Adhyaya 208
अस्मिन्नध्याये विश्वामित्रेण नृपाय निवेदितं बहुपर्यायमाहात्म्यं वर्ण्यते। इन्द्रस्यारोहणानन्तरं गौतमस्य कोपः, ततः अहल्यायाः स्थितिं दृष्ट्वा शतानन्दस्य मातृविषये करुणाप्रार्थना, शौचाशौचविचारश्च प्रवर्तते। गौतमः अशौचस्य दारुणतां प्रतिपाद्य साधारणप्रायश्चित्तैः अहल्यायाः शुद्धिरनुपपन्नेति वदति; तदा शतानन्दः परमत्यागव्रतं करोति। अनन्तरं गौतमः भविष्यनिर्णयं प्रकाशयति—सूर्यवंशे रामोऽवतार्य रावणवधार्थं आगमिष्यति, तस्य स्पर्शमात्रेण अहल्या पुनर्मानुषी भविष्यति। रामावतारप्रसङ्गे विश्वामित्रः बालरामं यज्ञरक्षणाय नयति; मार्गे शापात् शिलारूपिणीं अहल्यां स्पर्शयितुं निर्देशयति, सा मानुषीं भूत्वा गौतमं प्राप्य पूर्णप्रायश्चित्तं याचते। गौतमः चान्द्रायण-कृच्छ्र-प्राजापत्यादीनि बहूनि व्रतानि, तीर्थसेवनं च विधत्ते। ततः अहल्या तीर्थयात्रां कृत्वा हाटकेश्वरक्षेत्रं प्राप्नोति, यत्र देवो न सुलभदर्शनः। सा घोरं तपः कृत्वा समीपे लिङ्गं प्रतिष्ठापयति; शतानन्दोऽपि तत्र आगत्य सह तपस्यति। पश्चात् गौतमोऽपि आगत्य अधिकतपसा हाटकेश्वरस्य प्रकाशं संकल्पयति; दीर्घतपसः फलतः लिङ्गं प्रादुर्भवति, शिवश्च साक्षात् प्रादुरासीत्, क्षेत्रस्य प्रभावं कुलभक्तिं च अनुमोदयति। गौतमः याचते—अत्र दर्शनपूजयोर्महापुण्यं, विशेषतिथौ भक्तानां शुभलोकप्राप्तिश्च भवत्विति। अन्ते एतेषां स्थानेषु महाकृपया पापिनामपि पुण्यप्रवृत्तिः दृश्यते, तेन देवाः व्याकुला इन्द्रं याचन्ते यथा यज्ञ-व्रत-दानादिधर्मव्यवस्था पुनः प्रवर्त्यतामिति, एवं सामान्यधर्मार्थव्यवस्था सम्यगवस्थाप्यते। फलश्रुतौ श्रद्धालुश्रवणेन केषाञ्चित्पापानां शमनं प्रतिज्ञायते।
Shlokas
Verse 1
विश्वामित्र उवाच । एवं शक्रे दिवं प्राप्ते देवेषु सकलेषु च । गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्कोपेन महता ज्वलन्
विश्वामित्र उवाच—एवं शक्रे दिवं प्राप्ते, देवेषु सकलेषु च गतेषु, गौतमः स्वाश्रमं प्रापत्, महता कोपेन ज्वलन्।
Verse 2
ततः स कथयामास सर्वं देवविचेष्टितम् । वरदानं च शक्राय शता नन्दस्य चाग्रतः
ततः स सर्वं देवविचेष्टितं कथयामास, शक्राय च वरदानं, शतानन्दस्य चाग्रतः।
Verse 3
तच्छ्रुत्वा पितरं प्राह विनयावनतः स्थितः । तातांबाया न कस्मात्त्वं प्रसादं प्रकरोषि मे
तच्छ्रुत्वा स विनयावनतः स्थित्वा पितरं प्राह—तात, अम्बायाः विषये मे किमर्थं न प्रसादं करोषि?
Verse 4
उत्थापने न ते किञ्चिदसाध्यं विद्यते विभो । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मम चांबया
विभो, उत्थापने तव किञ्चिदपि नासाध्यं विद्यते; तस्मात् मे प्रसादं कुरु, यथा ममाम्बया सह सङ्गमो भवेत्।
Verse 5
समागमो मुनिश्रेष्ठ दीनस्योत्कण्ठितस्य च । तस्मादुत्थाप्य तां तूर्णं प्रायश्चित्तविधिं ततः । तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते
मुनिश्रेष्ठ, दीनस्योत्कण्ठितस्य च समागम एव शरणम्। अतस्तां तूर्णमुत्थाप्य, ततः प्रायश्चित्तविधिं विधेहि। तस्मादादिश मे क्षिप्रं येन शुद्धिः प्रजायते॥
Verse 6
गौतम उवाच । मद्यावलिप्तभांडस्य यदि शुद्धिः प्रजायते । तत्स्त्रीणां जायतेशुद्धिर्योनौ शुक्राभिषेचनात्
गौतम उवाच—मद्यावलिप्तभाण्डस्य यदि शुद्धिः प्रजायते। तत्स्त्रीणामपि शुद्धिः स्यात् योनौ शुक्राभिषेचनात्॥
Verse 7
ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौंजीहोमेन शुध्यति । तिंगिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता
ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा मौञ्जीहोमेन शुध्यति। तिङ्गिनीं साधयित्वा च न तु नारी विधर्मिता॥
Verse 8
मद्यभांडमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम् । विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति । यस्या रेतोऽथ संक्रांत मुदरांतेऽन्यसंभवम्
मद्यभाण्डमपि प्रायो यथावद्वह्निशोधितम्। विशुध्यति तथा नारी वह्निदग्धा विशुध्यति। यस्या रेतोऽथ संक्रान्तं मुदरान्तेऽन्यसम्भवम्॥
Verse 9
एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला । विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन
एतस्मात्कारणान्माता मया ते पुत्र सा शिला। विहिता न हि तस्याश्च विशुद्धिस्तु कथञ्चन॥
Verse 10
शतानन्द उवाच । यद्येवं साधयिष्यामि तत्कृतेऽहं हुताशनम् । विषं वा भक्षयिष्यामि पतिष्यामि जलाशये
शतानन्द उवाच—यद्येवं, तर्हि तदर्थं अहं हुताशनं प्रवेक्ष्यामि; अथवा विषं भक्षयिष्यामि; अथवा जलाशये पतिष्यामि—तत्साधनाय सर्वथा।
Verse 11
मातुर्वियोगतस्तात सत्यमेतन्मयोदितम् । धर्मद्रोणाः स्थिताश्चान्ये मन्वाद्या मुनयस्तथा
तात, मातृवियोगात् मयोक्तं सत्यमेव। अन्येऽपि साक्षिभूताः स्थिताः—धर्मद्रोणाः, तथा मन्वाद्या मुनयश्च।
Verse 12
इतिहासपुराणानि वेदांतानि बहूनि च । संचिंत्य तात सर्वाणि देहि शुद्धिं ममापि ताम् । मम मातुः करिष्यामि नो चेत्प्राणपरिक्षयम्
इतिहासपुराणानि वेदान्तानि बहूनि च सर्वाणि संचिन्त्य, तात, ममापि तां शुद्धिं देहि। मम मातुः तां करिष्यामि; नो चेत् प्राणपरिक्षयम् करिष्यामि।
Verse 13
विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः प्राह तं सुतम् । परिष्वज्य स्वबाहुभ्यां मूर्ध्न्याघ्राय ततः परम्
विश्वामित्र उवाच—तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा गौतमः तं सुतं प्राह। स्वबाहुभ्यां परिष्वज्य, मूर्ध्न्याघ्राय, ततः परं (इदमब्रवीत्)।
Verse 14
यद्येवं वत्स मा कार्षीः साहसं पापसंभवम् । आत्मदेहविघातेन श्रूयतां वचनं मम
यद्येवं, वत्स, मा कार्षीः साहसं पापसंभवम्। आत्मदेहविघातेन; मम वचनं श्रूयताम्।
Verse 15
मेध्यत्वे तव मातुश्च शुद्धिर्ज्ञाता मया पुरा । यया सा मम हर्म्यार्हा भविष्यति न संशयः
मया पुरा तव मातुः मेध्यत्वहेतुः शुद्धिः सम्यगवगता। यया सा पुनः पवित्रा सती मम हर्म्ययोग्या भविष्यति—नात्र संशयः॥
Verse 18
उत्पत्स्यते रवेर्वंशे रामरूपी जना र्दनः । रावणस्य वधार्थाय मानुषं रूपमास्थितः । तस्य पादस्य संस्पर्शाद्भूयः शुद्धा भविष्यति । तस्मात्प्रतीक्ष्य तावत्त्वमौत्सुक्यं व्रज पुत्रक । एतत्सम्यङ्मया ज्ञातं वत्स दिव्येन चक्षुषा
रवेर्वंशे रामरूपो जनार्दनः समुत्पत्स्यते। रावणवधार्थं मानुषं वपुः समास्थाय, तस्य पादसंस्पर्शेन सा/इदं भूयः शुद्धा भविष्यति। तस्मात् तावत् प्रतीक्षस्व; पुत्रक, उत्सुक्यं परित्यज। वत्स, दिव्येन चक्षुषा एतत् सम्यक् मया ज्ञातम्॥
Verse 19
एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा शतानन्दः प्रहर्षितः । स्थितः प्रतीक्षमाणस्तु तं कालं मातृवत्सलः
एतच्छ्रुत्वा शतानन्दः ‘तथेत्य’ उक्त्वा प्रहर्षितः। मातृवत्सलः सन् स तं कालं प्रतीक्षमाणोऽत्रैव स्थितः॥
Verse 20
ततः कालेन महता रामरूपी जनार्दनः । रावणस्य वधार्थाय जातो दशरथालये
ततः कालेन महता जनार्दनः रामरूपधृक्। रावणवधार्थं दशरथालये जातः॥
Verse 21
स मया भगवा विष्णुर्बालभावेन संस्थितः । निजयज्ञस्यरक्षार्थं समानीतः स्वमाश्रमम् । राक्षसानां विनाशाय यज्ञकर्मविनाशिनाम्
स मया भगवान् विष्णुः बालभावेन संस्थितः। निजयज्ञरक्षार्थं स्वमाश्रमं समानीतः, यज्ञकर्मविनाशिनां राक्षसानां विनाशाय॥
Verse 22
हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः । अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनंदनः
हतैस्तै राक्षसै रौद्रैर्मम पूर्णोऽभवन्मखः । अयोध्यायाः समानीतः स मया रघुनन्दनः ॥
Verse 23
सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः । श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम्
सीतायाश्च विवाहार्थं लक्ष्मणेन समन्वितः । श्रुत्वा स्वयंवरं तस्याः पार्थिवानां समागमम् ॥
Verse 24
ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे । अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा
ततो मार्गे मया दृष्टा गौतमस्याश्रमे शुभे । अहिल्या सा शिला रूपा प्रमाणेन महत्तमा ॥
Verse 25
ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना । मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः । शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः
ततः प्रोक्तो मया रामः स्पृशेमां वत्स पाणिना । मानुषत्वं लभेद्येन गौतमस्य प्रिया मुनेः । शापदोषेण संजाता शिलेयं तस्य सन्मुनेः ॥
Verse 26
अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् । पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतू हलसमन्वितः
अविकल्पं ततो रामो मम वाक्येन तां शिलाम् । पस्पर्श पार्थिवश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितः ॥
Verse 27
अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैवांगना मुनेः । शुशुभे मानुषी जाता दिव्यरूपवपुर्धरा
अथ रामेण संस्पृष्टा सहसैव मुनेरङ्गना । मानुषी भूत्वा शुशुभे दिव्यरूपवपुर्धरा ॥
Verse 28
ततः सा लज्जयाऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् । स्मरमाणाऽत्मनः कृत्यं यच्छक्रेण समन्वितम्
ततः सा लज्जयाऽऽविष्टा प्रणिपत्य च गौतमम् । स्मरमाणाऽऽत्मनः कर्म यच्छक्रेण समन्वितम् ॥
Verse 29
प्रायश्चित्तं मम स्वामिन्देहि सर्वमशेषतः । यन्नरस्य समायोगे परस्याह प्रजापतिः
प्रायश्चित्तं मम स्वामिन् देहि सर्वमशेषतः । यत्पराजायसमायोगे प्रजापतिरुदाहृतम् ॥
Verse 30
अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः । येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात्
अहं दुष्करमप्येतत्करिष्यामि न संशयः । येन शुद्धिर्भवेन्मह्यं पुरश्चरणसेवनात् ॥
Verse 31
ततः संचिंत्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा । कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम्
ततः संचिन्त्य सुचिरं प्रोवाच गौतमस्तदा । कुरु चान्द्रायणशतं कृच्छ्राणां च सहस्रकम् ॥
Verse 32
प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणा । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु यानि तीर्थानि भूतले । तेषां संदर्शनात्सम्यक्ततः शुद्धिमवाप्स्यसि
प्राजापत्यायुतं चापि तीर्थयात्रापरायणाः। अष्टषष्टिषु तीर्थेषु भूतले यानि सन्ति हि॥ तेषां सम्यग्दर्शनादेव ततः शुद्धिमवाप्स्यसि॥
Verse 33
सा तथैति प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा । अष्टषष्टिसु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्
सा तथैव प्रतिज्ञाय नित्यं व्रतपरायणा। अष्टषष्टिषु तीर्थेषु वाराणस्यादिषु क्रमात्॥ जगाम श्रद्धया युक्ता नियमस्थाऽनिशं शुभा॥
Verse 34
बभ्राम तानि लिंगानि पूजयन्ती प्रभक्तितः । क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम्
बभ्राम तानि लिङ्गानि पूजयन्ती प्रभक्तितः। क्रमेणैव तु संप्राप्ता हाटकेश्वरसंभवम्॥ पावनं शिवसन्निधिं ददर्श परमादरात्॥
Verse 35
यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान् । पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः
यावत्पश्यति सा साध्वी तावन्नागबिलो महान्। पूरितो नागरेणैव मार्गः पातालसंभवः॥ तस्याः पुरस्तादाविर्भूतः पन्थाः सुदुर्दर्शः॥
Verse 36
गच्छंति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः । हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः
गच्छन्ति येन पूर्वं तु तीर्थयात्रापरायणाः। हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं मुनीश्वराः॥ तमेव पन्थानमाश्रित्य जग्मुः सिद्धिपरायणाः॥
Verse 37
अथ सा चिन्तयामास न दृष्टे तु सुरेश्वरे । हाटकेश्वरदेवे च न हि यात्राफलं लभेत्
अथ सा चिन्तयामास—यदि सुरेश्वरो न दृश्येत, हाटकेश्वरदेवोऽपि न दृष्यते चेत्, तर्हि यात्राफलं निश्चयेन न लभ्यते।
Verse 38
तस्मात्तपः करि ष्यामि स्थित्वा चैव सुदुष्करम् । येनाहं तत्प्रभावेन तं पश्यामि सुरेश्वरम्
तस्मात् तपः करिष्यामि, सुदुष्करे नियमस्थित्या स्थित्वा; येनाहं तत्-तपःप्रभावेन सुरेश्वरं तं पश्यामि।
Verse 39
एवं सा निश्चयं कृत्वा तपस्तेपे सुदुष्करम् । दर्शनार्थं हि देवस्य पातालनिलयस्य च
एवं सा निश्चयं कृत्वा, दर्शनार्थं देवस्य—पातालनिलयस्य च—सुदुष्करं तपस्तेपे।
Verse 40
पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया । वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी
ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधिका, हेमन्ते सलिलाश्रया; वर्षासु आकाशशयना—एवं सा तपस्विनी बभूव।
Verse 41
हरलिंगं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना चांतिके तदा । त्रिकालं पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः
तदा सा स्वनाम्ना समीपे हरलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य, गन्धपुष्पानुलेपनैः त्रिकालं पूजयामास।
Verse 42
एवं तपसि संस्थायास्तस्याः कालो महान्गतः । न च संदर्शनं जातं हाटकेश्वरसंभवम्
एवं घोरतपसि निमग्नायास्तस्याः कालो महान् व्यतीतः; तथापि हाटकेश्वरस्य न किञ्चिदपि दर्शनं, न च तस्य प्रादुर्भावोऽभवत्।
Verse 43
कस्यचित्त्वथ कालस्य शतानन्दश्च तत्सुतः । स तामन्वेषमाणस्तु तस्मिन्क्षेत्रे समागतः । मातृस्नेह परीतात्मा तीर्थान्वेषणतत्परः
कस्यचित् कालस्य पश्चात् तस्याः सुतः शतानन्दोऽपि तामन्वेषमाणः तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे समागतः; मातृस्नेहेन परिपूर्णहृदयः सन् तीर्थान्वेषणपरायणोऽभवत्।
Verse 44
अथ तां तत्र संवीक्ष्य दारुणे तपसि स्थिताम् । प्रणिपत्य स्थितो दीनः सदुःखो वाक्यमब्रवीत्
अथ तां तत्र दारुणतपसि स्थितां संवीक्ष्य सः प्रणिपत्य दीनः स्थित्वा सदुःखः सन् इदं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 45
किमत्र क्लिश्यते कायस्तपः कृत्वा सुदारुणम् । सप्तषष्टिषु तीर्थेषु यानि लिंगानि तेषु च
किमर्थमत्र देहः क्लिश्यते, सुदारुणं तपः कृत्वा? सप्तषष्टिषु तीर्थेषु ये ये लिङ्गाः सन्ति तेषु च—
Verse 46
माहेश्वराणि लिंगानि तानि दृष्टानि च त्वया । एतत्पातालसंस्थं च हाटकेश्वरसंज्ञितम्
तानि माहेश्वराणि लिङ्गानि त्वया दृष्टान्येव; एतच्च पातालसंस्थं हाटकेश्वरसंज्ञितं (लिङ्गं) तु—
Verse 47
न पश्यति नरः कश्चिद्दृष्टं क्षेत्रे न केनचित् । तेन शुद्धिश्च संजाता स्वभर्त्रा विहिता तु या
न कश्चिन्नरः पश्यति, न च केनचित् अस्मिन् पुण्यक्षेत्रे दृष्टम्। तथापि तेनैव व्रतेन तव स्वभर्त्रा विहिता या शुद्धिः सा निश्चयेन सिद्धा।
Verse 48
तस्मादागच्छ गच्छामस्ताताश्रामपदे शुभे । त्वन्मार्गं वीक्षते तातः कर्षुको वर्षणं यथा
तस्मादागच्छ; वयं शुभे ताताश्रमपदे गच्छामः। तव पन्थानं तातो वीक्षते, यथा कर्षकः वर्षणमपेक्षते।
Verse 49
आहिल्योवाच । यावत्पश्यामि नो देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । तावद्गच्छामि नो गेहं यदा पश्यामि तं हरम्
आहिल्योवाच—यावन्न पश्यामि देवं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। तावन्न गच्छामि गेहं; यदा पश्यामि तं हरम्, तदा निवर्तिष्ये।
Verse 50
तदा यास्ये गृहं पुत्र निश्चयोऽयं मया कृतः
तदा यास्ये गृहं, पुत्र; अयं निश्चयो मया कृतः।
Verse 51
तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह ह्येष चेन्निश्चयस्तव । मयाऽपि तातपार्श्वे तु प्रगंतव्यं त्वयाप
तच्छ्रुत्वा सोऽपि तां प्राह—यदि ह्येष निश्चयस्तव दृढः, तर्हि मयापि तातस्य पार्श्वं त्वया सह गन्तव्यम्।
Verse 52
एवमुक्त्वा ततः सोपि स्थापयामास शांभ वम् । लिंगं च पूजयामास त्रिकालं तपसि स्थितः
एवमुक्त्वा ततः सः शांभवं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य, तपसि स्थितः त्रिकालं लिङ्गं सम्यक् पूजयामास।
Verse 53
शतानन्दस्तु राजर्षिः गन्धपुष्पानुलेपनैः । नैवेद्यैर्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः पर्यतोषयत्
राजर्षिः शतानन्दः गन्धपुष्पानुलेपनैः, नानाविधनैवेद्यैः, वेदोक्तैः सूक्तैश्च देवं पर्यतोषयत्।
Verse 54
षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च । एवं तस्याऽपि संस्थस्य गतः कालो महान्मुने । न च तुष्यति देवेश स्ताभ्यां द्वाभ्यां कथञ्चन
षष्ठान्नकालभोज्यस्य व्रतचर्यारतस्य च; एवं तस्य तपसि संस्थस्य महान् कालो गतः, तथापि देवेशः ताभ्यां द्वाभ्यां न कथञ्चन तुष्यति।
Verse 55
ततः कालेन महता गौतमोऽपि महामुनिः । आजगाम स्वयं तत्र पुत्रदर्शनलालसः
ततः कालेन महता महामुनिर्गौतमोऽपि स्वयमेव तत्र आजगाम, पुत्रदर्शनलालसः।
Verse 56
स दृष्ट्वा भार्यया सार्धं पुत्रं तपसि संस्थितम् । तुतोष प्रथमं तावत्पश्चादुःखसमन्वितः
स भार्यया सार्धं तपसि संस्थितं पुत्रं दृष्ट्वा प्रथमं तावत् तुतोष; पश्चाद् दुःखसमन्वितोऽभवत्।
Verse 57
अहो बत महत्कष्टं पुत्रो मे कृशतां गतः । तपसः संप्रभावेन नयामि स्वगृहं कथम् । भार्येयं च तथा मह्यं विवर्णा तु कृशा स्थिता
अहो बत महत्कष्टं—मम पुत्रः कृशतां गतः। तपसः संप्रभावेण कथं नयामि स्वगृहं? भार्यापि मम विवर्णा कृशा चात्र तिष्ठति॥
Verse 58
एवं संचिंत्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत । गम्यतां स्वगृहं कृत्वा तपसः संनिवर्तनम्
एवं संचिन्त्य मनसा तावुभौ प्रत्यभाषत। गम्यतां स्वगृहं यूयं, तपसः संनिवर्तनं कृत्वा॥
Verse 59
शतानन्द उवाच । तातांबा बहुधा प्रोक्ता तपसः संनिवर्तने । नो गच्छति तथा हर्म्यमदृष्टे हाटकेश्वरे
शतानन्द उवाच—ताताम्बा, बहुधा प्रोक्तं तपसः संनिवर्तने। न गच्छामि तथा हर्म्यं, यावददृष्टो हाटकेश्वरः॥
Verse 60
अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग यद्युक्तं तत्समाचर
अहं तया विहीनस्तु नैव यास्यामि निश्चितम्। एवं ज्ञात्वा महाभाग, यद्युक्तं तत्समाचर॥
Verse 61
गौतम उवाच । यद्येवं निश्चयो वत्स तव मातुश्च संस्थितः । अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम्
गौतम उवाच—यद्येवं निश्चयो वत्स, तव मातुश्च संस्थितः। अहं ते दर्शयिष्यामि तपसा हाटकेश्वरम्॥
Verse 62
एवमुक्त्वा ततः सोऽपि तपश्चक्रे महामुनिः । एकांतरोपवासस्तु स्थितो वर्षशतं मुनिः । षष्ठान्नकालभोजी च तावत्काले ततोऽभवत्
एवमुक्त्वा ततः सोऽपि महामुनिस्तपश्चकार। मुनिः वर्षशतं एकान्तरूपवासेन स्थितः; ततः समकालं षष्ठान्नकालभोजी बभूव।
Verse 63
त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः । तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः । वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः
पश्चात् स मुनीश्वरस्त्रिरात्रभोजी बभूव। तावत्कालं फलैर्निन्ये, तावत्कालं जलाशनः; ततः पुनस्तावत्कालं वायुभक्षोऽभवन्मुनिः।
Verse 64
ततो वर्षसहस्रांते परमे संव्यवस्थिते । प्रभिद्य मेदिनीपृष्ठं निष्क्रांतं लिंगमुत्तमम्
ततो वर्षसहस्रान्ते परमे संव्यवस्थिते तपसि, मेदिनीपृष्ठं प्रभिद्य उत्तमं लिङ्गं निष्क्रान्तं प्रादुरभवत्।
Verse 65
द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम । एतस्मिन्नंतरे देवः शंभुः प्रत्यक्षतां गतः
द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम्। एतस्मिन्नन्तरे देवः शम्भुः प्रत्यक्षतां गतः।
Verse 66
एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः । तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान् शशिशेखरः। तस्य दृष्टिपथं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह।
Verse 67
गौतमाऽहं प्रतुष्टस्ते तपसाऽनेन सुव्रत
हे गौतम, अनेन तपसा अहं तव परमं प्रीतोऽस्मि, सुव्रत।
Verse 68
एतच्च मामकं लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । पातालाच्च विनिष्क्रांतं तव भक्त्या महामुने
एतन्मम लिङ्गं हाटकेश्वरसंज्ञितं, तव भक्त्या महामुने, पातालात् विनिष्क्रान्तम्।
Verse 69
एतदर्थं तपस्तप्तं सभार्येण त्वया हि तत् । सपुत्रेणाखिलं जातं फलं तस्य यथेप्सितम्
एतदर्थं हि त्वया सभार्येण तपस्तप्तं; सपुत्रेण च तस्य तपसः अखिलं फलं यथेप्सितं जातम्।
Verse 70
एतत्पश्यतु ते भार्या अहिल्या दिव्यरूपिणी । अष्टषष्ट्युद्भवं येन यात्राफलमवाप्नुयात्
दिव्यरूपिणी ते भार्या अहिल्या अपि एतत् पश्यतु; येन अष्टषष्ट्युद्भवसम्बद्धं यात्राफलम् अवाप्नुयात्।
Verse 71
त्वं चापि प्रार्थय वरं येन सर्वं ददामि ते
त्वमपि वरं प्रार्थय, येन ते सर्वं ददामि।
Verse 72
गौतम उवाच । हाटकेश्वरसंज्ञे तु सकृद्दृष्टे च यत्फलम् । पातालस्थे च यत्पुण्यं नराणां जायते फलम् । दृष्टेनानेन तत्पुण्यं पूजितेन विशेषतः
गौतम उवाच—हाटकेश्वरसंज्ञस्य सकृद्दर्शनमात्रेण यत्फलं, पातालस्थे तस्मिन्स्थिते नराणां यत्पुण्यं च जायते, तदेव पुण्यमस्य प्रकटलिङ्गस्य दर्शनेन लभ्यते, पूजने तु विशेषतः।
Verse 73
अन्येऽपि ये जनास्तच्च पूजयंति प्रभक्तितः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां ते प्रयांतु त्रिविष्टपम्
येऽन्येऽपि जनाः प्रभक्तितः तल्लिङ्गं पूजयन्ति, चैत्रस्य शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां, ते त्रिविष्टपं प्रयान्तु।
Verse 74
एतल्लिंगं न जानंति नराः सिद्ध्यभिकांक्षिणः । विशंति विवरं तेन हाटकेश्वरकांक्षया
सिद्ध्यभिकाङ्क्षिणो नराः एतल्लिङ्गं न जानन्ति; हाटकेश्वरकाङ्क्षया तेन कारणेन ते विवरं विशन्ति।
Verse 76
मुच्यंते मानवास्तद्वच्छतानंदेश्वरादपि । तस्मिन्दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया
तद्वत् शतानन्देश्वरादपि मानवाः मुच्यन्ते; तस्मिन् दिने विहितया ताभ्यां चैव प्रपूजया।
Verse 77
विश्वामित्र उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु व्याप्तः स्वर्गोऽखिलो नृप । मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः
विश्वामित्र उवाच—एतस्मिन्नेव काले, नृप, अखिलः स्वर्गो मानुषैरपि पापाढ्यैः सर्वधर्मविवर्जितैः व्याप्तः।
Verse 78
न कश्चित्कुरुते यज्ञं तीर्थ यात्रामथापरम् । न व्रतं नियमं चैव दानस्यापि कथामपि
न कश्चिदपि यज्ञं करोति, न तीर्थयात्रां समाचरति; न व्रतं न नियमं पालयति, दानकथापि न प्रवर्तते।
Verse 79
अपि पापसमोपेता लिंगस्यास्य प्रभावतः । परदारोद्भवा त्पापादहिल्येश्वरदर्शनात्
अपि पापसमोपेतो जनोऽस्य लिङ्गस्य प्रभावतः, अहिल्येश्वरदर्शनमात्रेण परदारगमनजन्यं पापं विमुञ्चति।
Verse 80
ततो भीताः सुराः सर्वे सस्पर्धैर्मानुषैर्वृताः । प्रोचुः पुरंदरं गत्वा व्यथया प्रया युताः
ततः सर्वे सुरा भीताः, स्पर्धालुभैर्मानुषैः परिवृताः; व्यथितमनसो व्याकुलतया पुरन्दरं गत्वा तं न्यवेदयन्।
Verse 81
मर्त्यलोके सहस्राक्ष सर्वे धर्माः क्षयं गताः । अपि पापसमाचारा अभ्येत्य पुरुषा इह
‘सहस्राक्ष! मर्त्यलोके सर्वे धर्माः क्षयं गताः; पापसमाचाराः पुरुषा अपि इह क्षेत्रेऽभ्यागच्छन्ति।’
Verse 82
अस्माभिः सह गर्वाढ्याः स्पर्धां कुर्वंति सर्वदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे लिंगत्रयमनुत्तमम्
‘अस्माभिः सहापि गर्वाढ्याः सदा स्पर्धां कुर्वन्ति; हाटकेश्वरजक्षेत्रे लिङ्गत्रयमनुत्तमम् अस्ति।’
Verse 83
यत्स्थितं स्थापितं तत्र गौतमेन महात्मना । सपुत्रेण सदारेण तस्य पूजाप्रभावतः
यत्तत्र स्थितं लिङ्गं प्रतिष्ठितं च, तन्महात्मना गौतमेन सपुत्रेण सदारेण च स्थापितम्; तस्य पूजाप्रभावेन च महिमा प्रवर्धते।
Verse 84
अपि पापसमाचारा इहागच्छंति तेऽखिलाः । यमस्य नरकाः सर्वे सांप्रतं शून्यतां गताः
अपि पापसमाचाराः सर्वेऽपि ये, तेऽखिलाः इहागच्छन्ति; तस्मादिदानीं यमस्य नरकाः सर्वे शून्यतां गताः।
Verse 85
गौतमेन समानीतः पातालाद्धाटकेश्वरः । तपसा तोषयित्वा तु तत्र स्थाने सुरेश्वरः
गौतमेन पातालात् हाटकेश्वरः समानीतः; तपसा तुष्ट्वा तु सुरेश्वरः स एव तत्र स्थाने निवसति।
Verse 86
तत्प्रभावादयं जातो व्यवहारो धरातले
तत्प्रभावादेव धरातलेऽयं व्यवहारो जातः।
Verse 87
एवं ज्ञात्वा प्रवर्तंते यथा यज्ञास्तथा कुरु । तैर्विना नैव तृप्तिः स्यादस्माकं च कथंचन
एवं ज्ञात्वा यथायोग्यं प्रवर्तन्ते; तस्माद् यथा यज्ञाः तथा कुरुत। तैर्विना अस्माकं कथंचन तृप्तिर्न भवेत्।
Verse 89
गत्वा धरातलं सर्वे ममादेशाद्द्रुतं ततः । स्वशक्त्या वारयध्वं भो गौतमेश्वरपूजकान्
अतः ममादेशात् यूयं सर्वे शीघ्रं धरातलं गत्वा, स्वशक्त्या भो देवाः, गौतमेश्वरपूजकान् वारयध्वम्।
Verse 90
अहिल्येश्वरदेवस्य शतानंदेश्वरस्य च । शक्रादेशं तु संप्राप्य ते गता धरणीतले
शक्रादेशं समासाद्य ते धरणीतले गताḥ, अहिल्येश्वरदेवस्य शतानन्देश्वरस्य च देवालययोः।
Verse 91
कामादिका नरान्भेजुर्गौतमेश्वरपूजकान् । तथाऽहिल्येश्वरस्यापि शतानंदेश्वरस्य च
कामादयः नरान् अभेजुः—गौतमेश्वरपूजकान्, तथा अहिल्येश्वरस्यापि शतानन्देश्वरस्य च भक्तान्।
Verse 92
ततो भूयो मखा जाताः समग्रे धरणीतले । संपूर्णदक्षिणाः सर्वे वतानि नियमास्तथा
ततः पुनः समग्रे धरणीतले मखाः जाताः; सर्वे संपूर्णदक्षिणाः, व्रतानि नियमाश्च तथा प्रवृत्ताः।
Verse 93
तीर्थयात्रा जपो होमो याश्चान्याः सुकृतक्रियाः । एतत्सर्वं मया ख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि धराधिप
तीर्थयात्रा जपः होमः याश्चान्याः सुकृतक्रियाः—एतत्सर्वं मया ख्यातं, यत् त्वया पृष्टोऽस्मि धराधिप।
Verse 94
गयाकूप्यनुषंगेण शक्रगौतमचेष्टितम् । बालमण्डनमाहात्म्यं शक्रेश्वरसमन्वितम्
गयाकूप्यनुषङ्गेन शक्रगौतमयोश्चरितं, बालमण्डनस्य माहात्म्यं च, शक्रेश्वरसमन्वितं मया निरूपितम्।
Verse 95
इन्द्रस्य स्थापनं मर्त्ये अहिल्याख्यानमेव च । गौतमेश्वरमाहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च
इन्द्रस्य मर्त्यलोके स्थापनं, अहिल्याख्यानमेव च; गौतमेश्वरस्य माहात्म्यं तथाहिल्येश्वरस्य च मया कथितम्।
Verse 96
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं श्रद्धया परया युतः । स मुच्येत्पातकात्सद्यः परदारसमुद्भवात्
यश्चैतन्नित्यं शृणुयात् श्रद्धया परया युतः, स परदारसमुद्भवात् पातकात् सद्य एव मुच्येत।
Verse 98
तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र समाहूय च मन्मथम् । क्रोधं लोभं तथा दंभं मत्सरं द्वेषसंयुतम्
तच्छ्रुत्वा वासवस्तत्र मन्मथं समाहूय, क्रोधं लोभं तथा दम्भं मत्सरं द्वेषसंयुतं च आह्वयत्।
Verse 208
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वर शतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नामाष्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।