Adhyaya 29

Verse 1

। सूत उवाच । एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु द्विजोत्तमाः । तत्क्षेत्रं ख्यातिमापन्नं समस्ते धरणीतले

सूत उवाच—एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु, हे द्विजोत्तमाः, तत्क्षेत्रं समस्ते धरणीतले ख्यातिम् आपन्नम्।

Verse 2

समस्तेभ्यस्ततोऽदूरान्मुनयः शंसितव्रताः । संश्रयंति ततो भूपास्तपोऽर्थं जरयाऽन्विताः

ततोऽदूरात् समस्तेभ्यः शंसितव्रता मुनयः संश्रयंति; ततो भूपा अपि जरयाऽन्विताः तपोऽर्थं संश्रयंति।

Verse 3

तथा ते लिंगिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समंततः । समाश्रयंति तत्क्षेत्रं सवर्तीर्थसमा श्रयम्

तथैव ते लिङ्गिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समन्ततः । समाश्रयन्ति तत्क्षेत्रं सर्वतीर्थसमाश्रयम् ॥

Verse 4

तत्र सिद्धेश्वरंनाम लिंगमस्ति द्विजोत्तमाः । सर्वसिद्धिप्रदं नृणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम्

तत्र सिद्धेश्वरं नाम लिङ्गमस्ति द्विजोत्तमाः । सर्वसिद्धिप्रदं नॄणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम् ॥

Verse 5

निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः । हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः

निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः । हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन् क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः ॥

Verse 6

लिंगरूपेण भगवान्प्रादुर्भूतः स्वयं हरः । स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा

लिङ्गरूपेण भगवान् प्रादुर्भूतः स्वयं हरः । स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा ॥

Verse 7

सिद्धेनाराधितो यस्मात्तस्मात्सिद्धेश्वरः स्मृतः । तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः

सिद्धेनाराधितो यस्मात् तस्मात् सिद्धेश्वरः स्मृतः । तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः ॥

Verse 8

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या शुचिः स्पृशति वा नरः । वांछितं लभते सद्यो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

यः सद्भक्त्या तं पश्यति, शुचिर्वा स्पृशति नरः। स वाञ्छितं फलं सद्यः लभते, यद्यपि तदतिदुर्लभम्॥

Verse 9

तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं शतशः पुरुषा भुवि । दर्शनात्स्पर्शनाच्चान्ये प्रणामादपरे नराः

तत्र पूर्वं भुवि शतशः पुरुषाः सिद्धिं गताः। केचिद्दर्शनस्पर्शनाभ्यां, केचिदपि प्रणाममात्रतः॥

Verse 10

दक्षिणामूर्तिमासाद्य मन्त्रं तस्य षडक्षरम् । यो जपेच्छ्रद्धयोपेतस्तस्यायुः संप्रवर्धते

दक्षिणामूर्तिमासाद्य तस्य षडक्षरं मन्त्रं यः। श्रद्धयोपेतो जपेत्तस्य आयुः सम्यक् प्रवर्धते॥

Verse 11

यावत्संख्यं जपेन्मत्रं तावत्संख्यान्यहानि सः । आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः

यावत्संख्यं जपेन्मन्त्रं तावत्संख्यान्यहानि सः। आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः॥

Verse 12

ऋषय ऊचुः अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् । आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः

ऋषय ऊचुः—अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम्। आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः॥

Verse 13

सूत उवाच अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम् । वदतस्तत्समुद्दिश्य यद्वत्सस्य महात्मनः

सूत उवाच—अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम्। यद्वत्सस्य महात्मनः पुत्रं समुद्धिश्य यदुक्तं तद्वदामि॥

Verse 14

पुरा मे वसमानस्य पुरतोऽत्र पितुर्गृहे । आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः

पुरा मे वसमानस्य पितुर्गृहेऽत्र पुरतः। आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः॥

Verse 15

वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कस मद्युतिः । अंगैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः

वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कसमद्युतिः। अङ्गैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः॥

Verse 16

मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः । अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रांतो विनयेन च

मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः। अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रान्तो विनयेन च॥

Verse 17

स्वागतं तव विप्रेंद्र कुतस्त्वमिह चागतः । आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम्

स्वागतं तव विप्रेन्द्र कुतस्त्वमिह चागतः। आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम्॥

Verse 18

वत्स उवाच । तवाश्रमपदे सूत चातुर्मास्यसमुद्भवम् । कर्तुमिच्छाम्यनुष्ठानं शुश्रूषां चेत्करोषि मे

वत्स उवाच—हे सूत, तवाश्रमपदे चातुर्मास्यसमुद्भवमनुष्ठानं कर्तुमिच्छामि; यदि मे शुश्रूषां करोषि, तत्रैवैतत् समारभ्यताम्।

Verse 19

लोमहर्षण उवाच । एवं विप्र करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्त्वं मे गृहमागतः

लोमहर्षण उवाच—एवं विप्र, तवादेशमसंशयं करिष्यामि। धन्योऽस्मि, अनुगृहीतोऽस्मि, यस्त्वं मे गृहमागतः।

Verse 20

एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमाः । त्वया वत्सस्य कर्तव्या शुश्रूषा नित्यमेव हि

एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमः—त्वया वत्सस्य नित्यमेव शुश्रूषा कर्तव्या हि।

Verse 21

ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः । करोमि स च मे रात्रौ चित्राः कीर्तयते कथाः

ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः करोमि; स च मे रात्रौ चित्राः कथाः कीर्तयते।

Verse 22

राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम् । द्वीपानां पर्वतानां च स्वयं दृष्ट्वा सहस्रशः

राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम्। द्वीपानां पर्वतानां च सहस्रशः स्वयं दृष्ट्वा (कथाः कीर्तयत्)।

Verse 23

एकदा तु मया पृष्टः कथांते प्राप्य कौतुकम् । विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमाः

एकदा तु मया पृष्टः कथान्ते प्राप्य कौतुकम्। विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमः॥

Verse 24

भगवन्सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः । द्वीपानां च करोषि त्वं कथा श्चित्राः पृथक्पृथक्

भगवन् सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः। द्वीपानां च करोषि त्वं कथाश्चित्राः पृथक्पृथक्॥

Verse 25

कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम् । स्वल्पेन वयसा तात विस्तरतो वद

कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम्। स्वल्पेन वयसा तात विस्तरतो वद॥

Verse 26

त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा । मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन

त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा। मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन॥

Verse 27

अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा । श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात्सत्यं प्रकीर्तय

अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा। श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात् सत्यं प्रकीर्तय॥

Verse 28

तपसः किं प्रभावोऽयं किं वा मंत्रपराक्रमः । येन पृथ्वीतलं कृत्स्नं त्वया दृष्टं मुनीश्वर

तपसः किमयं प्रभावः, किं वा मन्त्रस्य पराक्रमः? येन त्वया, मुनीश्वर, कृत्स्नं पृथ्वीतलं दृष्टम्।

Verse 29

किं वा देवप्रसादस्तु तवौषधिकृतोऽथवा । तच्च पुण्यतमं तात त्वं मे ब्रूहि सविस्तरम्

किं वा देवप्रसादस्तव, अथवा औषधिकृतोऽयम्? तत्पुण्यतमं तात, मे ब्रूहि सविस्तरम्।

Verse 30

अथ मां स मुनिः प्राह विहस्य मुनिसत्तमाः । सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं मम मंत्रपराक्रमम्

अथ स मुनिर्मां प्राह विहस्य, मुनिसत्तमाः—सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं, मम मन्त्रपराक्रमम्।

Verse 31

सदाहमष्टसंयुक्तं सहस्रं शिवसन्निधौ । जपामि शिवमंत्रस्य षडक्षरमितस्य च

सदा शिवसन्निधौ अहम् अष्टसंयुक्तं सहस्रं जपामि; शिवमन्त्रस्य षडक्षरमितं च जपामि।

Verse 32

त्रिकालं तेन मे जातं सुस्थिरं यौवनं मुने । अतीतानागतं ज्ञानं जीवितं च सुखोदयम्

तेन मे त्रिकालं सुस्थिरं यौवनं जातम्, मुने; अतीतानागतं ज्ञानं च, सुखोदयकं जीवितं च।

Verse 33

मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च । संजातानि महाभाग दृश्यते प्रथमं वयः

मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च व्यतीतानि, महाभाग; तथापि मम वयः प्रथमयौवनवत् एव दृश्यते।

Verse 34

अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते । यथा सिद्धिर्मया प्राप्ता प्रसादाच्छंकरस्य च

अत्र ते महामते विस्तरेण कीर्तयिष्यामि, यथा मया सिद्धिः प्राप्ता—शंकरस्य प्रसादात्।

Verse 35

अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले । नानाशास्त्रकृताभ्यासः पुराऽसं वेदपारगः

अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्स इति महीतले ख्यातः; पुरा नानाशास्त्राभ्यासकृतः वेदपारगश्चासम्।

Verse 36

एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः । वसंतसमये प्राप्ता मर्त्यलोके यदृच्छया

एतस्मिन्नेव काले मेनका वराप्सरा वसन्तसमये यदृच्छया मर्त्यलोके प्राप्ता।

Verse 37

सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम् । मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसं कुलम्

सा भ्रममाणा काम्यकं नाम तद्वनं गता; मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसंकुलं च तत्।

Verse 38

यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः । व्रतस्वाध्यायसंपन्नस्तपसा ध्वस्तकिल्विषः

यत्र मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः आस्ते; व्रतस्वाध्यायसम्पन्नः तपसा ध्वस्तकिल्बिषः।

Verse 39

उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरा यणः । श्रद्धया परया युक्त एकाकी निर्जने वने

स नदीतीरे उपविष्टो देवतार्चनपरायणः; परया श्रद्धया युक्तः एकाकी निर्जने वने।

Verse 40

अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् । दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी

अथ सा तस्य पश्यतः विवस्त्रा जलं प्राविशत्; दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी।

Verse 41

अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात् । दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं जलमध्यं समाश्रिताम्

अथ तस्य मुनीन्द्रस्य तत्क्षणाद् रेतः चस्कन्द; तां चारुसर्वाङ्गीं जलमध्यं समाश्रितां दृष्ट्वा।

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपा सिता । जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वमशेषतः

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता सारङ्गी सुपिपासिता; जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वम् अशेषतः।

Verse 43

अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः । अमोघरेतसो मासे सुषुवे दशमे ततः

अथ सा अपि तस्यैव प्रभावेन मानुषं गर्भं दधे। अमोघरेतसः प्रभावात् दशमे मासि ततः सुषुवे॥

Verse 44

जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम् । तस्मिन्नेव जले पुण्ये देवराताश्रमं प्रति

ततः सा दीप्ताङ्गी पद्मदललोचना कन्या जनयामास। तस्मिन्नेव पुण्यजले देवराताश्रमं प्रति॥

Verse 45

अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम् । कृपया परयाविष्टो जग्राह च पुपोष च

अथ स मुनिः स्वज्ञानेन तां स्ववीर्यजां ज्ञात्वा। परया कृपयाविष्टो जग्राह च पुपोष च॥

Verse 46

स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः । रक्षमाणो वने चैनां श्वापदेभ्यः प्रयत्नतः

स महता स्नेहेन युक्तः कृतकौतुकमङ्गलः। वने प्रयत्नतः श्वापदेभ्य एनां रक्षमाणः॥

Verse 47

आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः । स्वयं गत्वा सुदूरं च कानने श्वापदाकुले

तत्कृते स सुमृष्टानि सुफलानि आजहार। श्वापदाकुले कानने सुदूरं स्वयं गत्वा॥

Verse 48

तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती । शुक्लपक्षे यथा व्योम्नि कलेव शशलक्ष्मणः

तत्रैव निवसन्ती सा ववृधे, मृगावतीति नाम्ना ख्याता; शुक्लपक्षे व्योम्नि यथा शशिनः कला वर्धते तथा।

Verse 49

अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा । ततोऽहं कामबाणेन तत्क्षणात्ताडितो हृदि

अथाहं भ्रमन् मया दृष्टा सा मृगेक्षणा; तत्क्षणादेव कामबाणेन हृदि ताडितोऽभवम्।

Verse 50

विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् । आदरेण गृहं गत्वा स मुनिर्याचितस्ततः

तां कुमारीं सवर्णां चारुहासिनीं विज्ञाय, स आदरेण गृहं गत्वा ततो मुनिर्याचितः।

Verse 51

प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम् । यथात्मा पोषयिष्यामि भोजनाच्छादनादिभिः

ब्रह्मन्, निजकन्यकां मम पत्न्यर्थं प्रयच्छ; यथात्मानं तथा तामहं भोजनाच्छादनादिभिः पोषयिष्यामि।

Verse 52

ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी । विधिना शास्त्रदृष्टेन नक्षत्रे भग दैवते

ततः स तेन मे तत्क्षणादेव सुन्दरी प्रदत्ता; शास्त्रदृष्टेन विधिना, भगदैवते नक्षत्रे।

Verse 53

ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता । सखीजनसमायुक्ता फलार्थं निर्गता वने

ततः कतिपयाहेषु मया सह परिणीता सा सुविस्मिता सखीजनसमायुक्ता फलार्थं वनं निर्गता।

Verse 54

अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मि न्सुसंस्थिते । तया न्यस्तं पदं मूर्ध्नि तृणाच्छन्नस्य भोगिनः

अथ वीरुधसंछन्ने तस्मिन् वने सुसंस्थिते तया तृणाच्छन्नस्य भोगिनो मूर्ध्नि पदं न्यस्तम्।

Verse 55

सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले । विषार्दिता गतप्राणा तत्क्षणादेव भामिनी

सा तेन सहसा दष्टा वसुधातले पतिता; विषार्दिता भामिनी तत्क्षणादेव गतप्राणा।

Verse 56

अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः । शशंसुस्ता यथावृत्तं रुदन्त्यो मम सूतज

अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः रुदन्त्यो मम, हे सूतज, यथावृत्तं शशंसुः।

Verse 57

ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि । विलापान्कृतवान्दीनो रुदितं करुणस्वरम्

ततोऽहं सत्वरं गत्वा तां भुवि पतितां दृष्ट्वा दीनः करुणस्वरं रुदितं च विलापान् अकरवम्।

Verse 58

इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया । मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे

इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया । मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे

Verse 59

सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया । प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम्

सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया । प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम्

Verse 60

पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च । पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम्

पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च । पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम्

Verse 61

यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा । न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम्

यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा । न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम्

Verse 62

एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह । आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः

एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह । आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः

Verse 63

रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः समं महतीं चिताम् । कृत्वा तां संनिधायाथ प्रदत्तो हव्यवाहनः

रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः सह महतीं चितां कृतवान्। तस्यां तां संनिधायाथ हव्यवाहनः प्रदीपितः॥

Verse 64

तत आदाय मां कृच्छ्रान्निन्युश्च स्वगृहं प्रति । रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदेपदे

ततः कृच्छ्रेण मामादाय निन्युस्ते स्वगृहं प्रति। रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदे पदे॥

Verse 65

ततो निशावशेषेऽहमुत्थाय त्वरयाऽन्वितः । कांतादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि

ततो निशावशेषेऽहं समुत्थाय त्वरान्वितः। कान्तादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि॥

Verse 66

कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रममाण इतस्ततः । विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते

कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रमाम्यहमितस्ततः। विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते॥

Verse 67

क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम् । नाहं गृहं गमिष्यामि मम दुःखाय निर्दयः

क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम्। नाहं गृहं गमिष्यामि निर्दयः स्यात् मम दुःखदम्॥

Verse 68

एषोऽरुणकरस्पर्शात्स्वाभां त्यजति चंद्रमाः । निशाक्षये निरुत्साहो यथाहं विधिना कृतः

अरुणकरस्पर्शमात्रेण चन्द्रमा स्वां प्रभां परित्यजति; तथा निशाक्षयेऽहं निरुत्साहोऽभवं—एवं विधिना कृतोऽस्मि।

Verse 69

अयं तनुः समायाति सविता रक्तमंडलः । निगदिष्यति मे वार्तां नूनं कच्चित्त्वदुद्भवाम्

अयं सविता रक्तमण्डलः सौम्याकारः समायाति; नूनं मे वार्तां निगदिष्यति—कच्चित् त्वदुद्भवां काञ्चित्।

Verse 70

गगनं व्यापयन्सूर्यः संतापयति मां भृशम् । बाह्ये चाभ्यंतरे कामः कथं वक्ष्यामि जीवितम्

गगनं व्यापयन् सूर्यः मां भृशं संतापयति; बाह्येऽभ्यन्तरे च कामः पीडयति—कथं जीवितं वक्ष्यामि।

Verse 71

करींदः स्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् । कुम्भौ गत्वा तु पृच्छामि यदि शंसति तां प्रियाम्

करीन्द्रः स्वयमेवाभ्येति, तत्कुचाभौ कुम्भौ समुद्वहन्; तान् कुम्भान् उपगम्य पृच्छामि—यदि तां प्रियाम् शंसति।

Verse 72

एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महानभूत् । भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च

एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महान् अभूत्; भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च।

Verse 73

यंयं पश्यामि तत्राहं भ्रममाणो महावने । वृक्षं वा प्राणिनो वापि तंतं पृच्छामि मोहतः

अहं महावने भ्रमन् यंयं पश्यामि तत्र तत्र—वृक्षं वा प्राणिनं वापि—तंतं तं मोहवशात् पृच्छामि।

Verse 74

त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज । तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि

हे गज! यस्या ऊरुयुगं त्वद्दन्तमुसलप्रख्यं, तां बालां यदि दृष्टवानसि, तर्हि ममोपरि दयां कृत्वा तां वद।

Verse 75

त्वया जंबूक चेद्दृष्टा बिंबाफलनिभाधरा । दयिता मम तद्ब्रूहि श्रेयस्ते भविता महत्

हे जम्बूक! बिम्बाफलनिभाधरा मम दयिता त्वया यदि दृष्टा, तद् ब्रूहि; तव श्रेयः महद् भविष्यति।

Verse 76

अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी । भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया

अथवा हे बिल्व! यदि बिल्वोपमस्तनी मम प्राणसमा प्रिया वने भ्रममाणा दृष्टा, तर्हि त्वं शंस।

Verse 77

त्वत्पुष्पसदृशांगी सा मम भार्या मनस्विनी । स त्वं चंपक जानीषे यदि त्वं शंस मे द्रुतम्

हे चम्पक! त्वत्पुष्पसदृशाङ्गी सा मनस्विनी मम भार्या; यदि त्वं जानीषे, तर्हि मे द्रुतं शंस।

Verse 78

मधूक तव पुष्पेण दयितायाः समौ शुभौ । कपोलौ पांडुरच्छायौ दृष्ट्वा त्वां स्मृतिमागतौ

हे मधूक! तव पुष्पेण मम दयितायाः शुभौ कपोलौ पाण्डुरच्छायौ मनोहरौ स्मृतिपथमागतौ; त्वां दृष्ट्वा सा स्मृतिः पुनरुदिता।

Verse 79

कदलीस्तंभ सुव्यक्तं प्रियायाश्च सुकोमलौ । ऊरू त्वत्तोऽपि तन्वंग्याः सत्येनात्मानमालभे

हे कदलीस्तम्भ! तन्वङ्ग्याः प्रियायाः सुकोमलावूरू त्वत्तोऽपि अधिकं मृदू इति सुव्यक्तं मन्ये; अनेन सत्येनात्मानं स्पृशामि शपथे।

Verse 80

भोभो मृग न मे भार्या त्वया दृष्टाऽत्र कानने । त्वत्समे लोचने स्पष्टे कज्जलेन समावृते

भो भो मृग! अत्र कानने त्वया मम भार्या न दृष्टा; यस्याः लोचने त्वत्समे स्पष्टे, कज्जलेन समावृते।

Verse 82

कांतायाः पुरतो नित्यं विधत्तेंऽगं कलापकृत् । विहंगयोनि जातोऽपि वृद्ध्यर्थं पुष्पधन्वनः

कान्तायाः पुरतो नित्यं मयूरः कलापकृत् स्वाङ्गं विधत्ते; विहङ्गयोनि-जातोऽपि पुष्पधन्वनः वृद्ध्यर्थमेव।

Verse 83

योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ । गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी

योऽयं हंसः संदृश्यते, असौ हंसीमनुस्मरति; किन्तु अस्य गतिस्तादृङ् न, यादृशी मत्प्रियायाः।

Verse 84

एक एव सुधन्योऽयं चक्रवाको विहंगमः । मुहूर्तमपि योऽभीष्टां न त्यजेच्चक्रवाकिकाम्

एक एवायं सुधन्यः चक्रवाकविहङ्गमः; मुहूर्तमपि न जहाति स्वेष्टां चक्रवाकीम्।

Verse 85

य एष श्रूयते रावो विभ्रमं जनयन्मम । किंवा पिकसमुत्थो ऽयं किं वा मे दयितोद्भवः

य एष श्रूयते रावो मम विभ्रमं जनयन्; किं पिकसमुत्थोऽयं, किं वा मे दयितोद्भवः?

Verse 86

मां दृष्ट्वाऽयं मृगो याति तं मृगी याति पृष्ठतः । धावमाना ममाप्येवमनुयाति पुरा प्रिया

मां दृष्ट्वायं मृगो धावति, तं मृगी पृष्ठतोऽनुयाति; एवं ममापि प्रिया पुरा धावमाना मामन्वयात्।

Verse 87

वारणोऽयं प्रियां कांतामनुरागानुयायिनीम् । स्पर्शयत्यग्रहस्तेन मम संस्मारयन्प्रियाम

अयं वारणः प्रियां कान्तामनुरागानुयायिनीम्; अग्रहस्ताग्रेण स्पृशन् मम प्रियां संस्मारयति।

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकांचनसंनिभे । कथं मां न विजानासि भ्रमंतमिह कानने

हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकाञ्चनसन्निभे; कथं मां न विजानासि, भ्रमन्तमिह कानने?

Verse 89

क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया । निगदन्तं सुदीनं मां संभाषयसि नो यतः

क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया—अत्यन्तदीनं मां विलपन्तं त्वं यतो न सम्भाषसे।

Verse 90

एवं प्रलपमानस्य मम प्राप्ताः सुहृज्जनाः । अन्वेषंतः पदं तत्र वनेषु विषमेषु च

एवं प्रलपमानस्य मम सुहृज्जनाः समाययुः; वनेषु विषमेषु च तत्र पदमन्वेषन्तः।

Verse 91

ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन । भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना

ततः कोपरक्ताक्षैस्तैः सूतनन्दन मामूचुः; परुषैर्भर्त्सनवाक्यैः—धिक् त्वां, काममयोऽद्य त्वम्।

Verse 92

त्वं किं शोचसि मूढात्मन्नशोच्यं जीवितं नृणाम् । यतस्त्वामपि शोचंतं शोचयिष्यंति चापरे

त्वं किं शोचसि मूढात्मन्? नृणां जीवितमशोच्यम्; यतस्त्वामपि शोचन्तं शोचयिष्यन्ति चापरे।

Verse 93

यूयं वयं तथा चान्ये संजाताः प्राणिनो भुवि । सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना

यूयं वयं तथान्ये च भुवि संजाताः प्राणिनः; सर्व एव मरिष्यामः—तत्र का परिदेवना?

Verse 94

अदर्शनात्प्रिया प्राप्ता पुनश्चादर्शनं गता । न सा तव न तस्यास्त्वं वृथा किमनुशोचसि

अदर्शनात् प्रिया प्राप्ता, पुनरप्यदर्शनं गता। न सा तव, न त्वं तस्याः—वृथा किमनुशोचसि॥

Verse 95

नायमत्यंतसंवासः कस्यचित्केनचित्सह । अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः

नायमत्यन्तसंवासः कस्यचित् केनचित् सह। अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः॥

Verse 96

मृतं वा यदि वा नष्टं योतीतमनुशोचति । स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते॥

Verse 97

एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः । निन्यु र्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात्

एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः। निन्युर्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात्॥

Verse 98

ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम् । उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते

ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम्। उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते॥

Verse 99

ततः कोपपरीतेन प्रतिज्ञातं मया स्फुटम् । सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं तन्निबोधय दारुणम्

ततः कोपसमाविष्टेन मया स्फुटं प्रतिज्ञातम्। सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं दारुणं संकल्पितं तन्निबोध।

Verse 100

अद्यप्रभृति चेन्नाहं सर्पं दृष्टिवशं गतम् । निहन्मि दण्डघातेन तत्पापं स्याद्ध्रुवं मम

अद्यप्रभृति यः सर्पो मम दृष्टिवशं गच्छेत्, तं दण्डघातेन यदि निहन्मि, तर्हि तत्पापं ध्रुवं मम स्यात्।

Verse 101

यच्च निक्षेपहर्तॄणां यच्च विश्वासघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

निक्षेपहर्तॄणां विश्वासघातिनां च यत्पापं, तन्मे स्यात्—यदि दृष्टिवशं गतं सर्पं न हन्मि।

Verse 102

यत्पापं साधुनिंदायां मातापितृवधे च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

साधुनिन्दायां यत्पापं मातापितृवधे च यत्, तन्मे स्यात्—यदि दृष्टिवशं गतं सर्पं न हन्मि।

Verse 103

परदाररतानां च यत्पापं जीवघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

परदाररतानां जीवघातिनां च यत्पापं, तन्मे स्यात्—यदि दृष्टिवशं गतं सर्पं न हन्मि।

Verse 104

उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 105

कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 106

यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 107

व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 108

यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 109

वृक्षच्छेद प्रसक्तानां यत्पापं शल्यकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

वृक्षच्छेदे प्रसक्तानां शल्यकर्मप्रवर्तिनाम् । यत्पापं तन्मम स्याद्यदि न हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 110

पाखंडिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

पाखण्डिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् । तन्मम स्याद्यदि न हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 111

मांसमद्यप्रसक्तानां यत्पापं विटभोजिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

मांसमद्यप्रसक्तानां विटभोजिप्रवर्तिनाम् । यत्पापं तन्मम स्याद्यदि न हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 112

मृषावादप्रसक्तानां पररंध्रावलोकिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

मृषावादप्रसक्तानां पररन्ध्रावलोकिनाम् । यत्पापं तन्मम स्याद्यदि न हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 113

यत्पापं साक्ष्यकर्तृणां धान्यसंग्रहकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

साक्ष्यकर्तृणां यत्पापं धान्यसङ्ग्रहकारिणाम् । तन्मम स्याद्यदि न हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 114

आखेटकरतानां च यत्पापं पाशदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

आखेटकर्मकर्तॄणां पाशबन्धानां च यत्पापं, तन्मम स्यात्—यदि नाहं दृष्टिवशं गतं सर्पं निहन्याम्।

Verse 115

नित्यं प्रेषणकर्तॄणां यत्पापं मधुजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

नित्यं प्रेषणकर्तॄणां मधुजीविनां च यत्पापं, तन्मम स्यात्—यदि नाहं दृष्टिवशं गतं सर्पं निहन्याम्।

Verse 116

अदृष्टदेववक्त्राणां यत्पापं मत्स्यजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

अदृष्टदेववक्त्राणां मत्स्यजीविनां च यत्पापं, तन्मम स्यात्—यदि नाहं दृष्टिवशं गतं सर्पं निहन्याम्।

Verse 117

विवादे पृच्छमानानां पक्षपातेन जल्पताम् । भयाद्वा यदि वा लोभाद्द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा

विवादे पृच्छ्यमानाः सन्तः पक्षपातेन जल्पन्ति—भयाद्वा लोभाद्वा द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा।

Verse 118

यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम्, तन्मम स्यात्—यदि नाहं दृष्टिवशं गतं सर्पं निहन्याम्।

Verse 119

कन्याविक्रयकर्तृणां यत्पापं पापसंगिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

कन्याविक्रयकर्तॄणां पापं यच्च पापसङ्गिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 120

विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥

Verse 121

एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज । गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम्

एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज । गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम् ॥

Verse 122

ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजंग मान्

ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजङ्गमान् ॥

Verse 123

मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः । विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः

मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः । विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः ॥

Verse 124

एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगु डायुधः । शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम्

एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगु डायुधः । शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम्

Verse 125

ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा । हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः

ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा । हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः

Verse 126

नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम । संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम्

नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम । संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम्

Verse 127

ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलि लपन्नगः । महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् । मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता

ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलि लपन्नगः । महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् । मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता

Verse 128

ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् । अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति । हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर

ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् । अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति । हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर

Verse 129

ततः स मां पुनः प्राह भयेन महतावृतः । शृणु तावद्वचोऽस्माकं ततः कुरु यथोचितम्

ततः स मां पुनः प्राह महाभयसमावृतः— “शृणु तावदस्माकं वचनं; ततः कुरु यथोचितम्।”

Verse 130

अन्ये ते पन्नगा विप्र ये दशंतीह मानवान् । वयं सलिलसंभूता निर्विषाः सर्परूपिणः

“अन्ये ते पन्नगा विप्र, येऽत्र मानवान् दशन्ति; वयं तु सलिलसम्भूता निर्विषाः सर्परूपिणः।”

Verse 131

एवं प्रजल्पमानोऽपि स दंडेन मया हतः । सूत तत्सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा

एवं प्रजल्पमानोऽपि स मया दण्डेन हतः; सूत, तस्य सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा।

Verse 132

अथासौ लगुडस्पर्शात्तत्क्षणादेव पन्नगः । द्वादशार्क प्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्

अथासौ लगुडस्पर्शात् तत्क्षणादेव पन्नगः द्वादशार्कप्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्।

Verse 133

तदाश्चर्यं समालोक्य ततोऽहं विस्मयान्वितः । उक्तवांस्तं प्रणम्योच्चैः क्षम्यतामिति सादरम्

तदाश्चर्यं समालोक्याहं विस्मयान्वितः; तं प्रणम्योच्चैः सादरं प्रोक्तवान्— “क्षम्यताम्” इति।

Verse 134

को भवान्किमिदं रूपं कृतं सर्पमयं विभो । किं वा ते ब्रह्मशापोऽयं किं वा क्रीडा सदेदृशी

को भवान्, विभो? किमर्थं सर्पमयं रूपमिदं कृतवान्? किं ते ब्राह्मणशापोऽयं, उत वा एषा अद्भुता क्रीडा?

Verse 135

ततः प्रोवाच मां हृष्टः स नरः प्रश्रयान्वितः । शृणुष्वावहितो भूत्वा वृत्तांतं स्वं वदामि ते

ततः स नरः हृष्टः प्रश्रयान्वितो मां प्रोवाच—आवहितो भूत्वा शृणुष्व; स्ववृत्तान्तं ते सम्यग्वदामि।

Verse 136

अहमासं पुरा विप्र चमत्कारपुरोत्तमे । युवा परमतेजस्वी धनवान्सुसमृद्धिभाक्

अहं पुरा, विप्र, चमत्कारपुरोत्तमे युवा आसीं—परमतेजस्वी, धनवान्, सुसमृद्धिभाक्।

Verse 138

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र यात्रा व्यजायत । तत्र वादित्रघोषेण नादितं भुवनत्रयम्

कस्यचित् कालस्य अनन्तरं तत्र यात्रा समभवत्; तत्र वादित्रघोषेण भुवनत्रयम् इव नादितम्।

Verse 139

अथ तत्र समायाता मुनयः संशितव्रताः । देवस्य दर्शनार्थाय शतशोऽथ सहस्रशः

अथ तत्र संशितव्रता मुनयः समायाताः—देवस्य दर्शनार्थं शतशोऽथ सहस्रशः।

Verse 140

शैवाः पाशुपताश्चैव तथा कापालिकाश्च ये । महाव्रतधराश्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

शैवाः पाशुपताश्चैव कापालिकगणास्तथा । महाव्रतधराः केचिदन्ये शिवभक्तितत्पराः ॥

Verse 141

एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथापरे । अब्भक्षाः फल भक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा

एकाहाराः निराहाराः केचिद्वायुभुजस्तथा । अब्भक्षाः फलभक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा ॥

Verse 142

तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् । उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः

तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् । उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाः चक्रुः पृथग्विधाः ॥

Verse 143

राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः । दयाधर्मसमोपेतास्तथान्येऽपि च भूरिशः

राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः । दयाधर्मसमोपेताः तथान्येऽपि च भूरिशः ॥

Verse 146

एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये । आगतो बहुभिः सार्धमहं यौवनगर्वितः

एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये । आगतो बहुभिः सार्धं अहं यौवनगर्वितः ॥

Verse 147

शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः । यात्रोत्सव विनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः

शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः । यात्रोत्सवविनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः ॥

Verse 148

जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् । लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम्

जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् । लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम् ॥

Verse 149

ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे । तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः

ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे । तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः ॥

Verse 150

तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः । समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः

तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः । समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः ॥

Verse 151

निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् । ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः

निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् । ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः ॥

Verse 152

संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च

स्वनासिकाग्रं संपश्यन् दिशश्चानवलोकयन् । तालुमध्यस्थितेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च ॥

Verse 155

पश्यन्पद्मासनस्थं च वैदनाथं महेश्वरम् । यमक्षरं वदंत्येव सर्वगं सर्ववेदिनम्

पश्यन् पद्मासनस्थं च वैद्यनाथं महेश्वरम् । यमक्षरं वदन्त्येव सर्वगं सर्ववेदिनम् ॥

Verse 156

अनिंद्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् । पुलकांचितसर्वांगो योगनिद्रावशंगतः

अनिन्द्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गो योगनिद्रावशंगतः ॥

Verse 158

अंगुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् । एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम्

अङ्गुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् । एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम् ॥

Verse 159

वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः । एतस्मिन्नंतरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः

वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः । एतस्मिन्नन्तरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः ॥

Verse 160

श्रीवर्धनैतिख्यातो नानाशास्त्रकृतश्रमः । स दृष्ट्वा सर्पभोगेन समंताद्वेष्टितं गुरुम्

श्रीवर्धन इति ख्यातो नानाशास्त्रेषु कृतश्रमः । स गुरुम् सर्पभोगेन समन्ताद् वेष्टितं दृष्टवान् ॥

Verse 161

नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम् । उवाच परुषं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः

नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम् । कोपसंरक्तलोचनः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 162

स्फुरताधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा । मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा

स्फुरदधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा । उवाच—मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा ॥

Verse 163

निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः । तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः । ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः

निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः । तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः । ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः ॥

Verse 164

अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् । पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधुसाध्विति

अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् । पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधु साध्विति ॥

Verse 165

अथ गत्वा समाधेः स पर्यंतं संयतो मुनिः । ददर्श निज गात्रस्थं द्विजिह्वं दारुणाकृतिम्

अथ संयतो मुनिः समाधेः पर्यन्तं गत्वा स्वनिजगात्रे दारुणाकृतिं द्विजिह्वं भयानकं रूपं ददर्श।

Verse 166

अथ सर्पाकृतिं मां च दुःखेन महतान्वितम् । तटस्थं भयसंत्रस्तं तथा सर्वजनं तदा

अथ मां सर्पाकृतिं महादुःखेनाभिभूतां, तटस्थं भयसंत्रस्तं, तथा तदा सर्वजनं भयाकुलं ददर्श।

Verse 168

न मे प्रियं कृतं शिष्य त्वयैतत्कर्म कुर्वता । शपता ब्राह्मणं दीनंनैष धर्मस्तपस्विनाम्

शिष्य, त्वयैतत्कर्म कुर्वता मे प्रियं न कृतम्; दीनं ब्राह्मणं शपता—नैष धर्मस्तपस्विनाम्।

Verse 169

समो मानेऽपमाने च समलोष्टाश्मकांचनः । तपस्वी सिद्धिमायाति सुहृच्छत्रुसमाकृतिः

मानापमानयोः समः, लोष्टाश्मकाञ्चनेषु समदर्शी, सुहृच्छत्रौ समाकृतिः तपस्वी सिद्धिमायाति।

Verse 170

तस्मादजानता वत्स शप्तोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । बाल्यभावात्प्रसादोऽस्य भूयोयुक्तो ममाज्ञया

तस्माद् वत्स, अजानता त्वया अयं ब्राह्मणः शप्तः; बाल्यभावात्, ममाज्ञया अस्य भूयोऽपि अधिकः प्रसादः कर्तव्यः।

Verse 171

अथ श्रीवर्धनः प्राह प्रणिपत्य निजं गुरुम् । अमर्षवशमापन्नः कृतांजलिपुटः स्थितः

अथ श्रीवर्धनः स्वगुरुं प्रणिपत्य, अमर्षवशमापन्नः सन्, कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा प्राह।

Verse 172

अज्ञानाद्यदिवा ज्ञानान्मया यद्व्याहृतं वचः । तत्तथैव न संदेहस्तस्मान्मौनं गुरो कुरु

अज्ञानाद्वा ज्ञानाद्वा मया यद्व्याहृतं वचः, तत्तथैव—नात्र संशयः; अतः, गुरो, मौनं कुरु।

Verse 173

न मृषा वचनं प्रोक्तं स्वैरेणापि गुरो मया । किं पुनर्यत्तवार्थाय तस्मान्मौनं समाचर

गुरो, मया स्वैरेणापि न मृषा वचनं प्रोक्तम्; किं पुनस्तवार्थाय—अतः मौनं समाचर।

Verse 174

पश्चादुदयते सूर्यः शोषं याति महार्णवः । अपि मेरुश्च शीर्येत न मे स्यादन्यथा वचः

पश्चिमेऽपि सूर्य उदयेत, महार्णवः शोषं यातु, मेरुरपि शीर्येत; तथापि मे वचो नान्यथा भविष्यति।

Verse 175

तमुवाच गुरुः शिष्यं स पुनः श्लक्ष्णया गिरा । जानाम्यहं न ते वाणी कथंचिज्जायतेऽन्यथा

ततः गुरुः शिष्यं पुनः श्लक्ष्णया गिरा उवाच—जानाम्यहं, ते वाणी कथंचिदपि नान्यथा जायते।

Verse 176

सदा शिष्यो वयःस्थोपि शासनीयः प्रयत्नतः । किं पुनर्बाल एव त्वं तेन त्वां वच्मि भूरिशः

सदा शिष्यः वयःस्थोऽपि प्रयत्नतः शासनीयः; किं पुनर्बाल एव त्वं, तस्मात् त्वां भूरिशोऽहं वच्मि।

Verse 177

धर्मं न व्ययते कोऽपि मुनीनां पूर्वसंचितम् । तपोधर्मविहीनानां गतिस्तेषां न विद्यते

मुनीनां पूर्वसञ्चितं धर्मं कोऽपि न व्ययते; तपोधर्मविहीनानां तेषां गतिः शुभा न विद्यते।

Verse 178

तस्मात्क्षमां पुरस्कृत्य वर्तितव्यं तपस्विभिः

तस्मात् क्षमां पुरस्कृत्य तपस्विभिः सदा वर्तितव्यम्।

Verse 179

न पापं प्रति पापः स्याद्बुद्धिरेषा सनातनी । आत्मनैव हतः पापो यः पापं तु समाचरेत्

पापं प्रति पापो न कर्तव्यः—एषा बुद्धिः सनातनी; यः पापं समाचरेत् स पापी आत्मनैव हतः।

Verse 180

दग्धः स दहते भूयो हतमेवनिहंति च । सम्यग्ज्ञानपरित्यक्तो यः पापे पापमाचरेत्

दग्धः भूयो दहते, हतमेव निहन्ति च; सम्यग्ज्ञानं परित्यज्य यः पापे पापमाचरेत् स विनाशं वर्धयति।

Verse 181

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः कीर्त्यते जनैः

उपकारिणां प्रति यः साधुः, तस्य साधुत्वे कः विशेषगुणः? अपकारिणां प्रति योऽपि साधुः, स जनैः प्रशस्यते।

Verse 182

एवमुक्त्वा स तं शिष्यं ततो मामिदमब्रवीत् । दयया परया युक्तः सुव्रतः शंसितव्रतः

एवमुक्त्वा स तं शिष्यं, ततः मामिदमब्रवीत्। परया दयया युक्तः सुव्रतः, शंसितव्रतः, उवाच।

Verse 183

नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य पन्नग । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तस्मात्सर्पवपुःस्थितः

नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य, पन्नग। कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व, तस्मात् सर्पवपुःस्थितः।

Verse 184

सर्प उवाच । कस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठ शापो मेऽस्तमुपैष्यति । प्रसादं कुरु दीनस्य शापस्याज्ञानिनस्तथा

सर्प उवाच—कस्मिन् काले, मुनिश्रेष्ठ, शापो मेऽस्तमुपैष्यति? दीनस्य मे प्रसादं कुरु, शापस्याज्ञानिनस्तथा।

Verse 185

सुव्रत उवाच । मुहूर्तमपि गीतादि यः करोति शिवालये । न तस्य शक्यते कर्तुं संख्या धर्मस्य भद्रक

सुव्रत उवाच—भद्रक, यः शिवालये मुहूर्तमपि गीतादि करोति, तस्य धर्मस्य संख्या कर्तुं न शक्यते।

Verse 186

मुहूर्तमपि यो विघ्नं करोति च महोत्सवे । तस्य पापस्य नो संख्या कर्तुं शक्या हि केनचित्

महोत्सवे मुहूर्तमात्रमपि यो विघ्नं करोति, तस्य पापस्य परिमाणं केनापि गणयितुं न शक्यते।

Verse 188

शैवं षडक्षरं मंत्रं योजपेच्छ्रद्धयान्वितः । अपि ब्रह्मवधा त्पापं जातं तस्य प्रणश्यति

श्रद्धायुक्तो यः शैवं षडक्षरं मन्त्रं जपति, तस्य ब्रह्मवधादिजन्यं पापमपि प्रणश्यति।

Verse 189

दशभिर्दिनजं पापं विंशत्या वत्सरोद्भवम् । षडक्षरस्य जाप्येन पापं क्षालयते नरः

दशजापैर्दिनजं पापं, विंशतिजापैर्वत्सरोद्भवं पापं; षडक्षरजापेन नरः पापं क्षालयति।

Verse 190

तस्मात्त्वं जलमध्यस्थस्तं मंत्रं जप सादरम् । येन पापं क्षयं याति कृतमप्यन्यजन्मनि

तस्मात् त्वं जलमध्यस्थः सादरं तं मन्त्रं जप; येन अन्यजन्मकृतमपि पापं क्षयं याति।

Verse 191

यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजो रुषा । ताडयिष्यति दण्डेन तदा मोक्षमवाप्स्यसि

यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजः क्रोधात् दण्डेन ताडयिष्यति, तदा त्वं मोक्षमवाप्स्यसि।

Verse 192

तस्माद्गच्छ द्रुतं सर्प स्थानादस्माज्जलाशये । किञ्चिदिष्टं मया प्रोक्तो विरराम स सन्मुनिः

तस्माद् द्रुतं गच्छ, हे सर्प, अस्मात् स्थानात् जलाशयं प्रति। मया किञ्चिद् इष्टं हितं च उक्त्वा स सन्मुनिः विरराम॥

Verse 193

ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये । षडक्षरं जपन्मन्त्रं नित्यमेव व्यवस्थितः

ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये। षडक्षरं मन्त्रं जपन् नित्यमेव व्यवस्थितः॥

Verse 194

त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद्ब्राह्मणोत्तम । किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद

त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद् ब्राह्मणोत्तम। किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद॥

Verse 195

वत्सोनाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम । सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति

वत्सो नाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम। सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति॥

Verse 196

ततः प्रोक्तो मया सम्यक्स सर्पो दिव्यरूपधृक् । भगवन्नुपदेशं मे किञ्चिद्देहि शुभाव हम्

ततः सर्पो दिव्यरूपधृक् सम्यग् मया प्रोक्तः। ‘भगवन्, मे शुभावहं किञ्चिद् उपदेशं देहि’ इति॥

Verse 197

येन नो जायते दुःखं प्रियलोपसमुद्भवम् । न दारिद्यं न च व्याधिर्न च शत्रुपराभवः

येन प्रियलोपसमुद्भवं दुःखं न जायते, न दारिद्र्यं न व्याधिर्न च शत्रुभिः पराभवः।

Verse 198

अथोवाच स मां भूयः सोत्सुकः पुरुषोत्तमः । प्रश्नभारः समाख्यातस्त्वया मम द्विजोत्तम

अथ स पुरुषोत्तमः सोत्सुकः मां भूयः उवाच— ‘द्विजोत्तम, त्वया मम प्रश्नभारः समाख्यातः।’

Verse 199

न चैतच्छक्यते वक्तुं विमाने समुपस्थिते । विस्तरात्तु ततो वच्मि संक्षेपेण तव द्विज

विमाने समुपस्थिते विस्तरात् वक्तुं न शक्यते; अतः द्विज, तव संक्षेपेण वक्ष्यामि।

Verse 200

शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः । स त्वया शक्तितो विप्र जपनीयो दिवानिशम्

शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः; स त्वया शक्तितो विप्र दिवानिशं जपनीयः।

Verse 201

ततः प्राप्स्यत्यसंदिग्धं यद्यद्वांछसि चेतसा । स्वर्गं वा यदि वा मोक्षं विमुक्तः सर्वपातकैः

ततः असंदिग्धं यद्यद् वाञ्छसि चेतसा तत् प्राप्स्यसि; स्वर्गं वा मोक्षं वा, सर्वपातकैर्विमुक्तः।

Verse 202

मया हि सुमहत्पापं सर्वदा समनुष्ठितम् । तत्रापि मंत्रमाहात्म्यात्प्राप्ता लोका महोदयाः

मया हि सदा सुमहत्पापं समनुष्ठितम्; तथापि मन्त्र-माहात्म्येन महोदयेषु लोकेषु प्राप्तिरभवत्।

Verse 203

एको दानानि सर्वाणि यच्छति श्रद्धयान्वितः । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

एको जनः श्रद्धायुक्तः सर्वदानानि यच्छति; अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपति—तयोः फलं समं प्रोक्तम्।

Verse 204

सर्वतीर्थाभिषेकं च कुरुतेऽन्यो नरो द्विज । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

सर्वतीर्थाभिषेकं करोत्यन्यो नरो द्विज; अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपति—तयोः फलं समं स्मृतम्।

Verse 205

चांद्रायणसहस्रं तु कुरुतेऽन्यो यथोचितम् । षडक्षरं जपेदन्यो मंत्रं ताभ्यां समं फलम्

चांद्रायणसहस्रं तु करोत्यन्यो यथाविधि; अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्—तयोः फलं समं स्मृतम्।

Verse 206

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे यावद्वर्षशतं नरः

वर्षासु आकाशशायी, हेमन्ते सलिलाशयः; ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः—एवं नरः वर्षशतं यावत्।

Verse 207

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं शुचिः श्रद्धासमन्वितः । जपेदहर्निशं मर्त्यः फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

अन्यः शुचिः श्रद्धासमन्वितो मर्त्यः षडक्षरं मन्त्रं अहर्निशं जपेत्; तस्य फलं ताभ्यां समं स्मृतम्।

Verse 208

पितृपक्षे सदा चैको गयायां श्राद्धमाचरेत् । अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्

पितृपक्षे सदा एको गयायां श्राद्धम् आचरेत्; अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्—ताभ्यां समं फलम्।

Verse 209

गोसहस्रं ददात्येकः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

एको कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे गोसहस्रं ददाति; अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्—ताभ्यां समं फलम्।