Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ईश्वर उवाच—यः तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु सम्यग् प्रवर्तते। स ज्ञानमयो योगी जीवन्नेव मोक्षदायकः॥

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

यदा देहे निर्ममता, यदा चित्तं सुनिर्मलम्। यदा हरौ भक्तियोगः, तदा कर्म न बन्धनम्॥

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

कुर्वन्नेव हि कर्माणि यदा नृणां मनः शान्तम्। तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः॥

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः। जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्मसङ्गात्प्रमुच्यते॥

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये ॥

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात् ॥

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम् ॥

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम् ॥

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते ॥

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

यावद्भक्तिं न लभते तावद्द्विजा विवादगर्जितं कुर्वन्ति; तावदेव पातकं गर्जति; तावदेव तीर्थान्यनेकानि इव दृश्यन्ते।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

हरिभक्तियुतः स एव लोके ज्ञानवान्; स एव योगिनां प्रथमो; स एव महाक्रतूनामाहर्ता, यतः स हरिभक्तिसमन्वितः।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

निमेषनिरोधेन योगः सम्यगभिजायते; वाणीविजयो योगिनः गोमेधयज्ञसमफलः इति प्रकीर्तितः।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

मनसो नित्यविजयेन अश्वमेधफलं लभेत्; कल्पनाविजयेन नित्यं सौत्रामणीयज्ञस्य पुण्यं लभेत्।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

देहासक्त्युत्सर्जनात् नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः; पञ्चेन्द्रियपशून् हत्वा बहिरग्निवर्जितः, शीर्षकुण्डलचिह्नधारी भवति।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

गुरूपदेशविधानेन ब्रह्मभावं समश्नुते। स योगी नियताहारः त्रिदण्डत्रयधारकः॥

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

त्रिदण्डी स तु विज्ञेयः ज्ञाते देवे निरञ्जने। मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दण्डो यस्य योगिनः॥

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते। अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बन्धनात्मकैः॥

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि। यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते॥

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम्। यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः॥

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

यावत्कर्ममयी वृत्तिः प्रवर्तते तावत् ब्रह्म वृक्षशाखान्तरस्थितमिव केवलं अंशतः प्रतीयते; अतः अवान्तराणि पर्वाणि मुनिभिः सदा ज्ञेयानि।

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् द्विजैः मोक्षमार्गः प्रकीर्तितः; अयं मोक्षो नगराकारः, चतुर्द्वारैः समाकुलः।

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

तत्र नित्यं चत्वारो द्वारपालाः शमादयः; ते एव प्रथमं मनुजैः सेव्या, मोक्षफलदायकाः।

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

शमः सद्विचारः संतोषः साधुसंगमश्च; एते यस्य हस्तगताः, तस्य सिद्धिर्न दूरतः।

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

देवि, योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च मनुजैः प्राप्यते; एतज्ज्ञानमलं निर्मलं विद्वांसो विदुः।

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

ज्ञानार्थं सर्वत्र भ्रमन्नपि मर्त्यः, सद्गुरोः सकाशात् सद्य एव निर्मलं ज्ञानं दीपशिखेव प्रकाशते।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

यो मुहूर्तमात्रमपि ध्रुवं लयं चिन्तयति, तस्य पापसहस्राणि तत्क्षणादेव विलयं यान्ति।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः, सर्वत्र समदर्शी—एतद् विष्णुभक्तस्य दर्शनलक्षणम्।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

मायापटलैर्विहीनो मिथ्यावस्तुषु विरागवान्, कुसंसर्गविहीनश्च—एतानि योगसिद्धेर्लक्षणानि।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

ममतारूपवह्निसंयोगो नराणां तापदायकः; उत्पन्ने तस्मिन्, योगिनां शान्तिचरणेन तस्य शमनं भवति।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

इन्द्रियाणि समुद्धृत्य मनसैव निगृह्णीयात्। यथा लोहेन लोहस्य घर्षणात् तीक्ष्णता भवेत्॥

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे त्याज्या ग्राह्या च शुद्धिदा। संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि या शुभा॥

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः। ज्ञाते तत्त्वे शुभफले संधातव्यः न चान्यथा॥

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

रूपातीतं शिवं जनाः पश्यन्ति श्यामलं चोपस्थमेव च। हृदिस्थं शिरसिस्थं च द्वयं ध्यायन्ति बद्धविमुक्तये॥

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

एतदक्षरमव्यक्तममृतं सकलं तव। रूपे रूपे प्रकाशितं विष्णुरूपैर्बहुमूर्तिभिः॥

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तदा तस्य विश्वं प्रसीदति। येन गुरुः तोषितः, तेन पितरः देवताश्च संतुष्टाः भवन्ति॥

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

गुरूपदेशः प्रतिमापूजनं सद्विचारः समं मनः। ज्ञानसहिताऽपि क्रिया मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्॥

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

क्रियापतिः विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रियः। स च प्राणविकासाय द्वादशाक्षरबीजरूपकः॥

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम्। दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्॥

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक्। मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव॥

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

एष एव सारः—योगिभिर्ध्यानरूपेण सेवितः, भक्त्या ग्राह्यः; श्रद्धया तदनुस्मरेत्। चातुर्मास्यकाले कैटभारिः (विष्णुः) जन्मकोटिसंचितं पापं दग्ध्वा मोक्षं प्रयच्छति।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ब्रह्मोवाच—तस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यात्, विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः स तदुज्जहार।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

उरसा बाहुभ्यां च कृतिं कृत्वा स सान्निध्यं समुपागतः। तत्र महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधाने स्थितोऽनहंकृतिः।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

हुंकारगर्भे स्थितं तं मत्स्यं दृष्ट्वा स महेश्वरः। तेजसा स्तम्भयामास, वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च—देवो यक्षोऽथ मानुषः? कथं जीवसि देहान्तरगतः? मम वद, प्रभो।

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

मत्स्य उवाच—अहं क्षीरसमुद्रसम्भवे समुद्रे मत्स्योदरमध्ये क्षिप्तः। किन्तु मात्रा पितृवाक्यानुसारतः—अयं मम कुलान्वितो न इति निरुक्तः॥

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

कुलक्षयभयात् तेन स्वकुलनाशनमेव जातम्। गण्डान्तयोगजनितो बालोऽभूत्, स च गृहकर्म न अकरोत्॥

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

इति दुःखितया मात्रा निरस्तोऽहं—शृणु वंशज। झषेणापि गृहीतोऽस्मि, अत्र मे कालो महान् अभूत्॥

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

तव एभिः वाक्यामृतैः ज्ञानयोगो महान् अभूत्। तेन त्वां सकलं मया ज्ञातम्—मूर्तं प्रभुं, मूर्तिगं च॥

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

देवेश, मम निष्क्रमणाय अनुज्ञां देहि। यथाऽहं पितृऋणापगः स्यां, ब्रह्मन्, तथा भवान्याश्चापि लक्ष्ये॥

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

हर उवाच—विप्रोऽसि, सुतरूपोऽसि, पूज्योऽसि; तव भाषमाणस्य महाझषः स्तम्भितोऽभवत्। बहिर्निष्क्रम वेगेन।

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

ततः स मत्स्ययोजित उत्क्लेशात् शिरसा बहिराजगाम। क्षणादेव विकृतवक्त्रो बहिरुपागतः।

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

यस्मान्मत्स्योदरात् जातो योगिनां प्रवरोऽयम्। तस्मात् लोके ‘मत्स्यनाथ’ इति ख्यातो भविष्यति।

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुः, ज्ञानयोगस्य पारगः। निर्मत्सरो निर्द्वन्द्वो निराशो ब्रह्मसेवकः।

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

जीवन्मुक्तश्च भविता, भुवनानि चतुर्दशेषु प्रसिद्धः। इत्युक्तः स महेशानं पुनःपुनः प्रणनाम; महेश्वरेण सहितो मन्दराचलमाययौ।

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ब्रह्मोवाच—देवीं प्रदक्षिणीकृत्य स्कन्दं च परिषस्वज्य स ततो जगाम।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

ततः सा पार्वती हृष्टा ज्ञानमनुत्तमं प्राप; एवं प्रणवप्रभावप्रभया परमां सिद्धिं जगाम।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

सा जगन्माता द्वादशाक्षरजाम्बुना तदवस्थां प्राप; मत्स्येन्द्रनाथस्योत्पत्तिमिमां यः शृणोति च…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

चातुर्मास्ये विशेषेण स अश्वमेधफलं लभेत्।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये “मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम्” नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

यस्यान्तःकरणे सर्वभूतानां प्रति दया दृढा तिष्ठति, स शौचाचारसमन्वितो योगी दुःखं न प्राप्नोति।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

स रूपवान् प्रतिमायुक्तश्चाभवत्, मत्स्यगन्धेन च संयुतः। तत्र सोमकान्तिसमः सन् अपि दिव्यगन्धभाक् अभवत्।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

उमापि प्रणतं तं सुतं स्वोत्सङ्गे न्यधात्। हरः परमहर्षितः सन् तस्य नामापि चकार।