Adhyaya 258

Verse 1

गालव उवाच । प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे । कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः

गालव उवाच । प्रवृत्तायां शैलपुत्र्यां महत्तपसि दारुणे । कन्दर्पेण पराभूतो विचचार महीं हरः ॥

Verse 2

वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च । जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः

वृक्षच्छायासु तीर्थेषु नदीषु च नदेषु च । जलेन सिंचत्स्ववपुः सर्वत्रापि महेश्वरः ॥

Verse 3

तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् । एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम्

तथापि कामाकुलितो न लेभे शर्म कर्हिचित् । एकदा यमुनां दृष्ट्वा जलकल्लोलमालिनीम् ॥

Verse 4

विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव । कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना

विगाहितुं मनश्चक्रे तापार्तिं शमयन्निव । कृष्णं बभूव तन्नीरं हरकायाग्निवह्निना ॥

Verse 5

साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामा भूत्वा हराद्यतः

साऽपि दिव्यवपुः पूर्वं श्यामाभूत्वा हराद्यतः प्रसादात् पुनरन्यथा रूपं लेभे शुभानना।

Verse 6

स्तुत्वा नत्वा महेशानमुवाच पुनरेव सा । प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव

स्तुत्वा नत्वा महेशानं पुनरेवाब्रवीत् सा। प्रसादं कुरु देवेश वशगास्मि सदा तव॥

Verse 7

ईश्वर उवाच । अस्मिंस्तीर्थवरेपुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि । तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् १

ईश्वर उवाच—अस्मिंस्तीर्थवरे पुण्ये यः स्नास्यति नरो भुवि। तस्य पापसहस्राणि विलयं यान्ति ध्रुवं नृणाम्॥

Verse 8

हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति । इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवांतरधीयत

हरतीर्थमिति ख्यातं पुण्यं लोके भविष्यति। इत्युक्त्वा तां प्रणम्याथ तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 9

तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम् । कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुंड्रं जटाधरम्

तस्यास्तीरे महेशोऽपि कृत्वा रूपं मनोहरम्। कामालयं वाद्यहस्तं कृतपुण्ड्रं जटाधरम्॥

Verse 10

स्वेच्छया मुनिगेहेषु दर्शयत्यंगचापलम् । क्वचिद्गायति गीतानि क्वचिन्नृत्यति छन्दतः

स्वेच्छया मुनिगृहेषु साङ्गचापल्यं प्रदर्शयन् क्वचिद् गीतानि गायति, क्वचिच्छन्दोऽनुसारं नृत्यति।

Verse 11

स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् । एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः

स क्वचिद् स्त्रीणां मध्ये गतः क्रुद्ध्यति, पुनर्हसति च। एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समन्ततः परिवव्रुः।

Verse 12

पत्युः शुश्रूषणं गेहे त्यक्त्वा कार्याण्यपि क्षणात् । तमेव मनसा चक्रुः पतिरूपेण मोहिताः

गृहे पत्युः शुश्रूषणं क्षणाद् त्यक्त्वा, कार्याण्यपि परित्यज्य, पतिरूपेण तं मन्यमानाः मोहिताः तमेव मनसा चक्रुः।

Verse 13

भ्रमंत्यश्चैव हास्यानि चक्रुस्ता अपि योषितः । ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम्

भ्रमन्त्यश्च ता योषितो हास्यानि चापि चक्रुः। ततस्तु मुनयो दृष्ट्वा तासां दुःशीलभावनाम् अवबोधं जग्मुः।

Verse 14

चुक्रुधुर्मुनयः सर्वे रूपं तस्य मनोहरम् । गृह्यतां हन्यतामेष कोऽयं दुष्ट उपागतः

सर्वे मुनयः तस्य मनोहरं रूपं दृष्ट्वापि चुक्रुधुः। ‘गृह्यतां, हन्यतामेष; कोऽयं दुष्ट उपागतः’ इति व्याहरन्।

Verse 15

इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा । पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम्

इति ते गृह्य काष्ठानि यदोपस्थे ययुस्तदा । पलायितः स बहुधा भयात्तेषां महात्मनाम्

Verse 16

यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् । न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते

यो जीवकलया विश्वं व्याप्य तिष्ठति देहिनाम् । न ज्ञायते न च ग्राह्यो न भेद्यश्चापि जायते

Verse 17

न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् । तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः

न शेकुस्ते यदा सर्वे ग्रहीतुं तं महेश्वरम् । तदा शिवं प्रकुपिता शेपुरित्थं द्विजातयः

Verse 18

यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् । परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि

यस्माल्लिंगार्थमागत्य ह्याश्रमांश्चोरवत्कृतम् । परदारापहरणं तल्लिङ्गं पततां भुवि

Verse 19

सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस । एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान्

सद्य एव हि शापं त्वं दुष्टं प्राप्नुहि तापस । एवमुक्ते स शापाग्निर्वज्ररूपधरो महान्

Verse 20

तल्लिगं धूर्जटेश्छित्त्वा पातयामास भूतले । रुधिरौघपरिव्याप्तो मुमोह भगवान्विभुः

तत् धूर्जटेलिङ्गं छित्त्वा स भूतले पातयामास। रुधिरौघपरिव्याप्तो भगवान् विभुः सम्मोहं जगाम॥

Verse 21

वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुर्महाशापाभिभूतधीः । तं तथा पतितं दृष्ट्वा त आजग्मुर्महर्षयः

वेदनार्त्तोज्ज्वलवपुः महाशापाभिभूतधीः। तं तथा पतितं दृष्ट्वा तत्राजग्मुर्महर्षयः॥

Verse 22

आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुर्विश्वं चचाल ह । देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः

आकाशे सर्वभूतानि त्रेसुः विश्वं चचाल ह। देवाश्च व्याकुला जाता महाभयमुपागताः॥

Verse 23

ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन् । शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम्

ज्ञात्वा विप्रा महेशानं पीडिता हृदयेऽभवन्। शुशुचुर्भृशदुःखार्ता दैवं हि बलवत्तरम्॥

Verse 24

किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते । साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः

किं कृतं भगवानेष देवैरपि स सेव्यते। साक्षी सर्वस्य जगतोऽस्माभिर्नैवोपलक्षितः॥

Verse 25

वयं मूढधियः पापाः परमज्ञानदुर्बलाः । कथमस्माभिर्यस्यात्मा श्रुतश्च न निवेदितः

वयं पापिनो मूढधियः परमज्ञानदुर्बलाश्च; श्रुत्वापि तस्य तत्त्वं कथं नास्माभिः प्रकाशिता आत्मकथा?

Verse 26

मयेदृशो गृहस्थाय ह्यात्माऽयं न निवेदितः । निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवः

मयादृशाय गृहस्थाय न निवेदितोऽयमात्मा—निर्विकारो निर्विषयो निरीहो निरुपद्रवश्च।

Verse 27

निर्ममो निरहंकारो यः शंभुर्नोपलक्षितः । यस्य लोका इमे सर्वे देहे तिष्ठंति मध्यगाः

निर्ममो निरहंकारः स शंभुर्नोपलक्षितः; यस्य देहे मध्यगाः स्थिताः सर्वेऽमी लोकाः।

Verse 28

स एष जगतां स्वामी हरोऽस्माभिर्न वीक्षितः । इत्युक्त्वा ते ह्युपविष्टा यावत्तत्र समागताः

स एव जगतां स्वामी हरः, नास्माभिर्वीक्षितः; इत्युक्त्वा ते तत्रोपविष्टा यावत् परे समागताः।

Verse 29

तान्दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः । विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ

तान् दृष्ट्वा सहसा त्रस्तः पुनरेव महेश्वरः; विप्रशापभयान्नष्टस्त्रिपुरारिर्दिवं ययौ।

Verse 30

सृष्टिस्थिति विनाशानां कर्त्र्यै मात्रे नमोनमः

सृष्टि-स्थिति-विनाशानां कर्त्र्यै मातृदेव्यै पुनः पुनर्नमो नमः।

Verse 32

सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी । त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम्

सर्वै र्ज्ञाता रसाभिज्ञैर्मधुरास्वाददायिनी। त्वया विश्वमिदं सर्वं बलस्नेहसमन्वितम्॥

Verse 33

त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा । आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वांच्छितसिद्धिदा

त्वं माता सर्वरुद्राणां वसूनां दुहिता तथा। आदित्यानां स्वसा चैव तुष्टा वाञ्छितसिद्धिदा॥

Verse 34

त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा । ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्ति स्तथा मतिः

त्वं धृतिस्त्वं तथा पुष्टिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तथा। ऋद्धिः सिद्धिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिः कीर्तिस्तथा मतिः॥

Verse 35

कांतिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी । त्वया विरहितं किंचिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि

कान्तिर्लज्जा महामाया श्रद्धा सर्वार्थसाधिनी। त्वया विरहितं किञ्चिन्नास्ति त्रिभुवनेष्वपि॥

Verse 36

वह्नेस्तृप्तिप्रदात्री च देवादीनाम् च तृप्तिदा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजंगमम्

त्वमेव वह्नेस्तृप्तिं प्रददासि, देवादीनां च सर्वभूतानां तृप्तिदायिनी। त्वया सर्वमिदं जगत् व्याप्तं स्थावरजङ्गमात्मकम्॥

Verse 37

पादास्ते वेदाश्चत्वारः समुद्राः स्तनतां ययुः । चंद्रार्कौ लोचने यस्या रोमाग्रेषु च देवताः

तव पादाः चत्वारो वेदाः; समुद्राः स्तनत्वं गताः। यस्याः चन्द्रार्कौ लोचने, रोमाग्रेषु च देवताः स्थिताः॥

Verse 38

शृङ्गयोः पर्वताः सर्वे कर्णयोर्वायवस्तथा । नाभौ चैवामृतं देवि पातालानि खुरास्तथा

शृङ्गयोः सर्वे पर्वताः; कर्णयोर्वायवस्तथा। नाभौ चामृतं देवि; खुरेषु पातालानि च॥

Verse 39

स्कन्धे च भगवान्ब्रह्मा मस्तकस्थः सदाशिवः । हृद्देशे च स्थितो विष्णुः पुच्छाग्रे पन्नगास्तथा

स्कन्धे तव भगवान् ब्रह्मा स्थितः; मस्तके सदाशिवः। हृद्देशे विष्णुः निवसति; पुच्छाग्रे पन्नगाः स्थिताः॥

Verse 40

शकृत्स्था वसवः सर्वे साध्या मूत्रस्थितास्तव । सर्वे यज्ञा ह्यस्थिदेशे किन्नरा गुह्यसंस्थिताः

शकृद्भागे सर्वे वसवः स्थिताः; मूत्रे साध्याः प्रतिष्ठिताः। अस्थिदेशे सर्वे यज्ञाः; गुह्यभागे किन्नराः संस्थिताः॥

Verse 41

पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा । सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः

पितॄणां च गणाः सर्वे पुरःस्था भांति सर्वदा । सर्वे यक्षा भालदेशे किन्नराश्च कपोलयोः

Verse 42

सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा । सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव

सर्वदेवमयी त्वं हि सर्वभूतविवृद्धिदा । सर्वलोकहिता नित्यं मम देहहिता भव

Verse 43

प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे । स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव

प्रणतस्तव देवेशि पूजये त्वां सदाऽनघे । स्तौमि विश्वार्तिहन्त्रीं त्वां प्रसन्ना वरदा भव

Verse 44

विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने । स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे

विप्रशापाग्निना दग्धं शरीरं मम शोभने । स्वतेजसा पुनः कर्त्तुमर्हस्यमृतसंभवे

Verse 45

इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः । साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम्

इत्युक्त्वा ता परिक्रम्य तस्या देहे लयं गतः । साऽपि गर्भे दधाराथ सुरभिस्तदनन्तरम्

Verse 46

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ । यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते

कालातिक्रमयोगेन सर्वभूतानि व्याकुलतामगमन्, देवेशे विप्रशापभयावृते प्रनष्टे सति।

Verse 47

देवा महार्तिं प्रययुश्चचाल पृथिवी तथा । चंद्रार्कौ निष्प्रभौ चैव वायुरुच्चण्ड एव च

देवा महार्तिं प्रययुः, पृथिवी चचाल; चन्द्रार्कौ निष्प्रभौ जातौ, वायुः चोच्चण्ड एवाभवत्।

Verse 48

समुद्राः क्षोभमग मंस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम

तस्मिन्काले, हे द्विजोत्तम, समुद्राः क्षोभमगमन्, महाकुलतां च प्रापुः।

Verse 49

यस्मिञ्जगत्स्थावरजंगमादिकं काले लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति । तस्मिन्प्रनष्टे द्विजशापपीडिते जयद्धतप्राय मवर्तत क्षणात्

यस्मिन् काले जगत् स्थावरजङ्गमादिकं लयं प्राप्य पुनः प्ररोहति, तस्मिन् द्विजशापपीडिते प्रनष्टे सति जगत् क्षणादेव ध्वस्तप्रायमिवाभवत्।

Verse 258

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये हरशापो नामाष्टपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘हरशापः’ नामाष्टपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः।

Verse 311

या त्वं रसमयैर्भावैराप्यायसि भूतलम् । देवानां च तथासंघान्पितॄणामपि वै गणान्

हे देवि, या त्वं रसमयैर्भावैर्भूतलं पोषयसि, तथा देवानां संघान् पितॄणामपि गणान् सम्यगाप्याययसि।