Adhyaya 218
अध्यायेऽस्मिन् (२१८) भर्तृयज्ञेन नृपाय श्राद्धकर्मणि तन्त्र-नीतिरूपो विधिनिर्णयः प्रदर्श्यते। प्रथमं सामान्याः श्राद्धनियमाः पुनरुक्ताः, अनन्तरं स्वशाखानुसारं स्वदेश–वर्ण–जात्यनुरूपं विशेषविधानं प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञायते। श्राद्धस्य मूलं ‘श्रद्धा’ इति निरूप्यते—यया सत्यया क्रियया श्राद्धं निष्फलं न भवति। ततः कर्मणः प्रसङ्गोत्पन्नानामपि द्रव्याणां—ब्राह्मणपादोदकस्य, पतितान्नस्य, गन्धानां, आचमनशेषजलस्य, दर्भविक्षेपस्य च—विभिन्नेषु पितृवर्गेषु, प्रेतावस्थासु तथा तिर्यगादियोनिषु पतितेष्वपि, पोषणरूपेण संकल्पितवितरणं कथ्यते। विशेषतया दक्षिणायाः महत्त्वं प्रतिपाद्यते—दक्षिणाविहीनं श्राद्धं वन्ध्यवृष्टिसदृशं तमसि कृतकर्मसदृशं च, इति; दान-प्रतिदानं कर्मसमाप्त्यङ्गत्वेन निर्दिश्यते। दत्ते भुक्ते वा श्राद्धे परं निषेधाः प्रोक्ताः—स्वाध्यायविरतिः, परग्रामगमनवर्जनं, मैथुनसंयमश्च; एतेषां लङ्घने फलनाशो वा पितृहितविपर्यासः कथ्यते। निमन्त्रणग्रहणेऽनुचितता, कर्तुः स्वयम् अतिभोजनं च निन्द्यते। उपसंहारे यजमानः सहभागी च सर्वे दोषान् परिहरन्तु, तदा एव श्राद्धस्य सिद्धिः स्थिरा भवतीति सारः।
Shlokas
Verse 1
भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम
भर्तृयज्ञ उवाच—पार्थिवसत्तम, विप्रपूर्वैः सर्ववर्णैर्नरैः यथा श्राद्धं कर्तव्यं, तत् मया सामान्यतः प्रोक्तम्।
Verse 2
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः
अतः परं नृप, स्वशाखायां स्मृतं प्रवक्ष्यामि; स्वदेशवर्णजातीयं च यथा अत्र निर्वृतिः सम्यक् स्यात्।
Verse 3
श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्
श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं, तेन ‘श्राद्धम्’ इति प्रकीर्तितम्। तया भावनया क्रियमाणे तु, न किञ्चिद् व्यर्थतां व्रजेत्।
Verse 4
अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव
तस्माद् राजेन्द्र, अनिष्टेऽपि श्राद्धं सम्यगाचरेत्। पार्थिव, विप्रपादोदकं यत् भूमौ पतति, तत् पुण्यप्रदम्।
Verse 6
जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्
ये केचिद् गोत्रजाः जाता अपुत्रा मरणं गताः, तेऽमृतेन सुरा इव परमां तृप्तिं यान्ति। यावन्मेदिनी तिष्ठति तावत् विप्रपादोदकक्लिन्नाः पितरः पुष्करपात्रेषु जलं पिबन्ति।
Verse 7
श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर
श्राद्धे क्रियमाणे तु यत्किञ्चित् क्षितौ पतति—पुष्पं गन्धोदकं चान्नं वा, अपि तोयं—तत् सर्वं नरेश्वर स्वस्वरूपेणैव पिण्डदानतुल्यं भवति।
Verse 8
तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप
तेनैव पतितेन दानेन नराधिप, ये कृमित्वं प्राप्ताः, कीटत्वं वा तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च, ते सर्वे परमां तृप्तिं यान्ति।
Verse 9
यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः
यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम्, तेनैव ये प्रेतत्वमुपागताः ते परमां तृप्तिं यान्ति।
Verse 10
ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्
ये च केचिद् स्ववंशजाः अपमृत्युना मृत्युं प्राप्ताः; असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां च, तथा कुलयोषितां च—तेऽपि (श्राद्धफलभागिनः) स्युः।
Verse 11
उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः
उच्छिष्टभागधेयं दर्भेषु यः विकिरति, तेन विकिरेण प्रदत्तेन सर्वेऽपि तृप्तिं यान्ति।
Verse 12
यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्
यत्किञ्चिन्मन्त्रहीनं वा कालहीनमथापि वा, विधिहीनं च—तत्सर्वं दक्षिणायां तु संपूर्णं भवेत्।
Verse 13
तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः
तस्माद्विपश्चिता दक्षिणाहीनं श्राद्धं न कार्यम्; यः पितॄणामात्मनश्चाश्वतीं तृप्तिमिच्छति।
Verse 14
दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च
दक्षिणारहितं श्राद्धं यथोषरवर्षितं; यथा तमसि नृत्यं, बधिरस्य च गीतं वा।
Verse 15
श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्
श्राद्धं दत्त्वा सम्यग्युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत्; न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामान्तरकं व्रजेत्।
Verse 16
श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः
यः श्राद्धभोजनं भुङ्क्ते स तदहनि स्त्रीशय्यां गच्छन् दोषभाग् भवति; तस्य तं मासं पितरः वीर्यभोजिनो भवन्ति इति कथ्यते।
Verse 17
श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
श्राद्धभुक् श्राद्धदाता वा यो मैथुनं सेवते, तस्य संवत्सरं यावत् पितरः शुक्रभोजिनो भवन्ति; नात्र संशयः—इति वैदिकी श्रुतिः।
Verse 18
श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया
नृप, यः श्राद्धे भुक्त्वा दत्त्वा वा पुनः अल्पधीः श्राद्धं करोति, तस्य पितरः संवत्सरं यावत् तस्य श्राद्धफलवर्जिताः सन्तः क्षुत्पिपासाभ्यां पीड्यन्ते।
Verse 19
श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्
श्राद्धे भुक्त्वा दत्त्वा वा यो मानवाधमः अत्र ग्रामान्तरं प्रयाति, तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजति।
Verse 20
ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्
समायाते निमन्त्रणें ब्राह्मणेन न भोक्तव्यम्; यो मोहात् भुङ्क्ते, स निश्चयेन अधोगतिं प्रयाति।
Verse 21
यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्
यजमानेन तथा परं भोजनं न कर्तव्यम्। ये नराः एवं कुर्वन्ति ते सर्वे ध्रुवं नरकं यान्ति॥
Verse 22
श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्
श्राद्धे भुक्त्वा दत्त्वा वा यो युद्धमाचरति। असन्दिग्धं तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतां नयेत्॥
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत्। श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते॥
Verse 218
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे ‘श्राद्धनियमवर्णनम्’ नामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥