Adhyaya 67

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽश्रमसम्मुखः

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽऽश्रमसम्मुखः ॥

Verse 2

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम् ॥

Verse 3

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम् ॥

Verse 4

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च ॥

Verse 5

क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला । न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी

क्व नु मेऽद्य पिता वृद्धः, माता च सुतवत्सला? सा किमर्थं न मामद्य यथापूर्वं स्नेहतोऽभ्येति सम्मुखी॥

Verse 6

अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः । यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्

अथ सर्वतापसाः सुदुःखार्ताः तस्मै वृत्तान्तं समाचख्युः। यथादृष्टं सहस्रार्जुनचेष्टितं समग्रं न्यवेदयन्॥

Verse 7

ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्

ततः सर्वे भ्रातरः तद्वज्रपातोपमं वचः श्रुत्वा, शस्त्रैः खण्डितं निजं जनकं च दृष्ट्वा, महदाश्चर्यविस्मयमवापुः॥

Verse 8

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् । रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् दृष्ट्वा, शोकसन्तप्ताः रुरुदुः; महाबलं रामं अपि तदा परित्यज्य॥

Verse 9

रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः । अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः

रुदित्वाथ चिरं कालं मुहुर्मुहुः विप्रलप्य च, ततः तस्य अन्त्येष्टिं वेदोक्तविधिना चक्रिरे॥

Verse 10

अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् । मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्

अथ दाहावसाने ते यथोचितां गर्तां कृत्वा, रामं पृथक् कृत्वा, पुत्राः पितुः तिलमिश्रितं तोयमुदकक्रियायै ददुः।

Verse 11

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः । न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः—कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे पितृगणे जलाञ्जलिं न प्रयच्छसि?

Verse 12

अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः । प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्

एवं तपसैः पुनःपुनः पृष्टो जमदग्निजः, मातुः शरीरे शितशस्त्रनिर्मितान् प्रहारान् बहुधा गणयामास।

Verse 13

ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् । निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः

ततः रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् अब्रवीत्—तोयदाननिषेधः मया यः कृतः, तस्य कारणं शृणुत।

Verse 14

अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम । एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम

अपराधं विना मम तातः क्षत्रियेण हतः; मम मातुरङ्गे चैकविंशतिः प्रहाराः स्थिताः स्मृतौ।

Verse 15

तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै । प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्

तस्माद् हे विप्राः, प्रहारसंख्यानुसारं यदि अहं निःक्षत्रियाम् उर्वीं न करोमि वै, तर्हि तत् मे सर्वपातकरूपं भवेत्।

Verse 16

पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना । क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्

पितृमातृवधजनितेन तेन पाप्मना, अत्र क्षत्रियापसदेन, यत् कृतं तथा अन्यदपि कुत्सितं यत् किञ्चित् कृतम्।

Verse 17

ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् । रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् । तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा

ततः तस्यैव अन्येषां च दुरात्मनां क्षत्रियाणां रुधिरैः इमां पितृजलोचितां गर्तां पूरयित्वा, रक्तेन पितरं तर्पयिष्यामि; न अहम् अम्भसा।

Verse 19

सूत उवाच । श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः । परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्

सूत उवाच—तस्य दारुणां प्रतिज्ञां श्रुत्वा ते तापसोत्तमाः परं विस्मयम् आपन्नाः, ततः परं किञ्चिदपि नोचुः।

Verse 20

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा । बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैः मेदकैः तथा, बद्धगोधाङ्गुलित्राणैः वरबाणधनुर्धरैः।

Verse 21

तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् । सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा

तथैवार्जुनोऽपि तदाकर्ण्य भृगूत्तमस्य समायानं, महता सैन्येन समन्वितं प्रतिज्ञाधारिणं च, यथोचितं समुपस्थितः।

Verse 22

ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ । सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः

ततः सम्मुखस्थितं शत्रुं दृष्ट्वा स युद्धार्थं विनिर्ययौ, नानाविधैः सर्वैः देवासुरोपमैः योद्धृभिः सार्धम्।

Verse 23

अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः । हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः

अथ द्विजोत्तमाः, पुलिन्दानां हैहयाधिपतेर्योद्धैः सार्धं देवासुरोपमैः महायुद्धं समभवत्।

Verse 24

ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः । वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः

ततः ते हैहयाः सर्वे शबरैः संख्ये मुहुर्मुहुः गर्जमानैः, आशीविषोपमैः शरैः वध्यन्ते।

Verse 25

ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते । जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले

ततः ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ते सर्वे निस्तेजसः जाता धरातले प्रपेतुः।

Verse 26

न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः । पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः

तत्र कश्चिदपि पौरुषं प्रदर्शयितुं न शक्तः। सर्वे पलायनपराः सन्तो निशितैः शरैः सम्यग्वध्यन्ते स्म॥

Verse 27

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा । स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः । शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा। स्वचापं सज्यं कर्तुं त्वरितोऽभवत्; सुयत्नमप्याश्रित्यापि शरं नारोपयितुं शशाक न॥

Verse 28

ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् । आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः

ततः स कोशात् सुनिर्मलं खङ्गमाकर्षयामास। आक्रष्टुं न शशाक; परमवैलक्ष्यं जगाम॥

Verse 29

गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः । यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले

तया गदया रौद्रो रावणो लोकरावणः पराजितः। सा च गदा तत्क्षणादेव हस्तात् स्रस्ता भूमौ पपात॥

Verse 30

नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः । विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः

यैः सहस्राख्यैः शुभैः करैर्नर्मदायाः प्रवाहो विधृतः। ते सर्वे तेन कम्पविह्वलाः समभवन्॥

Verse 31

न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन । दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः

दैवयोगात् ते कथञ्चन शस्त्रमपि न शेकुरुद्धर्तुम्; तथा दिव्यास्त्राणां सर्वे मन्त्राः स्मृतिभ्रंशं गताः।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः । तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्

एतस्मिन्नन्तरे रामः क्रोधमूर्छितः संप्राप्तः; तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं सुनिष्ठुरं प्राह।

Verse 33

हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम । त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्

हे हैहयाधिपते पाप! यैः करैर्मम जनकस्त्वया विनिहतः, तान् मे शीघ्रं सांप्रतम् दर्शय।

Verse 34

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् । नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि तेन सुनिष्ठुरं प्रोक्तः; किञ्चिदप्युत्तरं नोवाच, आलेख्ये लिखित इव।

Verse 35

ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः । मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः

ततो रामः शस्त्रभृतां वरः तस्य भुजवनं मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य शनैःशनैः प्रचकर्त।

Verse 36

ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः । जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः

ततः भृगूत्तमः कुठारेण तस्य शिरश्छित्त्वा, स द्विजः स्वयमेव प्रहारजन्येभ्यः व्रणेभ्यः रुधिरं यत्नेन जग्राह।

Verse 37

पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः । म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्

महाकुम्भान् पूरयित्वा ततः शबरेभ्यः ददौ; म्लेच्छेभ्यः लुब्धकेभ्यश्च दत्त्वा, ततोऽनन्तरं तान् सादरं प्रोवाच।

Verse 38

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता । पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता

हाटकेश्वरजक्षेत्रे मे भ्रातृभिः कृतो गर्तः अस्ति; स पितृसन्तर्पणार्थं सलिलेन परिप्लुतः।

Verse 39

प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् । पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्

द्रुतं गत्वा तस्यां गर्तायां इदं महद्रक्तं प्रक्षिपत—अस्य पापस्य सपत्नस्य; ममादेशात्, न संशयः।

Verse 40

येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः । ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच

येन निजं तातं भक्त्या विधानतः तर्पयित्वा ऋणात् मुच्यते; तथा मेऽपि पैतृकस्य ऋणस्य मुक्तिर्भवति।