Adhyaya 84
ऋषयः विष्णोः सहोदर्याः इव वर्णितायाः माधव्याः विषये विस्तरं पृच्छन्ति—कथं सा अश्वमुखी रूपं प्राप, कथं च तपः कृतवती इति। सूतः कथयति—नारदसम्बद्धं दिव्यसन्देशं लब्ध्वा विष्णुः देवान् सह मन्त्रयामास, भूमेर्भारहरणाय दुष्टनिग्रहाय च अवतरणस्य निश्चयं कृतवान्। द्वापरयुगे वसुदेवगृहे जन्मवृत्तान्तः—देवक्यां भगवान्, रोहिण्यां बलभद्रः, सुप्रभायां च माधवी अश्वमुख्या विकृतरूपेण प्रादुरभवत्; तेन कुले जनपदे च शोकः समजनि, वरः कोऽपि तां नाङ्गीकृतवान्। विष्णुः तस्याः दुःखं दृष्ट्वा बलदेवेन सह तां हाटकेश्वरक्षेत्रं नीत्वा नियमयुक्तं पूजनं कारयामास। व्रतदानब्राह्मणतर्पणैः ब्रह्माणं तोषयित्वा वरं प्राप—माधवी शुभमुखी भूत्वा ‘सुभद्रा’ इति ख्याता भविष्यति, पतिप्रिया वीरजननी च। माघमासे द्वादश्यां गन्धपुष्पलेपनादिभिः पूजनविधिः निर्दिश्यते; विशेषतः परित्यक्ताः निःसन्तानाश्च स्त्रियः तृतीयदिनक्रमे भक्त्या पूजयन्त्यः फलम् आप्नुवन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याध्यायस्य श्रद्धया श्रवणपठनाभ्यां पापक्षयः, एकदिनोत्पन्नमपि पापं नश्यति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं देवदेवेन विष्णुना । माधवीं भगिनीं प्राप्य जन्मांतरमुपस्थिताम्
ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तं देवदेवेन विष्णुना, माधवीं भगिनीं प्राप्य जन्मान्तरमुपस्थिताम्…
Verse 2
अश्ववक्त्रां करिष्यामि तपसा सुशुभाननाम् । सा कथं विहिता तेन तपस्तप्तं तथा कथम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
“तपसा तां सुशुभाननां अश्ववक्त्रां करिष्यामि”—इति तेन कथं सा विहिता? तपश्च कथं तथैव तप्तम्? सर्वं विस्तरेण ब्रूहि; अस्माकं परं कौतूहलम्।
Verse 3
सूत उवाच । नारदस्य समाकर्ण्य तं सन्देशं सुरोद्भवम् । गत्वा विष्णुः सुरैः सार्द्धं प्रचक्रे मंत्रनिश्चयम्
सूत उवाच—नारदेन आनीतं सुरोद्भवं तं सन्देशं समाकर्ण्य, विष्णुः सुरैः सार्धं गत्वा मन्त्रनिश्चयं प्रचक्रे।
Verse 4
भारावतरणार्थाय दानवानां वधाय च । वसुदेवगृहे श्रीमान्द्वापरांते ततो हरिः
भारावतरणार्थाय दानवानां वधाय च, द्वापरान्ते ततो हरिः श्रीमान् वसुदेवगृहे (अवतीर्णः)।
Verse 5
देवक्या जठरे देवः संजातो दैत्यदर्पहा । तथान्या रोहिणीनाम भार्या तस्य च याऽभवत्
देवक्या जठरे देवः संजातो दैत्यदर्पहा; तथान्या रोहिणीनाम भार्या तस्य च याऽभवत्।
Verse 6
तस्यां जज्ञे हलीनाम बलभद्रः प्रतापवान् । तृतीया सुप्रभानाम वसुदेवप्रिया च या
तस्यां जज्ञे हलीनाम बलभद्रः प्रतापवान्; तृतीया सुप्रभानाम वसुदेवप्रिया च या।
Verse 7
तस्यां सा माधवी जज्ञे अश्ववक्त्रस्वरूपधृक् । तां दृष्ट्वा विकृताकारां सुतां जातां च सुप्रभा । वासुदेवसमायुक्ता विषादं परमं गता
तस्यां सुप्रभायां माधवी नाम कन्या जज्ञे, अश्ववक्त्रस्वरूपधृक्। तां विकृताकारां सुतां दृष्ट्वा वासुदेवसमायुक्ता सुप्रभा परमविषादं जगाम।
Verse 8
अथ ते यादवाः सर्वे कृतशान्तिकपौष्टिकाः । स्वस्तिस्वस्तीति संत्रस्ताः प्रोचुर्भूयात्कुलेऽत्र नः
अथ ते यादवाः सर्वे शान्तिकपौष्टिककर्माणि कृत्वा संत्रस्ताः ‘स्वस्ति स्वस्ति’ इति प्रोचुः—अत्र नः कुले भूयात् स्वस्ति।
Verse 9
एवं सा यौवनोपेता तथा दुःखसमन्विता । न कश्चिद्वरयामास वाजिवक्त्रां विलोक्य ताम्
एवं सा यौवनोपेता अपि दुःखसमन्विता बभूव; तां वाजिवक्त्रां विलोक्य कश्चिदपि न वरयामास।
Verse 10
ततश्च भगवान्विष्णुर्ज्ञात्वा तां भगिनीं तथा । मातरं पितरं चैव तथा दुःखसमन्वितौ
ततः भगवान् विष्णुः तां भगिनीं तथा ज्ञात्वा, मातरं पितरं च दुःखसमन्वितौ विलोक्य, तदर्थं मनसि निश्चयं चकार।
Verse 11
तामादाय गतस्तूर्णं बलदेवसमन्वितः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तपस्तप्तुं ततः परम्
तां आदाय भगवान् तूर्णं बलदेवसमन्वितः; हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ततः परं तपस्तप्तुं जगाम।
Verse 12
ब्रह्माणं तोषयामास सम्यग्यज्ञपरायणः । व्रतैश्च विविधैर्दानैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः
सम्यग्यज्ञपरायणः स विविधैर्व्रतैर्दानैर्ब्राह्मणतर्पणैश्च ब्रह्माणं सम्यक् तोषयामास।
Verse 13
ततस्तुष्टिं गतो ब्रह्मा वर्षांते तस्य शार्ङ्गिणः । उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्वाभिवांछितम्
ततः वर्षान्ते शार्ङ्गिणः तस्य ब्रह्मा तुष्टिं गतः, उवाच—वरदोऽस्मि; अभिवाञ्छितं प्रार्थयस्व।
Verse 14
विष्णुरुवाच । एषा मे भगिनी देव जाताऽश्ववदना किल । तव प्रसादात्सद्वक्त्रा भूयादेतन्ममेप्सितम्
विष्णुरुवाच—देव, एषा मे भगिनी किल अश्ववदना जाता; तव प्रसादात् सद्वक्त्रा भूयात्—एतन्ममेप्सितम्।
Verse 15
श्रीब्रह्मोवाच । एषा शुभानना साध्वी मत्प्रसादाद्भविष्यति । सुभद्रा नाम विख्याता वीरसूः पतिवल्लभा
श्रीब्रह्मोवाच—एषा मत्प्रसादात् शुभानना साध्वी भविष्यति; सुभद्रा नाम विख्याता, वीरसूः पतिवल्लभा।
Verse 16
एतद्रूपां पुमान्योऽत्र पूजयिष्यति भक्तितः । एतां विष्णो त्वया सार्धं तथानेन च सीरिणा
योऽत्र भक्तित एतद्रूपां पूजयिष्यति, विष्णो, त्वया सार्धं तथा अनेन सीरिणा च—स फलमवाप्स्यति।
Verse 17
द्वादश्यां माघमासस्य गंधपुष्पानुलेपनैः । सोऽप्यवाप्स्यति यच्चित्ते वर्तते नात्र संशयः
द्वादश्यां माघमासस्य गन्धपुष्पानुलेपनैः सह यः पूजकः पूजयति, स च स्वहृदि यद्वर्तते तत्सर्वम् अवाप्स्यति—नात्र संशयः।
Verse 18
या नारी पतिना त्यक्ता वंध्या वा भक्तिसंयुता । तृतीयादिवसे चैतां पूजयिष्यति केशव
या नारी पतिना त्यक्ता वन्ध्या वा भक्तिसंयुता, सा हे केशव, तृतीयादिवसे एतां (देवीं) पूजयेत्।
Verse 19
भविष्यति सुपुत्राढ्या सुभगा सा सुखान्विता । ऐश्वर्यसहिता नित्यं सर्वैः समुदिता गुणैः
सा सुपुत्राढ्या भविष्यति, सुभगा सुखान्विता; ऐश्वर्यसहिता नित्यं सर्वैर्गुणैः समुदिता।
Verse 20
एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो विरराम ततः परम् । वासुदेवोऽपि हृष्टात्मा ययौ द्वारवतीं पुरीम्
एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रः ततः परं विरराम। वासुदेवोऽपि हृष्टात्मा द्वारवतीं पुरीं ययौ।
Verse 21
तामादाय विशालाक्षीं चंद्रबिंबसमाननाम् । बलदेवसमायुक्तो ह्यनुज्ञाप्य पिताम हम्
तामादाय विशालाक्षीं चन्द्रबिम्बसमाननाम्, बलदेवसमायुक्तः पितामहमनुज्ञाप्य (ययौ)।
Verse 22
सूत उवाच । एवं सा माधवी विप्राः सुभगारूपमास्थिता । अवतीर्णा धरापृष्ठे लक्ष्मीशापप्रपीडिता
सूत उवाच—एवं सा माधवी विप्राः सुभगारूपमास्थिता । लक्ष्मीशापप्रपीडिता धरापृष्ठेऽवतीर्णा ॥
Verse 23
उपयेमे सुतः पांडोर्यां पार्थश्चारुहासिनीम् । जज्ञे तस्याः सुतो वीरोऽभिमन्युरिति विश्रुतः
पाण्डोः सुतः पार्थः चारुहासिनीं तां उपयेमे । तस्याः सुतो वीरोऽभिमन्युरिति लोके विश्रुतः जज्ञे ॥
Verse 24
एतद्वः सर्वमाख्यातं माधबीजन्मसम्भवम् । सुपर्णाख्यस्य देवस्य कथासंगाद्द्विजोत्तमाः
एतद्वः सर्वमाख्यातं माधवीजन्मसम्भवम् । सुपर्णाख्यदेवकथासङ्गाद् द्विजोत्तमाः ॥
Verse 25
यश्चैतत्पठते मर्त्यो भक्त्या युक्तः शृणोति वा । मुच्यते स नरः पापात्तद्दिनैकसमुद्भवात्
यश्चैतत् पठते मर्त्यो भक्तियुक्तः शृणोति वा । स नरः पापात् मुच्यते तद्दिनैकसमुद्भवात् ॥