Adhyaya 224

Verse 1

आनर्तौवाच । श्रुता मया महाभाग श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्च ये । ये च त्याज्यास्तथा पुत्रा बहवश्चैव सुव्रत

आनर्तोवाच—महाभाग! मया श्रुताः श्राद्धार्हा ये ब्राह्मणाः, ये च त्याज्याः; तथा पुत्रा बहवोऽपि, सुव्रत!

Verse 2

सांप्रतं कथयाऽस्माकं मन्त्रपूर्वश्च यो विधिः । गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये

सांप्रतम् अस्माकं कथय मन्त्रपूर्वकं यो विधिः; गृहस्थेन सदा कार्यः पितॄणां परितुष्टये।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । प्रणम्यामंत्रिता ये च श्राद्रार्थं ब्राह्मणोत्तमाः । आनीय कुतपे काले तान्सर्वान्प्रार्थयेदि दम्

भर्तृयज्ञ उवाच—प्रणम्य श्राद्धार्थं ये ब्राह्मणोत्तमा आमन्त्रिताः, तान् कुतपकाले आनीय सर्वान् इदं प्रार्थयेत्।

Verse 4

आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते

आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः। ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानाः भवन्तु ते॥

Verse 5

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वांस्ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम् । जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत्

एवमभ्यर्च्य तान्सर्वान् ततः कृत्वा प्रदक्षिणाम्। जानुनी भूतले न्यस्य ततश्चार्घं प्रदापयेत्॥

Verse 6

मंत्रेणानेन राजेंद्र सपुष्पाक्षतचंदनैः । अर्घमेनं प्रगृह्णंतु मया दत्तं द्विजोत्तमाः । पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वंतु मम प्रियम्

मन्त्रेणानेन राजेन्द्र सपुष्पाक्षतचन्दनैः। अर्घमेनं प्रगृह्णन्तु मया दत्तं द्विजोत्तमाः। पादप्रक्षालनार्थाय प्रकुर्वन्तु मम प्रियम्॥

Verse 7

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम् । साक्षतान्प्रक्षिपेद्दर्भान्विश्वेदेवान्प्रकीर्तयन्

एवमुक्त्वा महीपृष्ठे अनुलिप्ते ततः परम्। साक्षतान् प्रक्षिपेद् दर्भान् विश्वेदेवान् प्रकीर्तयन्॥

Verse 8

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भांस्तिलसमन्वितान् । द्विगुणान्प्रक्षिपेद्भूमौ पितॄनुद्दिश्य चात्मनः

अपसव्यं ततः कृत्वा दर्भान् तिलसमन्वितान्। द्विगुणान् प्रक्षिपेद् भूमौ पितॄन् उद्दिश्य चात्मनः॥

Verse 9

एवं सर्वाः क्रियाः कार्या दैविका सव्यपूर्विकाः । पैतृकाश्चापसव्येन मुक्त्वा नांदीमुखान्पितॄन्

एवं सर्वाः क्रियाः दैविकाः सव्यपूर्विकाः कार्याः; पैतृकाश्चापसव्येन, नान्दीमुखान् पितॄन् मुक्त्वा।

Verse 10

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्या युग्माश्च शक्तितो नृप । पितरो मातृपक्षीयाः स्थाप्याश्चोदङ्मुखास्तथा

सर्वे पूर्वामुखाः स्थाप्याः युग्माश्च शक्तितो नृप; मातृपक्षीयाः पितरश्चोदङ्मुखास्तथा स्थाप्याः।

Verse 11

एकैकं वा त्रयो वाऽपि स्युरेकैकं वा पृथक्पृथक । पैतृकान्स्थाप्प चक्रेण पितॄणां परितुष्टये

एकैकं वा त्रयो वाऽपि, एकैकं वा पृथक्पृथक; पैतृकान् चक्रेण स्थाप्य पितॄणां परितुष्टये।

Verse 12

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं च प्रदापयेत् । ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणांगतः

षष्ठ्या विभक्त्या तु तेषामासनं प्रदापयेत्; ऋजुभिः साक्षतैर्दर्भैः सोदकैर्दक्षिणाङ्गतः।

Verse 13

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः । पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन

विषमौ द्विगुणैर्दर्भैः सतिलैर्वामपार्श्वतः; पाणौ तोयं परिक्षिप्य न दर्भांस्तु कथं चन।

Verse 14

यो हस्ते चासनं दद्याच्चेद्दार्भं बुद्धिवर्जितः । पितरो नासने तत्र प्रकुर्वंति निवेशनम्

यो बुद्धिवर्जितो जनो हस्ते दर्भासनं दद्यात्, तत्र पितरः तस्मिन्नासने निवेशनं न प्रकुर्वन्ति।

Verse 15

आवाहनं प्रकर्तव्यं विभक्त्या च द्वितीयया । येनागच्छंति ते सर्वे समाहूताः पृथक्पृथक्

आवाहनं द्वितीयाविभक्त्या कर्तव्यं, येन ते सर्वे पृथक्पृथक् समाहूताः सन्तोऽवश्यं आगच्छन्ति।

Verse 16

अन्यया च विभक्त्या चेत्पितॄनावाहयेत्क्वचित् । नागच्छंति महाभागा यद्यपि स्युर्बुभुक्षिताः

अन्यया विभक्त्या कदाचित् पितॄन् आवाहयेत् चेत्, महाभागाः ते बुभुक्षिताः स्युः अपि, तथापि न आगच्छन्ति।

Verse 17

विश्वेदेवास आगत मंत्रेणानेन पार्थिव । तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोंऽतिकात्

पार्थिव, ‘विश्वेदेवास आगत’ इत्यनेन मन्त्रेण विश्वेदेवान् आवाहयेत्; तेषामावाहनं शिरस ऊर्ध्वात् अक्षतैः कार्यम्।

Verse 18

उशंतस्त्वेति च तिलैः पितॄनावाहयेत्ततः । आयंतु न इति जपेत्ततः पार्थिवसत्तम

ततः ‘उशन्तस्त्वे’ इत्यादिमन्त्रेण तिलैः पितॄन् आवाहयेत्; अनन्तरं ‘आयन्तु नः’ इति जपेत्, पार्थिवसत्तम।

Verse 19

शन्नो देवीति मंत्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘शन्नो देवी’ इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितेन पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव जलं क्षिपेत्।

Verse 20

यवोऽसि यवयास्मद्द्वेत्यक्षतांस्तत्र निक्षिपेत् । चंदनं गंधपुष्पाणि धूपं दद्याद्यथाक्रमम् । सपवित्रेषु हस्तेषु दद्यादर्घ्यं समाहितः

‘यवोऽसि यवयास्मद्द्वे’ इति मन्त्रेण तत्राक्षतान् निक्षिपेत्। ततः यथाक्रमं चन्दनं गन्धपुष्पाणि धूपं च दद्यात्। सपवित्रेषु हस्तेषु समाहितोऽर्घ्यं दद्याद्।

Verse 21

या दिव्या इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितम् । पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत्

‘या दिव्या’ इति मन्त्रेण स्वाहाकारसमन्वितेन पितॄणामर्घपात्रेषु तथैव जलं क्षिपेत्।

Verse 22

तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमांल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वधेति प्रक्षिपेत्तिलान्

‘तिलोऽसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः। प्रत्नवद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄनिमाँल्लोकान् प्रीणाहि नः स्वधे’ इति तिलान् प्रक्षिपेत्।

Verse 23

यादिव्येति च मन्त्रेण ततो ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् । पितृपात्रे समादाय अर्घ्यपात्राणि कृत्स्नशः

‘या दिव्या’ इति मन्त्रेण ततः पितृपात्रे समादाय कृत्स्नशोऽर्घ्यपात्राणि सम्यक् विन्यस्य अर्घ्यं प्रदापयेत्।

Verse 24

अधोमुखं च तत्पात्रं मन्त्रवत्स्थापयेत्ततः । आयुष्कामस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां न वीक्षयेत्

ततः मन्त्रसमन्वितं तत्पात्रम् अधोमुखं स्थापयेत्। आयुष्कामो जनस्तु तत्तोयं लोचनाभ्यां नावलोकयेत्॥

Verse 25

ततस्तु चन्दनादीनि दीपांतानि समाददेत् । ततः पाकं समादाय पृच्छेद्विप्रान्द्विजो त्तमान्

ततः चन्दनादीनि दीपान्तानि समाददेत्। ततः पाकं समादाय द्विजोत्तमान् विप्रान् विधिवत् पृच्छेत्॥

Verse 26

अहमग्नौ करिष्यामि होमं पितृसमुद्भवम् । अनुज्ञा दीयतां मह्यमपसव्याश्रितस्य भोः

अहं पितृसमुद्भवं होमम् अग्नौ करिष्यामि। भोः, अपसव्याश्रितस्य मम अनुज्ञा दीयताम्॥

Verse 27

कुरुष्वेति च तैः प्रोक्ते गत्वाग्नि शरणं ततः । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः

‘कुरुष्व’ इति तैः प्रोक्ते स अग्निं शरणं गतः। ‘अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा’ इति प्रथमाहुतिः॥

Verse 28

सोमाय पितृमते स्वधेति च ततः परम् । हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते

ततः ‘सोमाय पितृमते स्वधा’ इति परम्। हुतमन्नं च शेषं च श्राद्धार्हेभ्यः प्रदीयते॥

Verse 29

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रमालभ्य संजपेत् । विप्रांगुष्ठं समादाय पाकमध्ये निधाय च

इष्टमन्नं ततो दत्त्वा पात्रं स्पृष्ट्वा मन्दं जपेत् । विप्रस्याङ्गुष्ठं समादाय पक्तान्नमध्ये निधाय च ॥

Verse 30

पृथिवी ते पात्रमादाय वैष्ण व्या च ऋचा तथा । स्वहस्तेन न वै दद्यात्प्रत्यक्षं लवणं तथा

पृथिवीं पात्रतां कृत्वा वैष्णवीं ऋचं समुच्चरन् । स्वहस्तेन न दद्यात् तु प्रत्यक्षं लवणं तथा ॥

Verse 31

स्वहस्तेन च यद्दत्तं प्रत्यक्षलवणं नृप । तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेर्द्धभुक्तके । तृप्ताञ्ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत्

स्वहस्तेन यदा दत्तं प्रत्यक्षं लवणं नृप । तच्छ्राद्धं व्यर्थतां याति धृते दत्तेऽर्धभुक्तके । तृप्तान् ज्ञात्वा ततो विप्रानग्रे त्वन्नं परिक्षिपेत् ॥

Verse 32

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिम्

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ताः यान्तु परां गतिम् ॥

Verse 33

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् । मधुवातेति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान्

सकृत्सकृज्जलं दत्त्वा गायत्रीत्रितयं जपेत् । ‘मधुवाता’ इति संकीर्त्य ततः पृच्छेद्द्विजोत्तमान् ॥

Verse 34

तृप्ताः स्थ इति राजेन्द्र अनुज्ञां प्रार्थयेत्ततः । बन्धूनां भोजनार्थाय शेषस्यान्नस्य भक्तिमान्

“तृप्ताः स्थ” इति पृष्ट्वा, राजेन्द्र, ततः अनुज्ञां प्रार्थयेत्; भक्तिमान् शेषान्नं बन्धूनां भोजनार्थं विनियोजयेत्।

Verse 35

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात्पितृवेदिं समाचरेत् । पितृविप्रासनस्थानां नोच्छिष्टं द्विजसन्निधौ

उच्छिष्टसन्निधौ पश्चात् पितृवेदिं समाचरेत्; पितृविप्रासनस्थानयोः द्विजसन्निधौ नोच्छिष्टं स्थापयेत्।

Verse 36

ततो वेदिं समाधाय पैतृकीं दक्षिणाप्लवाम् । तस्यां दर्भान्समाधाय कुर्याच्चैवावनेजनम्

ततो दक्षिणाप्लवां पैतृकीं वेदिं सम्यक् समाधाय, तस्यां दर्भान् निधाय, अवनेजनं च कुर्यात्।

Verse 37

विभक्त्या पूर्वया पश्चात्पिंडान्दद्याद्यथाक्रमम् । भूयोऽप्यत्र जलं दद्यात्पितृतीर्थेन पार्थिव । सूत्रं च प्रतिपिण्डे वै दयात्तेषु पृथक्पृथक्

पूर्वविभक्त्या पश्चात् पिण्डान् यथाक्रमं दद्यात्; भूयोऽपि पितृतीर्थेन तत्र जलं दद्यात्, पार्थिव; प्रतिपिण्डे च सूत्रं पृथक् पृथक् न्यसेत्।

Verse 38

यः सूत्रं पूर्वपिण्डेषु सततं विनियोजयेत् । स विरोधं चरेत्तेषां त्रोटनाच्च परस्परम्

यः पूर्वपिण्डेषु सूत्रं सततं विनियोजयेत्, स तेषां परस्परविरोधं चरेत्, त्रोटनाच्च पृथक्करणं भवेत्।

Verse 39

ततः संपूजयेत्सर्वान्पिंडान्यद्वद्द्विजोत्तमान् । आचम्य प्रक्षाल्य तथा हस्तौ पादौ च पार्थिव

ततः सर्वान् पिण्डान् यथाविधि संपूजयेत्, तथा द्विजोत्तमानपि। आचम्य प्रक्षाल्य च, हस्तौ पादौ च प्रक्षालयेत्, हे पार्थिव।

Verse 40

नमस्कृत्य पितॄन्पश्चात्सुप्रोक्षितं ततः परम् । कृत्वा सव्येन राजेन्द्र याचयित्वा वराशिषः

पितॄन् नमस्कृत्य, ततः सुप्रोक्षितं कृत्वा परम्। राजेन्द्र, सव्येन विधिना प्रवर्त्य, वराशिषो याचयेत्।

Verse 41

अक्षय्यसलिलं देयं षष्ठ्या चैव ततः परम् । पवित्राणि समादाय ऊर्ध्वं स्वधेति कीर्तयेत् । अस्तु स्वधेति तैरुक्ते पिंडोपरि परिक्षिपेत्

अक्षय्यसलिलं दद्याद्, षष्ठ्यां च ततः परम्। पवित्राणि समादाय, ऊर्ध्वं ‘स्वधा’ इति कीर्तयेत्। ‘अस्तु स्वधा’ इति तैरुक्ते, पिण्डोपरि परिक्षिपेत्।

Verse 42

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम् । ऊर्जस्वेति च मन्त्रेण पितॄणामुपरिक्षिपेत् ओ

ततो मधु समादाय पायसं च तिलोदकम्। ‘ऊर्जस्वे’ इति मन्त्रेण पितॄणाम् उपरि परिक्षिपेत्।

Verse 43

उत्तानमर्घपात्रं तु कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा

उत्तानम् अर्घपात्रं कृत्वा, दद्याच्च दक्षिणाम्। देवतानां हिरण्यं दद्यात्, पितॄणां रजतं तथा।

Verse 44

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित्

ततः स्वस्त्युदकं दद्यात् पितृपूर्वं च सव्यतः। न स्त्रीभिर्न च बालेन नान्ये नैव च केनचित्॥

Verse 45

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत्

श्राद्धीयविप्रपात्रं च स्वयमेव प्रचालयेत्॥

Verse 46

ततः कृतांजलिर्भूत्वा प्रार्थयेत्पार्थिवोत्तम । अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम्

ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा प्रार्थयेत् पार्थिवोत्तम। अघोराः पितरः सन्तु अस्मद्गोत्रं विवर्द्धताम्॥

Verse 47

दातारो नोऽभिवर्धंतां वेदाः सन्ततिरेव नः । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुधेयं च नोऽस्त्विति

दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव नः। श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुधेयं च नोऽस्त्विति॥

Verse 48

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमद्दि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि। याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कश्चन॥

Verse 49

एता एवाशिषः सन्तु विश्वेदेवाः प्रीयंतां ततः । स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्पितृपूर्वं च सव्यतः

एता एवाशिषः सिद्ध्यन्तु, विश्वेदेवाः प्रीयन्ताम्। ततः स्वस्त्यर्थमुदकं दद्यात्, पितृपूर्वं च सव्यतः॥

Verse 51

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमांतमनुव्रजेत् । बलिं च निक्षिपेत्तस्माद्भोजनं च समाचरेत्

पादावमर्दनं कृत्वा आसीमन्तमनुव्रजेत्। तस्माद् बलिं निक्षिपेत्, ततः भोजनं समाचरेत्॥

Verse 52

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप

मौनेन दृश्यते सूर्यो यावत्तावन्नराधिप॥

Verse 53

यश्चैवास्तमिते सूर्ये भुंक्ते च श्राद्धकृन्नरः । व्यर्थतां याति तच्छ्राद्धं तस्माद्भुंजीत नो निशि

यश्चास्तमिते सूर्ये भुङ्क्ते श्राद्धकृन्नरः। व्यर्थं भवति तच्छ्राद्धं, तस्माद् न निशि भुञ्जीत॥

Verse 224

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥