास्तत्र ऋत्विजश्च द्विजोत्तमाः । दक्षिणा याः प्रदत्ताश्च तेभ्यस्तेन महात्मना ॥

Verse 8

यजता देवदेवेन ब्रह्मणाऽमिततेजसा । यज्ञकामं चतुर्वक्त्रं ज्ञात्वा देवः शतक्रतुः

यदा देवदेवोऽमिततेजाः चतुर्वक्त्रं ब्रह्माणं यज्ञं कुर्वन्तं ददर्श, तदा यज्ञसिद्धिकामं तं ज्ञात्वा शतक्रतुरिन्द्रोऽपि तदवधारयामास।

Verse 9

सर्वैः सुरगणैः सार्धं साहाय्यार्थमुपागतः । तथा च भगवाञ्छंभुः सर्वदेवगणैः सह

स सर्वैः सुरगणैः सार्धं साहाय्यार्थमुपागतः; तथा भगवाञ्शम्भुरपि सर्वदेवगणैः सह तत्र समाययौ।

Verse 10

तान्दृष्ट्वाऽभ्यागतान्ब्रह्मा मर्त्यधर्मसमाश्रितान् । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

तानभ्यागतान्दृष्ट्वा ब्रह्मा मर्त्यधर्मसमाश्रितः; विनयोपेतः कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा नम्रतया प्रोवाच।

Verse 11

स्वागतं वः सुरश्रेष्ठाः प्रसादः क्रियतां मम । निविश्यतां यथान्यायं स्थानेषु रुचिरेषु च

स्वागतं वः सुरश्रेष्ठाः, मम प्रसादः क्रियताम्; यथान्यायं रुचिरेषु स्थानेषु निविश्यताम्।

Verse 12

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्यूयं स्वयमागताः । मंत्राहूता यथा कृच्छ्रात्सर्वसत्रेषु गच्छथ

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्यूयं स्वयमागताः; अन्येषु महत्सत्रेषु मन्त्राहूताः कृच्छ्रादेव गच्छथ।

Verse 13

देवा ऊचुः । येन यच्चात्र कर्तव्यं तच्छीघ्रं वद पद्मज । यज्ञे तव महाभाग तस्य तत्त्वं समादिश

देवा ऊचुः—पद्मज, अत्र येन यत् कर्तव्यं तत् शीघ्रं वद। महाभाग, तव यज्ञस्य तत्त्वं विधिं च अस्मान् सम्यग् उपदिश।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मन्द्रुतं गच्छ यज्ञमण्डपसिद्धये । पत्नीशालां ततश्चैव यज्ञवेदीस्तथैव च

ब्रह्मोवाच—विश्वकर्मन्, द्रुतं गच्छ यज्ञमण्डपस्य सिद्धये। ततः पत्नीशालां यज्ञवेदीश्च यथाविधि निर्मापय।

Verse 15

कुण्डानि चैव सर्वाणि यथास्थानेषु कारय । यज्ञपात्राणि सर्वाणि ग्रहाश्च चमसास्तथा

सर्वाणि कुण्डानि यथास्थानेषु कारय। यज्ञपात्राणि सर्वाणि ग्रहांश्च चमसांश्च सम्यक् सज्जीकुरु।

Verse 16

यूपाश्च यत्प्रमाणेन कर्तव्याः सचषालकाः । पचनार्थं तथा गर्ताः कर्तव्या यत्प्रमाणतः

यूपाः प्रमाणानुसारतः कर्तव्याः सचषालकाः। तथा पचनार्थं गर्ताः अपि यथाप्रमाणं कर्तव्याः।

Verse 17

इष्टिकानां सहस्राणि दश चाष्टशतानि च । कर्तव्यानि त्वया शीघ्रं चयनानीति सत्वरम्

इष्टिकानां सहस्राणि दश, अष्टशतानि च। त्वया शीघ्रं कर्तव्यानि—चयनार्थं सत्वरं सज्जीकुरु।

Verse 18

तथा हिरण्मयश्चापि पुरुषः कार्य एव हि । तथेत्युक्ता ततस्त्वष्टा शीघ्राच्छीघ्रतरं ययौ

“हिरण्मयः पुरुषप्रतिमोऽपि कार्य एव।” इत्युक्तः त्वष्टा “तथास्तु” इति प्रत्युवाच, ततः शीघ्रातिशीघ्रं जगाम।

Verse 19

ततस्तु पद्मजः प्राह देवाचार्यं बृह स्पतिम् । बृहस्पते त्वमानीहि यज्ञार्हानृत्विजोऽखिलान्

ततः पद्मजः देवाचार्यं बृहस्पतिं प्राह— “हे बृहस्पते, यज्ञार्हान् अखिलान् ऋत्विजोऽत्र आनय।”

Verse 20

यावत्षोडशसंख्याश्च नान्यस्यैतद्धि युज्यते । त्वया शक्र सदा कार्या शुश्रूषा च द्विजन्मनाम्

“षोडशसंख्याः स्युः; नान्यथा एतद् युज्यते। हे शक्र, त्वया सदा द्विजन्मनां शुश्रूषा कार्या।”

Verse 21

हस्तपादावमर्द्दश्च श्रांतानां पृष्ठमर्द्दनम् । धनाध्यक्ष त्वया देया दक्षिणा कालसंभवा

“श्रान्तानां हस्तपादावमर्दनं पृष्ठमर्दनं च कुरु। हे धनाध्यक्ष, त्वया काले सम्भवा दक्षिणा देया।”

Verse 22

सुवस्त्राणि हिरण्यं च तथान्यद्वापि वांछितम् । त्वया विष्णो सदा कार्यं कृत्याकृत्यपरीक्षणम्

“सुवस्त्राणि हिरण्यं च यच्चान्यद् वाञ्छितं तत् प्रदेहि। हे विष्णो, त्वया सदा कृत्याकृत्यपरीक्षणं कार्यम्।”

Verse 23

युक्तं कृतमथो नैव सावधानेन सर्वदा । लोकपालाश्च ये सर्वे रक्षंतु सकला दिशः । भूतप्रेतपिशाचानां प्रवेशं राक्षसोद्भवम्

न किञ्चिदपि अयुक्तं क्रियतां; सर्वदा सावधानता विधीयताम्। ये सर्वे लोकपालाः, ते सकला दिशो रक्षन्तु, भूत-प्रेत-पिशाचानां राक्षसोद्भवानां च प्रवेशं निवारयन्तु।

Verse 24

यो यं कामयते कामं किंचिद्वस्त्रं धनं च वा । विचार्य तस्य तद्देयं सर्वयज्ञाधिपेन तु

यो यं कामयते कामं—किञ्चिद्वस्त्रं धनं च वा—तस्य कामं सम्यग्विचार्य, सर्वयज्ञाधिपतिना तदेव तस्मै प्रदेयम्।

Verse 25

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । भवंतु परिवेष्टारो भोक्तुकामजनस्य च

आदित्याः वसवो रुद्राः विश्वेदेवाः मरुद्गणाश्च—भोक्तुकामजनस्य परिवेष्टारो भवन्तु।

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो विश्वकर्मा त्वरान्वितः । अब्रवीत्पंकजभवं संसिद्धो यज्ञमण्डपः

एतस्मिन्नन्तरे विश्वकर्मा त्वरान्वितः प्राप्तः; पङ्कजभवं प्रति अब्रवीत्—“संसिद्धो यज्ञमण्डपः।”

Verse 27

सर्वमन्यत्समादिष्टं यत्त्वयोक्तं चतुर्मुख

चतुर्मुख! त्वया यदुक्तं, तत्सर्वमन्यत् अपि समादिष्टं सम्यक् कृतम्।

Verse 28

ततो बृहस्पतिः प्राह समभ्येत्य पितामहम् । समानीता मया देव ब्राह्मणा यज्ञकर्मणि

ततो बृहस्पतिः पितामहं ब्रह्माणं समभ्येत्य प्राह— “देव, मया यज्ञकर्मणि ब्राह्मणाः समानीताः।”

Verse 29

विप्राः षोडशसंख्याश्च ऋत्विक्कर्मणि योजय । स्वयं परीक्ष्य देवेश यज्ञकर्मप्रसिद्धये

“विप्राः षोडशसंख्याश्च ऋत्विक्कर्मणि योजय; देवेश, स्वयं परीक्ष्य यज्ञकर्मप्रसिद्धये।”

Verse 30

ततो ब्रह्मा स्वयं दृष्ट्वा तान्परीक्ष्य प्रयत्नतः । ऋत्विक्त्वे च नियोज्याथ ततश्चक्रे तदर्हणम्

ततो ब्रह्मा स्वयं तान् दृष्ट्वा प्रयत्नतः परीक्ष्य, ऋत्विक्त्वे नियोज्य, ततः तदर्हणं चकार।

Verse 31

ऋषय ऊचुः । ऋत्विजां चैव सर्वेषां सूत नामानि कीर्तय । येन यो विहितस्तत्र पदार्थः सूत तं वद

ऋषय ऊचुः— “सूत, सर्वेषां ऋत्विजां नामानि कीर्तय; तथा तत्र येन यो विहितः पदार्थः, तं सूत वद।”

Verse 32

सूत उवाच । भृगुर्हौत्रे ततस्तेन वृतो ब्राह्मणसत्तमाः । मैत्रावरुणसंज्ञस्तु तथैव च्यवनो मुनिः

सूत उवाच— “हौत्रे कर्मणि भृगुः स तेन वृतः, ब्राह्मणसत्तमः; मैत्रावरुणसंज्ञे तु तथैव च्यवनो मुनिः नियोजितः।”

Verse 33

अच्छावाको मरीचिश्च ग्रावस्तुद्गालवो मुनिः । पुलस्त्यश्च तथा ऽध्वर्युः प्रस्थातात्रिश्च संस्थितः

तत्र मरीचिर् अच्छावाकः, गालवो मुनिः ग्रावस्तुत्, पुलस्त्यः अध्वर्युः, अत्रिश्च प्रस्थाता इति संस्थिताः।

Verse 34

तत्र रैभ्यो मुनिर्नेष्टा तत्रोन्नेता सनातनः । ब्रह्मा च नारदो गर्गो ब्राह्मणाच्छंसिरेव च

तत्र रैभ्यो मुनिर्नेष्टा, सनातन उन्नेता चाभवत्। ब्रह्मा नारद-गर्गौ च ब्राह्मणाच्छंसिनश्चैव समुपस्थिताः।

Verse 35

आग्नीध्रश्च भरद्वाजो होता पाराशरस्तथा । तथैव तत्र क्षेत्रे च उद्गाता गोभिलो मुनिः

आग्नीध्रः भरद्वाजोऽभूत्, होता च पाराशरस्तथा। तस्मिन्नेव क्षेत्रे गोभिलो मुनिरुद्गाता बभूव।

Verse 36

तथैव कौथुमो जज्ञे प्रस्तौता यज्ञकर्मणि । शांडिल्यः प्रतिहर्त्ता च सुब्रह्मण्यस्तथांगिराः

तथैव यज्ञकर्मणि कौथुमः प्रस्तोता जज्ञे। शाण्डिल्यः प्रतिहर्ता, अङ्गिराः सुब्रह्मण्योऽपि चाभवत्।

Verse 37

तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थमित्येते षोडशर्त्विजः । वस्त्राभरणशोभाढ्या विनयेन कृताश्च ते

तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं एते षोडशर्त्विजः नियुक्ताः। वस्त्राभरणशोभाढ्याः विनयसमन्विताश्च ते।

Verse 38

ततः कृत्वा स्वयं ब्रह्मा सर्वेषामर्हणक्रियाम् । गृह्योक्तेन विधानेन ततः प्रोवाच सादरम्

ततः स्वयं ब्रह्मा गृह्यसूत्रोक्तविधिना सर्वेषामर्हणक्रियां कृत्वा, अनन्तरं सादरं तान् प्रति प्रोवाच।

Verse 39

एषोऽह शरणं प्राप्तो युष्माकं द्विजसत्तमाः । अनुगृह्णीत मां सर्वे दीक्षायै यज्ञकर्मणः

अहं युष्माकं द्विजसत्तमाः शरणं प्राप्तः; सर्वे मां अनुगृह्णीत, यज्ञकर्मणो दीक्षां लभेयम्।

Verse 180

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे ब्रह्मयज्ञोपाख्याने यज्ञमण्ड पप्राप्तब्राह्मणसत्कारपूर्वकर्त्विगादिस्थानयोजनापूर्वकाध्वरकर्मारंभोनामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे ब्रह्मयज्ञोपाख्याने यज्ञमण्डपप्राप्तब्राह्मणसत्कारपूर्वकं कर्त्विगादिस्थानयोजनापूर्वकाध्वरकर्मारम्भो नामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।