Adhyaya 99

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्र रामेण निर्मितः । रामेश्वरस्तथा सीता तेन तत्र विनिर्मिता

ऋषय ऊचुः— भवता यदुक्तं, तत्र रामेण रामेश्वरः प्रतिष्ठापितः; तथा सीतापि तेन तत्र विनिर्मिता इति।

Verse 2

तथा च लक्ष्मणार्थाय निर्मितस्तेन संश्रयः । एतन्महद्विरुद्धं ते प्रतिभाति वचोऽखिलम्

तथा लक्ष्मणार्थाय तेन संश्रयो निर्मित इति च। एतत् सर्वं तव वचनं महद्विरुद्धं प्रतिभाति।

Verse 3

त्वया सूत पुरा प्रोक्तं रामो लक्ष्मणसंयुतः । सीतया सहितः प्राप्तः क्षेत्रेऽत्र प्रस्थितो वने

त्वया सूत पूर्वं प्रोक्तं यत् रामो लक्ष्मणसंयुतः । सीतासहितः पुण्यक्षेत्रमिदं प्राप्य वनं प्रति प्रस्थित इति ॥

Verse 4

श्राद्धं कृत्वा गयाशीर्षे लक्ष्मणेन विरुद्ध्य च । पुनः संप्रस्थितोऽरण्यं क्रोधाविष्टश्च तं प्रति

गयाशीर्षे श्राद्धं कृत्वा लक्ष्मणेन च विग्रहं कृत्वा । पुनरपि क्रोधाविष्टः तं प्रति अरण्यं संप्रस्थितः ॥

Verse 5

यत्त्वयोक्तं तदा तेन निर्मितोऽत्र महेश्वरः । एतच्च सर्वमाचक्ष्व संदेहं सूतनन्दन

यत्त्वयोक्तं तदा तेन निर्मितोऽत्र महेश्वरः । तत्सर्वं विस्तरेण ब्रूहि, सूतनन्दन, संशयं नुद ॥

Verse 6

सूत उवाच । अत्र मे नास्ति संदेहो युष्माकं च पुनः स्थितः । ततो वक्ष्याम्यशेषेण श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रं पुनश्चाद्यं न क्षयं याति कुत्रचित्

सूत उवाच । अत्र मे नास्ति संशयो युष्माकं तु पुनः स्थितः । ततो वक्ष्याम्यशेषेण शृणुत द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रं पुरातनं नित्यनूतनमेव च, न कुत्रचित् क्षयं याति ॥

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते स तदा रघुनंदनः । यदा विरोधमापन्नः सार्धं सौमित्रिणा सह

अन्यस्मिन् दिवसे प्राप्ते स तदा रघुनन्दनः । यदा सौमित्रिणा सार्धं विरोधमापन्नवान् तदा ॥

Verse 8

एतत्पुनर्दिनं चान्यद्यत्र तेन प्रतिष्ठितः । रामेश्वरः स्वयं भक्त्या दुःखितेन महात्मना

एतत् पुनरन्यस्मिन् दिने तत्र तेनैव स्थले दुःखितेन महात्मना भक्त्या स्वयमेव रामेश्वरः प्रतिष्ठापितः।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । अन्यस्मिन्दिवसे तत्र कस्मिन्काले रघूत्तमः । संप्राप्तस्तस्य किं दुःखं संजातं तत्प्रकीर्तय

ऋषय ऊचुः—अन्यस्मिन् दिवसे तत्र कस्मिन् काले रघूत्तमः संप्राप्तः? तस्य किं दुःखं संजातं? तत् विस्तरेण प्रकीर्तय।

Verse 10

सूत उवाच । कृत्वा सीतापरित्यागं रामो राजीवलोचनः । लोकापवादसंत्रस्तस्ततो राज्यं चकार सः

सूत उवाच—सीतापरित्यागं कृत्वा राजीवलोचनः रामः लोकापवादसंत्रस्तः ततः राज्यं चकार सः।

Verse 12

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । ब्रह्मचर्येण चक्रे स राज्यं निहतकंटकम्

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ब्रह्मचर्येण स राज्यं चक्रे निहतकण्टकम्।

Verse 14

तेनोक्तं देवराजेन प्रेषितोऽहं तवांतिकम् । तस्मात्कुरु समालोकं विजने त्वं मया सह

देवराजेनोक्तः प्रेषितोऽहं तवांतिकम्; तस्मात् मया सह विजने समालोकं कुरु।

Verse 16

तस्यैवमुपविष्टस्य मंत्रस्थाने महात्मनः । बहुत्वादिष्टलोकस्य न रहस्यं प्रजायते

तस्यैवं मन्त्रस्थाने महात्मन उपविष्टस्य, बह्वादिष्टजनसन्निधौ रहस्यं न प्रजायते।

Verse 17

ततः कोपपरीतात्मा दूतः प्रोवाच सादरम् । विहस्य जनसंसर्गं दृष्ट्वैकांतेऽपि संस्थिते

ततः कोपपरीतात्मा दूतः सादरं प्रोवाच; जनसंसर्गं विहस्य, एकान्तेऽपि संस्थिते।

Verse 18

यथा दंष्ट्राच्युतः सर्पो नागो वा मदवर्जितः । आज्ञाहीनस्तथा राजा मानवैः परिभूयते

यथा दंष्ट्राच्युतः सर्पो नागो वा मदवर्जितः परिभूयते, तथैवाज्ञाहीनो राजा मानवैः परिभूयते।

Verse 19

सेयं तव रघुश्रेष्ठ नाज्ञास्ति प्रतिवेद्म्यहम् । शक्रालापमपि त्वं च नैकांते श्रोतुमर्हसि

सेयं तव, रघुश्रेष्ठ, नाज्ञास्तीति प्रतिवेद्म्यहम्; शक्रालापमपि त्वं च नैकान्ते श्रोतुमर्हसि।

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः । त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः स प्राह लक्ष्मणम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः; त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः स लक्ष्मणं प्राह।

Verse 21

ममात्र संनिविष्टस्य सहानेन प्रजल्पतः । यदि कश्चिन्नरो मोहादागमिष्यति लक्ष्मण । स्वहस्तेन न संदेहः सूदयिष्यामि तं द्रुतम्

ममात्र संनिविष्टस्य सहानेन प्रजल्पतः । यदि कश्चिन्नरो मोहादागमिष्यति लक्ष्मण । स्वहस्तेन न संदेहः सूदयिष्यामि तं द्रुतम्

Verse 22

न हन्मि यदि तं प्राप्तमत्र मे दृष्टिगोचरम् । तन्मा भून्मे गतिः श्रेष्ठा धर्मिणां या प्रपद्यते

न हन्मि यदि तं प्राप्तमत्र मे दृष्टिगोचरम् । तन्मा भून्मे गतिः श्रेष्ठा धर्मिणां या प्रपद्यते

Verse 23

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन त्वया भाव्यमसंशयम् । राजद्वारि यथा कश्चिन्न मया वध्यतेऽधुना

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन त्वया भाव्यमसंशयम् । राजद्वारि यथा कश्चिन्न मया वध्यतेऽधुना

Verse 24

तमोमित्येव संप्रोच्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । राजद्वारं समासाद्य चकार विजनं ततः

तमोमित्येव संप्रोच्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । राजद्वारं समासाद्य चकार विजनं ततः

Verse 25

देवदूतोऽपि रामेण समं चक्रे ततः परम् । मंत्रं शक्रसमादिष्टं तथान्यैः स्वर्गवासिभिः

देवदूतोऽपि रामेण समं चक्रे ततः परम् । मंत्रं शक्रसमादिष्टं तथान्यैः स्वर्गवासिभिः

Verse 26

देवदूत उवाच । त्वं रावणविनाशार्थमवतीर्णो धरातले । स च व्यापादितो दुष्टः पापस्त्रैलोक्यकंटकः

देवदूत उवाच—त्वं रावणविनाशार्थं धरातलेऽवतीर्णः; स च दुष्टः पापः त्रैलोक्यकण्टकः निहतः।

Verse 27

कृतं सर्वं महाभाग देव कृत्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्संतु सनाथास्ते देवाः शक्रपुरोगमाः

महाभाग देव, अधुना त्वया सर्वं देवकृत्यं कृतम्; तस्मात् शक्रपुरोगमाः देवाः सनाथाः सन्तु।

Verse 28

यदि ते रोचते चित्ते नोपरोधेन सांप्रतम् । प्रसादं कुरु देवानां तस्मादागच्छ सत्वरम् । स्वर्गलोकं परित्यज्य मर्त्यलोकं सुनिंदितम्

यदि ते चित्ते रोचते, सांप्रतम् अनुपरोधेन, देवानां प्रसादं कुरु; तस्मात् सत्वरम् आगच्छ—स्वर्गलोकं परित्यज्य सुनिन्दितं मर्त्यलोकम्।

Verse 29

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो दुर्वासा मुनिसत्तमः । प्रोवाचाथ क्षुधाविष्टः क्वासौ क्वासौ रघूत्तमः

सूत उवाच—एतस्मिन्नन्तरे दुर्वासा मुनिसत्तमः प्राप्तः; क्षुधाविष्टः प्रोवाच—“क्वासौ क्वासौ रघूत्तमः?”

Verse 30

लक्ष्मण उवाच । व्यग्रः स पार्थिवश्रेष्ठो देवकार्येण केनचित् । तस्मादत्रैव विप्रेंद्र मुहूर्तं परिपालय

लक्ष्मण उवाच—स पार्थिवश्रेष्ठः केनचित् देवकार्येण व्यग्रः; तस्मादत्रैव विप्रेन्द्र मुहूर्तं परिपालय।

Verse 31

यावत्सांत्वयते रामो दूतं शक्रसमुद्भवम् । ममोपरि दयां कृत्वा विनयावनतस्य हि

यावत् रामः शक्रसमुद्भवं दूतं सान्त्वयति, तावत् मयि दयां कुरु; अहं हि विनयेनावनतः।

Verse 32

दुर्वासा उवाच । यदि यास्यति नो दृष्टिं मम द्राक्स रघूत्तमः । शापं दत्त्वा कुलं सर्वं तद्धक्ष्यामि न संशयः

दुर्वासा उवाच—यदि रघूत्तमो मम दृष्टिं न द्राक् यास्यति, तर्हि शापं दत्त्वा तस्य सर्वं कुलं दहिष्यामि; न संशयः।

Verse 33

ममापि दर्शनादन्यन्न किंचिद्विद्यते गुरु । कृत्यं लक्ष्मण यावत्त्वमन्यन्मूढ़ प्रकत्थसे

ममापि दर्शनादन्यत् किञ्चिदपि न विद्यते, गुरो। लक्ष्मण, यावत् त्वमन्यत् मूढः प्रकत्थसे, तावत् किम् कर्तव्यं वद।

Verse 34

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणश्चित्ते चिंतयामास दुःखितः । वरं मे मृत्युरेकस्य मा भूयात्कुलसंक्षयः

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणः दुःखितश्चित्ते चिन्तयामास—वरं ममैकस्य मृत्युर्मा भूयात् कुलसंक्षयः।

Verse 35

एवं स निश्चयं कृत्वा ततो राममुपाद्रवत् । उवाच दंडवद्भूमौ प्रणिपत्य कृतांजलिः

एवं स निश्चयं कृत्वा ततः राममुपाद्रवत्; दण्डवद्भूमौ प्रणिपत्य कृताञ्जलिरुवाच।

Verse 36

दुर्वासा मुनिशार्दूलो देव ते द्वारि तिष्ठति । दर्शनार्थी क्षुधाविष्टः किं करोमि प्रशाधि माम्

देव! मुनिशार्दूलो दुर्वासाः क्षुधाविष्टो दर्शनार्थी तव द्वारि तिष्ठति। किं करोमि? मां प्रशाधि, आदेशं देहि।

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततो दूतमुवाच तम् । गत्वेमं ब्रूहि देवेशं मम वाक्यादसंशयम् । अहं संवत्सरस्यांत आगमिष्यामि तेंऽतिके

तस्य वचनं श्रुत्वा स दूतं तमुवाच—गत्वा देवेशं मम वाक्यादसंशयं ब्रूहि; अहं संवत्सरस्यान्ते तव समीपमागमिष्यामि।

Verse 38

एवमुक्त्वा विसृज्याथ तं दूतं प्राह लक्ष्मणम् । प्रवेशय द्रुतं वत्स तं त्वं दुर्वाससं मुनिम्

एवमुक्त्वा तं दूतं विसृज्याथ लक्ष्मणं प्राह—वत्स! द्रुतं प्रवेशय त्वं दुर्वाससं मुनिम्।

Verse 39

ततश्चार्घ्यं च पाद्यं च गृहीत्वा सम्मुखो ययौ । रामदेवः प्रहृष्टात्मा सचिवैः परिवारितः

ततः स चार्घ्यं पाद्यं च गृहीत्वा सम्मुखो ययौ। रामदेवः प्रहृष्टात्मा सचिवैः परिवारितः।

Verse 40

दत्त्वार्घ्यं विधिवत्तस्य प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । प्रोवाच रामदेवोऽथ हर्षगद्गदया गिरा

तस्मै विधिवदार्घ्यं दत्त्वा मुहुर्मुहुः प्रणिपत्य। अथ रामदेवो हर्षगद्गदया गिरा प्रोवाच।

Verse 41

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं च ते । एतद्राज्यममी पुत्रा विभवश्च तव प्रभो

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ, भूयः सुस्वागतं च ते। एतद्राज्यममी पुत्रा विभवश्च तव प्रभो॥

Verse 42

कृत्वा मम प्रसादं च गृहाण मुनिसत्तम । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं मे गृहमागतः । पूज्यो लोकत्रयस्यापि निःशेषतपसांनिधिः

कृत्वा मम प्रसादं च गृहाण मुनिसत्तम। धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं मे गृहमागतः। पूज्यो लोकत्रयस्यापि निःशेषतपसांनिधिः॥

Verse 43

मुनिरुवाच । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा निराहारो रघूत्तम । अद्य ते भवनं प्राप्य आहारार्थं बुभुक्षितः

मुनिरुवाच। चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा निराहारो रघूत्तम। अद्य ते भवनं प्राप्य आहारार्थं बुभुक्षितः॥

Verse 44

तस्मात्त्वं यच्छ मे शीघ्रं भोजनं रघुनंदन । नान्येन कारणं किंचित्संन्यस्तस्य धनादिना

तस्मात्त्वं यच्छ मे शीघ्रं भोजनं रघुनंदन। नान्येन कारणं किंचित्संन्यस्तस्य धनादिना॥

Verse 45

ततस्तं भोजयामास श्रद्धापूतेन चेतसा । स्वयमेवाग्रतः स्थित्वा मृष्टान्नैर्विविधैः शुभैः

ततस्तं भोजयामास श्रद्धापूतेन चेतसा। स्वयमेवाग्रतः स्थित्वा मृष्टान्नैर्विविधैः शुभैः॥

Verse 46

लेह्यैश्चोष्यैस्तथा चर्व्यैः खाद्यैरेव पृथग्विधैः । यावदिच्छा मुनेस्तस्य तथान्नैर्विविधैरपि

लेह्योष्यचर्व्यखाद्यादिभेदैः पृथग्विधैः स्वादुभिः। विविधैश्चान्नपानैर्मुनिं तं यावदिच्छं समतर्पयत्॥