Adhyaya 96

Verse 1

सूत उवाच । एवं तस्मिन्गते भूपे ह्यजापाले रसातलम् । तत्पुत्रश्चाभवद्राजा मंत्रिभिस्तु पुरस्कृतः

सूत उवाच । एवं तस्मिन्गते भूपे ह्यजापाले रसातलम् । तत्पुत्रश्चाभवद्राजा मंत्रिभिस्तु पुरस्कृतः ॥

Verse 2

यो नित्यमगमत्स्वर्गे वासवं रमते सदा । शनैश्चरो जितो येन रोहिणीं परिभेदयन्

यो नित्यमगमत्स्वर्गे वासवं रमते सदा । शनैश्चरो जितो येन रोहिणीं परिभेदयन् ॥

Verse 3

गृहे यस्य स्वयं विष्णुर्भूत्वा चैव चतुर्विधः । रावणस्य विनाशार्थं जन्म चक्रे प्रहर्षितः

यस्य गृहे स्वयं विष्णुः चतुर्विधरूपेण प्रहृष्टचित्तः रावणविनाशाय जन्म चकार।

Verse 4

तेनागत्यात्र सत्क्षेत्रे तोषितो मधुसूदनः । प्रासादं शोभनं कृत्वा ततश्चैव प्रतिष्ठितः

तेनात्र सत्क्षेत्रे आगत्य मधुसूदनः संतुष्टः; शोभनं प्रासादं कृत्वा ततः स सम्यक् प्रतिष्ठितः।

Verse 5

तस्यापि विश्रुता वापी स्वयं तेन विनिर्मिता । राजवापीति लोकेऽस्मिन्विख्यातिं परमां गता

तस्यापि विश्रुता वापी तेनैव स्वयम् विनिर्मिता; लोकेऽस्मिन् ‘राजवापी’ इति परमां ख्यातिं गता।

Verse 6

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते पञ्चमीदिने । प्रेतपक्षे विशेषेण स नरः स्यात्सतां प्रियः

तस्यां यः पञ्चमीदिने संप्राप्ते श्राद्धं करोति, प्रेतपक्षे विशेषेण, स नरः सतां प्रियः भवेत्।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कथं तेन जितः सौरी रोहिणीशकटं च यत् । भिंदानस्तोषितस्तेन कथं नारायणो वद

ऋषय ऊचुः—तेन कथं सौरी जितः, रोहिणीशकटं च कथं भिन्नम्? तेन नारायणः कथं तोषितः? वद।

Verse 8

।सूत उवाच । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे स्वधर्मेण वसुन्धराम् । अतिसौख्यान्वितो लोकः सर्वदैव व्यजायत

सूत उवाच—तस्मिन् धर्मज्ञे नृपे स्वधर्मेण वसुन्धरां शासति, लोकः सर्वदा अतिसौख्यसमन्वितः सम्यक् व्यजायत।

Verse 9

बहुक्षीरप्रदा गावः सस्यानि गुणवंति च । कामवर्षी च पर्जन्यो यथर्त्तुफलिता द्रुमाः

गावो बहुक्षीरप्रदाः, सस्यानि च गुणवन्ति; पर्जन्यः कामवर्षी, द्रुमाश्च यथर्त्तु फलिताः।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य दैवज्ञैस्तस्य भूपतेः । कथितं रोहिणीभेदं रविपुत्रः करिष्यति

कस्यचित् कालस्याथ दैवज्ञैः तस्य भूपतेः कथितं—रविपुत्रः शनैश्चरः रोहिणीभेदं करिष्यति।

Verse 11

तस्यानंतरमेवाशु दुर्भिक्षं संभविष्यति । अनावृष्टिश्च भविता रौद्रा द्वादश वार्षिकी । यया संपत्स्यते सर्वं भूतलं गतमानवम्

तस्यानन्तरमेवाशु दुर्भिक्षं सम्भविष्यति; अनावृष्टिश्च भविता रौद्रा द्वादशवार्षिकी, यया सर्वं भूतलं गतमानवं संपत्स्यते।

Verse 12

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स राजा कुपितोऽभ्यगात् । शनैश्चरं समुद्दिश्य विमानमधिरुह्य च

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स राजा कुपितोऽभ्यगात्; शनैश्चरं समुद्दिश्य विमानमधिरुह्य च।

Verse 13

तस्य तुष्टेन संदत्तं विमानं कामगं पुरा । शक्रेण तत्र संतिष्ठञ्छनैश्चरमुपाद्रवत्

पुरा शक्रेण तुष्टेन तस्मै कामगं विमानं संदत्तम्। तत्र तिष्ठन् स शनैश्चरमुपाद्रवत्॥

Verse 14

ततः सूर्यपथं मुक्त्वा ततश्चंद्रस्य पार्थिवः । नक्षत्रसरणिं प्राप्य सज्यं कृत्वा महद्धनुः

ततः स पार्थिवः सूर्यपथं मुक्त्वा चन्द्रपथं च त्यक्त्वा। नक्षत्रसरणिं प्राप्य महद्धनुः सज्यं कृत्वा स्थितः॥

Verse 15

तत्र बाणं समारोप्य शनैश्चरमुपाद्रवत् । प्रोवाच पुरतः स्थित्वा सूर्यपुत्रमधोमुखम्

तत्र बाणं समारोप्य शनैश्चरमुपाद्रवत्। पुरतः स्थित्वा अधोमुखं सूर्यपुत्रं स प्रोवाच॥

Verse 16

त्यजैनं रोहिणीमार्गं सांप्रतं त्वं शनैश्चर । मद्वाक्यादन्यथाऽहं त्वां नयिष्यामि यमक्षयम्

सांप्रतम् एष रोहिणीमार्गं त्यज, हे शनैश्चर। मद्वाक्यादन्यथा चेत् त्वां नयिष्यामि यमक्षयम्॥

Verse 17

एतेन निशिताग्रेग शरेणा नतपर्वणा । दिव्यास्त्रमंत्रयुक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

एतेन निशिताग्रेण नतपर्वणा शरेण च। दिव्यास्त्रमन्त्रयुक्तेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तादृग्रौद्रतमं महत् । मन्दो विस्मयमापन्नस्ततश्चेदमभाषत

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा परमघोरं महाबलम् । मन्दो विस्मयमापन्नस्ततः प्रोवाच वाक्यतः ॥

Verse 19

कस्त्वं ब्रूहि महाभाग मम मार्गं रुणत्सि यः । अगम्यं केनचिल्लोके सर्वैरपि सुरासुरैः

कस्त्वं ब्रूहि महाभाग मम मार्गं निरुणत्सि यः । अगम्यं लोकमध्येऽस्मिन् सर्वैरपि सुरासुरैः ॥

Verse 20

राजोवाच । अहं दशरथो नाम सूर्यवंशोद्भवो नृपः । अजस्य तनयः प्राप्तः कामं वारयितुं क्रुधा

राजोवाच । अहं दशरथो नाम सूर्यवंशसमुद्भवः । अजस्य तनयो नृपो रोषात् तव मनो निवारयितुं गतः ॥

Verse 21

मंद उवाच । न त्वया सह संबंधः कश्चिदस्ति महीपते । मम यत्त्वं प्रकोपाढ्यो मन्मार्गं हंतुमिच्छसि

मन्द उवाच । न त्वया सह मे कश्चित् सम्बन्धोऽस्ति महीपते । किं रोषसमाविष्टो मम मार्गं हन्तुमिच्छसि ॥

Verse 22

राजोवाच । रोहिणीसंभवं त्वं हि शकटं भेदयिष्यसि । सांप्रतं मम दैवज्ञैर्वाक्यमेतदुदाहृतम्

राजोवाच । रोहिणीसम्भवं शकटं त्वं हि भेदयिष्यसि । सांप्रतम् मम दैवज्ञैर्वाक्यमेतदुदाहृतम् ॥

Verse 23

तस्मिन्मन्द त्वया भिन्ने न वर्षति शतक्रतुः । एतद्वदति दैवज्ञा ज्योतिःशास्त्रविचक्षणाः

हे मन्द! त्वया यदि तत् शकटं भग्नं स्यात्, तर्हि शतक्रतुः (इन्द्रः) वर्षां न प्रेषयेत्। इति दैवज्ञा ज्योतिःशास्त्रविचक्षणाः वदन्ति।

Verse 24

जाते वृष्टिनिरोधेऽथ जायंतेऽन्नानि न क्षितौ । अन्नाभावात्क्षयं यांति ततो भूभितले जनाः

वृष्टिनिरोधे जाते क्षितौ अन्नानि न जायन्ते। अन्नाभावात् ततः जनाः भूभितले क्षयं यान्ति विनश्यन्ति च।

Verse 25

जनोच्छेदे ततो जाते अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । न भवंति धरा पृष्ठे ततः स्यादेव संक्षयः

जनोच्छेदे जाते ततः धरा-पृष्ठे अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः न भवन्ति। तस्मात् एव पुनः संक्षयः स्यात्।

Verse 26

एतस्मात्कारणाद्रुद्धो मार्गस्ते सूर्यसंभव । रोहिणीं गंतुकामस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

एतस्मात् कारणात्, हे सूर्यसम्भव! रोहिणीं गन्तुकामस्य तव मार्गः रुद्धः। एतत् मया उक्तं सत्यमेव।

Verse 27

शनिरुवाच । गच्छ पुत्र निजं गेहं ममापि त्वं च रोचसे । तुष्टोऽहं तव वीर्येण न त्वन्येन महीपते

शनिरुवाच—गच्छ, पुत्र, निजं गेहम्; ममापि त्वं रोचसे। हे महीपते, तव वीर्येणाहं तुष्टः, न तु अन्येन।

Verse 28

न केनचित्कृतं कर्म यदेतद्भवता कृतम् । न करिष्यति चैवान्यो देवो वा मानवोऽथ वा

न केनचित् कृतं कर्म यदेतद् भवता कृतम्; न करिष्यति चान्योऽपि देवो वा मानवोऽथवा।

Verse 29

नाहं पश्यामि भूपाल कथंचिदपि तूर्ध्वतः । यतो दृष्टिविनिर्दग्धं भस्मसाज्जायतेऽखिलम्

नाहं पश्यामि भूपाल कथञ्चिदपि तूर्ध्वतः; यतो दृष्टिविनिर्दग्धं भस्मसाज्जायतेऽखिलम्।

Verse 30

जातमात्रेण बालेन मया पादौ निरीक्षितौ । तातस्य सहसा दग्धौ ततोऽहं वारितोंऽबया

जातमात्रेण बालेन मया पादौ निरीक्षितौ; तातस्य सहसा दग्धौ ततोऽहं वारितोऽम्बया।

Verse 31

न त्वया पुत्र द्रष्टव्यं किंचिदेव कथंचन । प्रमाणं यदि ते धर्मो मातृवाक्यसमुद्भवः

न त्वया पुत्र द्रष्टव्यं किञ्चिदेव कथञ्चन; प्रमाणं यदि ते धर्मो मातृवाक्यसमुद्भवः।

Verse 32

तस्मात्त्वया महत्कर्म कृतमीदृक्सुदुष्करम् । प्रजानां पार्थिवश्रेष्ठ त्यक्त्वा दूराद्भयं मम

तस्मात् त्वया महत्कर्म कृतमीदृक् सुदुष्करम्; प्रजानां पार्थिवश्रेष्ठ त्यक्त्वा दूराद् भयं मम।

Verse 33

तस्मा त्तव कृते नाहं भेदयिष्यामि रोहिणीम् । कथंचिदपि भूपाल युगांतररशतेष्वपि

तस्मात् तव कृते राजन् नाहं रोहिणीं भेदयिष्यामि। कथञ्चिदपि न, युगान्तरशतेष्वपि सहस्रशः॥

Verse 34

वरं वरय चास्माकं तस्मादद्य भविष्यति । हृतत्स्थितं दुर्लभं भूप सर्वेषामिह देहिनाम्

वरं वरय मत्तोऽद्य तस्मात् ते भविष्यति। भूपाल, देहिनां लोके हृदयं स्थिरधारणं दुर्लभम्॥

Verse 35

राजोवाच । तव यो वासरे प्राप्ते तैलाभ्यंगं करोति वै । तस्याऽन्यदिवसं यावत्पीडा कार्या न च त्वया

राजोवाच—तव वासरे यः प्राप्य तैलाभ्यङ्गं करोति वै। तस्याऽन्यदिवसं यावत् त्वया पीडा न कार्या कदाचन॥

Verse 36

तिलदानं करोत्येवं लोहदानं च यस्तव । करोति दिवसे शक्त्या यावद्वर्षं त्वया हि सः

तिलदानं तथा लोहदानं यस्तव दिवसे शक्त्या करोति। स संवत्सरपर्यन्तं त्वया हि परिरक्षितव्यः॥

Verse 37

रक्षणीयः सुकृच्छ्रेषु संकटेषु सदैव हि । त्वयि गोचरपीडायां संस्थिते चार्कसंभव

स सुकृच्छ्रेषु संकटेषु सदैव रक्षणीयः। त्वयि गोचरपीडायां स्थिते, अर्कसम्भव, विशेषतः॥

Verse 38

यः कुर्याच्छांतिकं सम्यक्तिलहोमं च भक्तितः । वासरे तव संप्राप्ते समिद्भिश्च तथाऽक्षतैः

यः कश्चित् तव वासरे समुपस्थिते भक्त्या सम्यक् शान्तिकर्म करोति, तिलहोमं च समिध्भिरक्षतैश्च विधिवत् जुहोति—

Verse 39

तस्य सार्धानि वर्षाणि सप्त कार्या प्रयत्नतः । त्वया रक्षा महाभाग वरं चेन्मम यच्छसि

तस्य सप्त सार्धवर्षाणि प्रयत्नतः त्वया रक्षा कार्या, महाभाग; यदि मे वरं सत्यमेव यच्छसि।

Verse 40

सूत उवाच । एवमित्येव संप्रोच्य विरराम ततः परम् । शनैश्चरो महीपालवचनाद्द्विजसत्तमाः

सूत उवाच—एवमित्येव संप्रोच्य ततः परं विरराम। हे द्विजसत्तमाः, शनैश्चरः महीपालवचनानुसारं तथैव चकार।

Verse 41

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं सुविस्तरात् । भवद्भिः सूर्यपुत्रस्य राज्ञा दशरथेन हि । संवादं रोहिणीभेदे सञ्जातं समुपस्थिते

यत् पृष्टोऽहं सुविस्तरात् तत् सर्वं वः समाख्यातम्—सूर्यपुत्रस्य शनैश्चरस्य राज्ञा दशरथेन च रोहिणीभेदे समुपस्थिते सञ्जातः संवादः।

Verse 42

यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्यो विशेषतः । शनैश्चरकृता पीडा तस्य नाशं प्रगच्छति

यश्चैतत् नित्यं पठति, यो वा विशेषतः शृणुयात्—तस्य शनैश्चरकृता पीडा नाशं प्रगच्छति।