Adhyaya 272

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः । ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्

ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः। ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्॥

Verse 2

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः । सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः। सूत उवाच—अहं वः कीर्तयिष्यामि दिवसस्य तु प्रमाणकम्॥

Verse 3

माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् । निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः

माहेश्वरस्य कालमानं विप्रेन्द्राः शृणुत मे वचः। निमेषस्य चतुर्थांशः स्यात् त्रुटिः, त्रुटिद्वयं लवः॥

Verse 4

लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च । त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः

लवद्वयं यव इति प्रोक्तं, तेषां पञ्चदश काष्ठा। त्रिंशत्काष्ठाः कला नाम, त्रिंಶत्कलाः क्षणः स्मृतः॥

Verse 5

क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका । नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्

षण्णां दशानां क्षणानां पलं प्रोक्तं, तेषां षष्ट्या नाडिका। नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तः परिकीर्तितः॥

Verse 6

त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः

त्रिंशन्मुहूर्तैः प्रोक्तमहोराात्रं मनीषिभिः। त्रिंशदहोरात्रैर्मासः, द्वौ द्वौ मासावृतुः स्मृतः॥

Verse 7

ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् । मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः

ऋतूनां त्रयमयनं स्यात्, अयने द्वे तु वत्सरः। मानुषाणां समस्तानां स एव परिकीर्तितः॥

Verse 8

स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते । अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् । यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता

तत् संवत्सरचक्रं पुराणविदो देवानामहोरात्रमिति प्रचक्षते। उत्तरायणं शुक्लं देवानां दिनं, दक्षिणायनं तु तेषां रात्रिः—शुभकर्मणां विगर्हिता कालावस्था।

Verse 9

यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः । तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन

यथा सुप्तो नरः भोगादिकं किंचिदपि न गृह्णाति, तथा देवाः अपि यज्ञांशान् कथंचन न गृह्णन्ति (यदा यथायोग्यता नास्ति)।

Verse 10

अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्

अनेनैव मानुषमानेन, हे द्विजोत्तमाः, वत्सराणां संख्या सप्तदशलक्षपरिमिता इति प्रकीर्तिता।

Verse 11

अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् । तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः

अष्टाविंशत्सहस्रैः वत्सरैः कृतयुगं कृतम्। तस्मिन् युगे जगद्गुरुः भगवान् विष्णुः श्वेतवर्णोऽभवत्।

Verse 12

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः । दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शान्ताः दान्ताः जितेन्द्रियाः। सर्वे दीर्घायुषः सन्तः सदैव तपसि स्थिताः।

Verse 13

यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः । न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्

यो यथा जन्म प्राप्नोति तथा एव स नरः म्रियते। पुत्रप्रसवात् मृत्युर्न कदाचन जनकैर्दृष्टः।

Verse 14

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः

कामः क्रोधो लोभो दम्भो मत्सरश्च न जायते। तस्मिन् युगे नृणां, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 15

ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः । पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्

ततः त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः। पादेनैकेन पापं रौद्रं धर्मे तदा अविशत्।

Verse 16

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः । पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान् मधुसूदनः। पापांशेऽपि समुपस्थिते जनः सस्पर्धो जायते।

Verse 17

स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् । अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा

स्वर्गमार्गकृते सर्वे ततः परं यज्ञान् अचक्रुः। अग्निष्टोमादिकान् तत्र बहुहोमादिकान् अपि।

Verse 19

देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश । ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः

स्वकीयैः यज्ञकर्मभिः ते ततः देवलोकान् यान्ति, मूलादारभ्य चतुर्दशभुवनानि व्याप्त्वा, ब्रह्मलोकपर्यन्तं प्राप्नुवन्ति।

Verse 20

जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः । कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च

जनकसदृशे नृपे विद्यमाने लघुदोषाः एव प्रकीर्त्यन्ते; कामक्रोधादयो ये दोषाः सम्भवन्ति, तेऽपि न दृढतां यान्ति।

Verse 21

एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् । सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः

तत्र एकया वेलया वापितं सस्यमुत्तमं सप्तवारान् प्रगृह्णन्ति; कृषिपरायणाः वैश्याः पुनः पुनः तद् गृह्णन्ति।

Verse 22

सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः । प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्

सर्वा गावः घटस्रवाः क्षीरं प्रयच्छन्ति; महिष्यः चतुर्गुणं ददति; उष्ट्र्यः तासां चतुर्गुणं क्षीरं प्रयच्छन्ति।

Verse 23

अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च । वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः । शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च

अजाविकाः तथा पूर्णं फलन्ति, नार्यः सर्वास्तथैव च। वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः, शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः सम्भवन्ति च।

Verse 24

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् । न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन । स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण वसुन्धरां परिपालयन्ति। तत्र न चौरः दृश्यते न च जारः कथञ्चन। सर्वे स्वधर्मनिरताः वर्णाश्च सुव्यवस्थिताः॥

Verse 25

तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् । षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्

तत् प्रथमं युगं द्वादशलक्षैर्वत्सरैः प्रकीर्तितम्। षण्णवत्या सहस्रैस्तु सहितं द्वितीयं युगमुत्तमम्॥

Verse 26

ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः । द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ । भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते

ततः परं द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः। तत्र पापस्य द्वौ पादौ धर्मस्यापि द्वौ स्थितौ। तस्मिन् युगे भगवान् वासुदेवः कपिलश्च जायते॥

Verse 27

तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् । चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः

तद् द्वापरयुगं चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम्। चतुःषष्टिसहस्राणामन्यैः सहितं द्विजोत्तमाः॥

Verse 28

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी

कामः क्रोधस्तथा लोभो दम्भो मत्सर एव च। षडेते तत्र जायन्ते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी॥

Verse 29

अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् । विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्

अथ तैर्दोषैः संसेविताः मानवाः परस्परं विरुद्धाः सन्तः कलहान् प्रकुर्वन्ति; तस्माद् यथोचितं दिवं न प्राप्नुवन्ति।

Verse 30

केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः । न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु

तत्रापि केचित् शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाश्च जायन्ते; न तु सर्वेऽपि—द्विजश्रेष्ठा अपि—यतः पातकस्यार्धं तत्रावशिष्यते।

Verse 31

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् । एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं सुदारुणम्; यत्र धर्मवृषभ एकपादः, पापं तु पादैस्त्रिभिः प्रतिष्ठितम्।

Verse 32

कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः । एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते

तत्र देवोऽपि चतुर्भुजः कृष्णत्वं याति; धर्मस्यैकपादोऽपि यावत्तावत् प्रवर्तते।

Verse 33

पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः । प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि

पश्चात् स शनैः शनैः यावत्तावत् नाशं समभ्येति; तस्य प्रमाणं निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि।

Verse 34

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च । कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि तस्यैव युगस्यान्तिमस्य च । तत्र कलिना संस्पृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम् पीड्यन्ते ॥

Verse 36

विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः । यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः

विबुधैरपि ते प्रवर्तन्ते रागद्वेषपरायणाः । यस्य यस्य गृहे वित्तं तत्र तत्र स्त्रियो मनोरमाः स्पृह्यन्ते ॥

Verse 37

लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः

लोकद्वयविनाशः स्यात् यतः चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः ॥

Verse 38

भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत्

भ्रमन्ति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत् इति ॥

Verse 39

ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् । स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्

ततोऽहं गृहपो भूयामिति चित्ते प्रवर्तते । बान्धवोऽपि च बान्धवं प्रति कुटिलं चिन्तयति; स्नुषापि वेत्ति यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत् ॥

Verse 40

मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् । काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा

“मम गृहस्यैश्वर्यं स्यात्; तत्सर्वं नान्यथा गच्छेत्” इति। काव्यच्छलेन वेदाः पीड्यन्ते, तथा पुत्रा अपि जामातृसम्बन्धैर्लोकवासनाभिश्च विचाल्यन्ते।

Verse 41

शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः । शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः

कलौ युगे शालकैर्बान्धवैश्चासतीभिश्च कुलस्त्रियः परिवृताः स्युः। शूद्रास्तपस्विवेषधारिणो भवन्ति, शूद्राश्च धर्मस्य सूचकाः—धर्मनाम्ना यत् कथ्यते तदपि ते निर्दिशन्ति।

Verse 42

ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च । अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी

ततः शूद्रा ब्राह्मणानामप्युपदेशं वदन्ति। मेघा अल्पोदका भवन्ति, मेदिनी च अल्पसस्या स्यात्।

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् । सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः । कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः

गावोऽल्पक्षीराः स्युः, क्षीरे च सर्पिरल्पकम्। विप्राः सर्वभक्षाः स्युः, नृपाश्च निष्करुणाः। वैश्याः कृष्यां लज्जन्ते, शूद्राश्च ब्राह्मणान् प्रेषयन्ति नियोजयन्ति च।

Verse 44

हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये । तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे

ये हेतुवादरता भण्डविद्यापराश्च, ते कलौ युगे भूमिपालस्य सदाऽभीष्टा भवन्ति।

Verse 45

श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना । अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः

श्वःश्वः पापीयसो दिवसाः प्रवर्धन्ते; पृथिवी च गतयौवना। अतिक्रान्ताः शुभकालाः, दारुणाः कालाः पर्युपस्थिताः॥

Verse 46

यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः । तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह

यथायथा भावि युगं प्रवर्धते, तथा तथा स्त्रियो नराश्च वृद्धिं यान्ति; तथैव जन्तुभिः सह लघुतां तु प्रयान्ति स्म॥

Verse 47

द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता

द्वादशमे वर्षे कन्या भर्तृसंयुता स्यात्॥

Verse 48

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः । शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः; शौचाचारपरित्यक्ताः, निजकार्यपरास्तथा॥

Verse 49

भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः । गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः

युगान्ते भविष्यन्ति नराः अङ्गुष्ठमात्रकाः; ते च गृहं कुर्वन्ति बिलैः आखुसमुद्भवैः॥

Verse 52

पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः

पश्चात्, हे द्विजसत्तमाः, भूयोऽपि कृतयुगं भावि पुनरागमिष्यति।

Verse 53

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् । ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परं ब्रह्मणो दिवसः भावि, ततः परं रात्रिश्चैव क्रमात् भवेत्।

Verse 54

ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः । ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्

ततः चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः ब्रह्मणो वत्सरः भावि; तदेव केशवस्यैकं दिनं परिकीर्त्यते।

Verse 55

आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः । केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्

आत्मीयजीविते ब्रह्मा यावद्वर्षशतं स्थितः; केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्।

Verse 56

वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् । निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः

वासुदेवस्य वर्षेण माहेश्वरं दिनं भवेत्; सः अपि निजमानेनात्र यावद्वर्षशतं स्थितः।

Verse 57

ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः । सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् । उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः

ततः शक्तिस्वरूपो भवति; तस्माद् अक्षा्येति सा कीर्त्यते। सदाशिवस्य निःश्वास एकः शैववर्षशतं भवति; तस्योच्छ्वासः पुनः शक्तिरूपेणैव संस्थितः।

Verse 58

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् । यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्

सूत उवाच—एतत् सर्वं वः सम्यगाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम्; यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्।

Verse 59

भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा । मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्

भवद्भिः पूर्वं द्विजाः शांकरो दिवसः पृष्टः; मया पुनः सर्वेषां मर्त्यादीनां गणना कीर्तिता।

Verse 91

एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः । कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः

एवं लोके जाते ततो हरिपिङ्गलो नाम ब्राह्मणः, कल्किगोत्रसमुत्पन्नः, तान् सर्वान् ततः सूदयेत्।

Verse 272

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘युगस्वरूपवर्णनम्’ नाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।