Nagara Khanda

नागरखण्डः स्कन्दपुराणस्य महद्ग्रन्थसमूहे पवित्र-भूगोलरूपेण विराजते। अत्र स्थाल-तीर्थमाहात्म्यकथाभिः देशविशेषाः, देवालयाः, लिङ्गप्रतिष्ठाः, व्रतानुष्ठानानि च धर्मोपदेशस्य साधनत्वेन विन्यस्तानि; एवं स्थाननिबद्धा कथा एव तत्त्वचिन्तनस्य तथा लोकाचारस्य सेतुरूपा भवति। स्कन्दपुराणस्य परम्परया विपुलपरिमाणे (अष्टाशीतिसहस्रश्लोकपर्यन्तं प्रसिद्धे) अस्य खण्डस्य वैशिष्ट्यं यत्—भूगोल एव शास्त्रं भवति। तीर्थयात्रामार्गाः, स्नानदानादिकर्माणि, राजधर्मस्य मर्यादा, तथा शिवभक्तेः आचारः—एते सर्वे एकैकस्मिन् स्थाने कथारूपेण प्रकाश्यन्ते, यत्र पुण्यलाभः, पापक्षयः, मोक्षोपायश्च प्रतिपाद्यते। कथाप्रवृत्तिः प्रायः सूतादिवक्तृप्रस्तावेन आरभ्य, ततः तत्तत्स्थानस्य पावनत्वहेतुकान् आख्यानविशेषान् प्रसारयति। तत्र देवप्रसादः, ऋषिशापवरदानि, अद्भुतचिह्नानि, तथा विधिनिषेधाः—एतेन स्थले महिमा सिद्ध्यति; अनुष्ठेयव्रतानि निर्दिश्यन्ते; फलश्रुत्या च श्रद्धालूनां मनसि निश्चयः स्थाप्यते। अस्य खण्डस्य दार्शनिकाभिमुखता व्यवहार-शैवी। महेश्वरभक्तिः शुद्ध्यै, ऐश्वर्याय, धर्मस्थैर्याय, तथा परमार्थसिद्धये प्रभाववती इति प्रतिपादनम्। एवं नागरखण्डः क्षेत्रस्मृतिं कथाकारणतया प्रतिष्ठापयन्, शिवलिङ्गदेवालयानां सांस्कृतिकस्मृतिं चिरस्थायिनीं करोति।