Adhyaya 199

Verse 1

ऋषय ऊचुः । तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः

ऋषय ऊचुः—इह भूतले तीर्थानां तिस्रः कोट्यः अर्धकोटी च सन्तीति श्रूयते; मुनीश्वरैः कार्त्स्न्येन कीर्त्यमानाः, हे सूत।

Verse 2

कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम् । अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते

अल्पायुभिः कलिकाल उपस्थिते, हे महाभाग, सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलं कथं लभ्येत?

Verse 3

सूत उवाच । क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत् । पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः

सूत उवाच—इह क्षेत्रत्रयम् आख्यातं, तथारण्यत्रयं महत्; पुरीत्रयं, वनान्येव त्रीणि, ग्रामास्तथात्रयः।

Verse 4

तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् । महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम्

तथैव तीर्थत्रयमन्यदपि पर्वतत्रितयसमन्वितम् । महानदीत्रयं चैव सर्वपातकविनाशनम् ॥

Verse 5

मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् । सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत्

मर्त्यलोके स्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् । सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत् ॥

Verse 6

चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः । य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत्

चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः । य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्वत्रिकफलं लभेत् ॥

Verse 7

ऋषय ऊचुः त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च । पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च

ऋषय ऊचुः— त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च । पुर्यस्तिस्रो महाभाग काः ख्याताश्च वनानि च ॥

Verse 8

के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः । नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात्

के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः । नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात् ॥

Verse 9

सूत उवाच कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्

सूत उवाच—कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम्। हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्॥

Verse 10

प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्

प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः। एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 11

यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते । यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः

यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते। यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः॥

Verse 12

स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् । चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः

स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम्। चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः॥

Verse 13

एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च । धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः

एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च। धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः॥

Verse 14

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

त्रिष्वेतेषु तीर्थेषु यः स्नानं समाचरेत्, स चतुर्विंशतिभागं पुण्यफलस्य लभते।

Verse 15

वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी । अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये

वाराणसी पुरी प्रथमा, द्वितीया द्वारकापुरी। अवन्त्याख्या तृतीया च, भुवनत्रये विश्रुता॥

Verse 16

एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

एतासु त्रिषु पुरीषु यो नरः स्नानं समाचरेत्, स चतुर्विंशतिभागं पुण्यस्य प्राप्नोति।

Verse 17

वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् । ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले

वृन्दावनं वनं प्रथमतया, द्वितीयं खाण्डवं वनम्। तृतीयं धरणीतले ख्यातं द्वैतवनं परम्॥

Verse 18

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

त्रिष्वेतेषु वनेषु यः स्नानं समाचरेत्, स चतुर्विंशतिभागं पुण्यफलस्य लभते।

Verse 19

कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः । नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः

कल्पग्रामः स्मृतः प्रथमः, शालिग्रामो द्वितीयः; तृतीयस्तु नन्दिग्रामो विख्यातो, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 20

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

एतेषु त्रिषु यः स्नाति स चतुर्विंशतिभाग्भवेत्।

Verse 21

अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम् । तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम्

अग्नितीर्थं स्मृतं प्रथमं, शुक्लतीर्थमथापरम्; तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम्।

Verse 22

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

एतेषु त्रिषु यः स्नाति स चतुर्विंशतिभाग्भवेत्।

Verse 23

श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा । तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः

श्रीपर्वतः स्मृतः प्रथमः, द्वितीयश्चार्बुदस्तथा; तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः।

Verse 24

त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

त्रिष्वेतेषु तीर्थेषु यः स्नाति स चतुर्विंशतिभागं पुण्यफलम् अवाप्नोति।

Verse 25

गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा । सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा

पूर्वा गङ्गा नदी स्मृता, परा नर्मदाख्या; तृतीया तु सरस्वती नदी प्लक्षसमुद्भवा इति कथ्यते।

Verse 26

आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्

आसु सर्वासु यः स्नाति स चतुर्विंशतिभागं पुण्यं प्राप्नोति।

Verse 27

एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः । सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं करोति नरः, स अत्र सार्धकोटित्रयस्य कृत्स्नं फलम् आप्नुयात्।

Verse 28

यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत्

यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य पुण्यफलं लभेत्।

Verse 29

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः। संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि॥

Verse 30

सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम्

सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम्॥

Verse 31

ऋषय ऊचुः हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज । तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात्

ऋषय ऊचुः हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज। तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात्॥

Verse 32

तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च । अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते

तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च। अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते॥

Verse 33

तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् । देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते

तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम्। देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते॥

Verse 34

यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता । अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः

यस्मिन् दिने स्नातः स्यात् तस्यैव दिनस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता। तदा तु मर्त्याः अल्पायुषः प्रोक्ताः, यत्नकृतेऽपि परिकीर्तिताः॥

Verse 35

त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे । एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन

त्रेतायां द्वापरे चापि, किं पुनः प्राप्ते कलौ युगे। एवं ज्ञात्वा नरानल्पायुषः, सूतनन्दन, (सुलभोपायं विचिन्तयेत्)॥

Verse 36

लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् । देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये

कथं लभेरन् ते सर्वतीर्थस्नानजं फलं, देवदर्शनजं च पुण्यम्। विशेषतः ये निर्धनाः साधनहीनाश्च॥

Verse 37

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा । येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र—दैवो वा मानुषोऽपि वा—येन तेषां सर्वेषामेव पुण्यं भवेत्, हेलयापि॥

Verse 38

सूत उवाच । अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः । समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा

सूत उवाच—अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः। आनर्तेन महीभुजा तस्याश्रमं समुपेत्य॥

Verse 39

राजोवाच । भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च । तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक्

राजोवाच—भगवन्, अत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि; तेषु स्नानविधिः सर्वेष्वेव पृथक् पृथक् प्रकीर्तितः।

Verse 40

मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः । दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा

मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः; दानानि च तथोक्तानि, यथा स्नानविधिस्तथा।

Verse 41

देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् । न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने

देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम्; न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने।

Verse 42

अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः । तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम्

अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः; तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम्।

Verse 43

एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम्

एकस्मिन्नपि तीर्थे स्नातो मानवः प्राप्नोति; सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम्।

Verse 45

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते

सूत उवाच—तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः । अब्रवीत्—शृणु राजेन्द्र, सरहस्यं वदामि ते ॥

Verse 46

चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव । येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम्

चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव । येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनन्तरम् । सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम् ॥

Verse 47

सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च । सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च

सप्तविंशतिलिङ्गानि तथात्रैव स्थितानि च । सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥

Verse 48

तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा । सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम्

तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा । सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम् ॥

Verse 49

तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् । फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम

तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् । फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम ॥

Verse 50

राजोवाच । कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने । येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्

राजोवाच—हे सन्मुने, तत्र मुख्यानि चत्वारि तीर्थानि कानि? येषु सम्यक् स्नातो नरः सर्वतीर्थफलमवाप्नोति।

Verse 51

विश्वामित्र उवाच । अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया । कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा

विश्वामित्र उवाच—अत्र पुण्या कूपिका अस्ति, यस्यां गया संश्रयते इति श्रूयते। कृष्णपक्षे चतुर्दश्याम् अमावास्यादिने तथा।

Verse 52

विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे । निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा

विशेषेण महाभाग, कन्यासंस्थे दिवाकरे, भूमिलोकजनानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा गया निर्विण्णा बभूव।

Verse 53

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

यस्तस्यां श्राद्धं करोति सम्यक् श्रद्धासमन्वितः।

Verse 54

तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् । तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्

तस्मिन्नहनि राजेन्द्र स पितॄन् संतारयति। तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्।

Verse 55

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः । सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु ततः शङ्खेश्वरं पश्येत् । माघस्य प्रथमेऽहनि स सर्वतीर्थफलप्रदं फलमाप्नोति ॥

Verse 56

तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् । अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम्

तथा मन्नामकं तीर्थं तृतीयं मुख्यतां गतम् । अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम् ॥

Verse 57

विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् । नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

विश्वामित्रेश्वरं नाम तस्य दर्शनपूजनात् । सर्वेषां स फलं लभेत्; नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वकर्मफलप्रदः ॥

Verse 58

शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् । तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च । आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्

शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् । तत्र स्नात्वा च पञ्चाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च । आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम् ॥

Verse 59

राजोवाच । विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता

राजोवाच—विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता ॥

Verse 60

विश्वामित्र उवाच । अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान्

विश्वामित्र उवाच—अमावास्यादिने प्राप्ते कन्यागते रवौ तत्र। यः श्रद्धया श्राद्धं करोति, स निजान् पितॄन् तारयति॥

Verse 61

भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः । भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः

भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः। भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः॥

Verse 62

श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः । स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः। स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत्॥

Verse 63

वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् । अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च । तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः

वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत् सत्यमेतन्मयोदितम्। अन्धस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च। तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः॥

Verse 64

ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः । चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः

ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः। चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः॥

Verse 65

दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः । देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः । वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च

दाने कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः। देशान्तरगतः कश्चित् यः श्राद्धं कुरुते नरः॥ तेन प्रथमं वैश्वानरपुरः कर्तव्यः, अन्यद्विजो न नियोज्यः॥

Verse 66

संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः । दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि

दर्भबटून् संनिवेश्य श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः। दक्षिणा भोजनं दद्याद् स्थानिकानामपि चिरादपि॥

Verse 67

पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति । बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम

पञ्चगव्येन संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति। बिन्दुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम॥

Verse 68

एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते । मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात्

एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते। मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात्॥

Verse 69

स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् । बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत्

स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक्। बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत्॥

Verse 70

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणम् आनयेत्।

Verse 71

स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि । हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम्

गुणिनाम् अलाभे तु स्थानिकं मूर्खमप्येव स्वीकुर्यात्। हीनाङ्गम् अधिकाङ्गं वा दूषितं तु न तथा परम्॥

Verse 72

कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा । आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः । सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम

कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा। आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः॥ सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम॥

Verse 73

वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः

वृक्षाणां यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः। श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः॥

Verse 74

आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा। श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः॥

Verse 75

उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः । श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः

यथोच्चैःश्रवा अश्वेषु श्रेष्ठः, गजेषु शक्रवाहन ऐरावतः; तथा श्रेष्ठस्थानजविप्रेष्वष्टकुलसम्भवः श्रेष्ठतमः।

Verse 76

नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

यथा नदीनां गङ्गा श्रेष्ठा, सतीनां चाप्यरुन्धती; तद्वत् तस्मिन् स्थाने जातविप्रेष्वष्टकुलिकः श्रेष्ठः स्मृतः।

Verse 77

ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः । तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः

यथा ग्रहाणां भास्करः प्रधानः, नक्षत्राणां निशाकरः; तद्वत् तस्मिन् स्थाने जातविप्रेष्वष्टकुलिकः श्रेष्ठः स्मृतः।

Verse 78

पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

यथा पर्वतानां मेरुः सर्वोत्तमः, द्विपदानां द्विजोत्तमः; तथा स्थानजानां विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः।

Verse 79

पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् । स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा

यथा पक्षिणां गरुडः श्रेष्ठः, अरण्यनिवासिनां सिंहः; तथा स्थानजानां विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव । कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः

एवं विदित्वा नृप प्रयत्नेन श्राद्धकर्मणि यज्ञकर्मणि च विशेषतः कन्यादानेऽपि अष्टकुलोद्भवो ब्राह्मणः नियोज्यः।

Verse 81

नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः । वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप

तस्य पितरः नृत्यन्ति पितामहाश्च हर्षगर्जितं कुर्वन्ति; वेदिमूले समालोक्य, नृप, अष्टकुलस्य आगमनम्।

Verse 82

पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति । दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम्

ते संहृष्टाः पुनर्वदन्ति— ‘किमस्माकं प्रदास्यति?’— यदा दौहित्रः अपसव्येन दर्भतिलसमन्वितं जलं ददाति।

Verse 83

राजोवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् । सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते

राजोवाच— भवता यदुक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवस्य; सर्वेषां नागराणां मध्ये तत्किमर्थं, महामते, वद मे।

Verse 84

न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम

न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति, द्विजोत्तम; महदेतस्य रहस्यं मन्ये।

Verse 85

विश्वामित्र उवाच । सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः । अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः

विश्वामित्र उवाच—सत्यमेतन्महाराज, यत्त्वया व्याहृतं वचः। अन्येऽपि नागराः सन्ति वेदवेदाङ्गपारगाः॥

Verse 86

श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः । परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च

श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः। परं ते स्थापिता राजन् स्वयमिन्द्रेण तत्र च॥

Verse 87

प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः । तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः

प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः। तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः॥

Verse 88

तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः । अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः

तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं विप्रैश्चाष्टकुलोद्भवैः। अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसम्भवैः॥

Verse 89

नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः । भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना

नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः। भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महात्मना॥

Verse 90

मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति । श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति

मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति । श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति ॥

Verse 91

राजोवाच । संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः । मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः

राजोवाच । संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदाङ्गपारगाः । मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः ॥

Verse 92

भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः । हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः

भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः । हीनाङ्गाश्चाधिकाङ्गाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदन्तकाः ॥

Verse 93

कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः । श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद

कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः । श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद ॥

Verse 94

विश्वामित्र उवाच । कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च । चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः

विश्वामित्र उवाच । कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च । चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः ॥

Verse 95

स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च । पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम्

स्त्रीभ्यः प्रतिग्रहणेनैव, विप्रेषु प्रोषितेषु विशेषतः, तस्मात् पृथक्त्वं जातं बाह्याभ्यन्तर-संज्ञितम्।

Verse 96

दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा । विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा

ततः दुर्वाससा शप्ता, रुष्टेनाहिना इव दष्टाः; विद्याधनाभिमानेन तेन शापेन सदा पतिताः।

Verse 97

कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् । प्रजयाऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः

कुशे राज्यं गते, राजन्, राक्षसानां महाभयं प्रजया सर्वमावेदितं तस्य महात्मनः राज्ञः।

Verse 98

विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा । सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम्

तदा लङ्कायां विभीषणाय दूतः प्रेषितः; स सर्वं प्रजानां भयसंभवं सम्यक् निवेदयामास।

Verse 99

अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् । पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात्

कुशादेशं अभिवन्द्य, रामचरितं स्मरन्, रामशासनात् लङ्कापुर्यां स विलोकयामास।

Verse 100

उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश । गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः

उपप्लवस्य कर्तारः सर्वे दशदिशासु नष्टाः; महाभयेन प्रेरिताः खलु गन्धर्वलोकं जग्मुः।

Verse 101

स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च । पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च

तत्र स्थातुं न शक्तास्ते विभीषणभयेन च; पृथिवीं समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च।

Verse 102

भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने । ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः

महाभयेन तत्रैव कुशस्य तु शासने; ब्राह्मणरूपाणि कृत्वा तत्र समागताः।

Verse 103

वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् । पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः

वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन्; पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः।

Verse 104

मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः । अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः

मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः; अधः जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च यत्।

Verse 105

ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे । क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे

ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे । क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वन्ति च पदे पदे ॥

Verse 106

ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः । श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च

ततस्ते सर्वथा राजन् वर्जनीयाः प्रयत्नतः । श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयन्ति च ॥

Verse 107

अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ । त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात्

अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ । त्रिजाताः स्थापिता राजन् सर्पाणां गरनाशनात् ॥

Verse 108

नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु । त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः

नगरत्वं ततो जातं चमत्कारपुरस्य तु । त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः ॥

Verse 109

एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः । पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक्

एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः । पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक् ॥

Verse 110

कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम्

तदा कुम्भकस्योत्थानं संप्राप्तं, महाचण्डालकुलसमुद्भवम्।

Verse 111

राजोवाच । एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः । स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते

राजोवाच—एतत्कारणं विप्र प्रसादतः कथयस्व मे। स्थावरचरजगत्सर्वं त्वया ज्ञातं हि निश्चितम्॥

Verse 112

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् । भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः

विश्वामित्र उवाच—अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथान्तरम्। भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः, शेषा ब्राह्मणोत्तमाः॥

Verse 113

वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः । चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत्

पूर्वं वर्धमानपुरेऽन्त्यजजातिजश्चण्डालः कुम्भको नाम आसीत्; निर्दयः पापकर्मकृत्।

Verse 114

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह । विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः

अथ कस्यचित्कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह; विरूपस्यापि स रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः।

Verse 115

पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव । दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः

हे पार्थिव! स पिङ्गाक्षः सुकृष्णवर्णः वयोमध्यस्थितः; सर्वकृत्येषु दक्षः, सर्वलक्षणैर्लक्षितश्च आसीत्।

Verse 116

स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् । तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् । दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः

शुक्लपक्षे यथोडुराट् शीघ्रं वृद्धिं समभ्येति, तथा स सर्वलोकैः शंस्यमानः सुरूपभाक् शीघ्रमुदतिष्ठत्; किन्तु नित्यं कुटुम्बकं दृष्ट्वा परमं वैराग्यमगात्।

Verse 117

ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः । चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः । स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः

ततः स दुःखात् देशान्तरं भ्रमन् इतस्ततः; चमत्कारपुरं प्राप्य द्विजरूपं समाश्रितवान्। स सर्वकृत्येषु स्नानं कृत्वा भिक्षान्नेन कृतभोजनः आसीत्।

Verse 118

एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः । छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः

एतस्मिन्नेव काले ब्राह्मणः शंसितव्रतः; छान्दोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रनामा पार्थिव इव नराधिपः आसीत्।

Verse 119

नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः । तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः

स नागरदेशसम्भूतः वर्षयाजी च; वेदवेदाङ्गपारगः। तस्य तत्र कन्यका सञ्जाता, द्विगुणैर्दन्तैर्विशिष्टा।

Verse 120

तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता । दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव

तथैव सा रौद्रस्वभावा त्रिस्तनी पृष्ठ्यावर्तलक्षणयुक्ता चासीत्। हे पार्थिव, दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोऽपि—

Verse 121

दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन । यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा

दीयमानामपि तां कश्चन न प्रतिगृह्णाति; सा हि षण्मासाभ्यन्तरे भर्तारं भक्षयति।

Verse 122

यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः । त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् । संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत्

यस्याः स्युर्द्विगुणा दन्ताः—इति सामुद्रिका जगुः। या तु त्रिस्तनी कन्यका, सा श्वशुरस्य कुलक्षयं संधत्ते; नात्र सन्देहः। तस्मात् तां दूरतस्त्यजेत्।

Verse 123

पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् । बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत्

यस्या पृष्ठ्यावर्तो भवेत्, सा द्रुतमसती भवेत्; बहुपापसमाचारात् तस्मात् तां परिवर्जयेत्।

Verse 124

अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः । चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति

अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः चिन्ताचक्रं समारूढो न शान्तिमधिगच्छति।

Verse 125

किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् । न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः

किं करोमि कुत्र गच्छामि कथमस्याः पतिः स्यात्। न कश्चित् तां प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि पुनः पुनः॥

Verse 126

दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः । स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः

दरिद्रो व्याधितो वापि वृद्धोऽपि स द्विजो हि सः। स्मृतौ ह्येतद् पुरा प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः॥

Verse 127

अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला

अष्टवर्षा भवेद् गौरी नववर्षा च रोहिणी। दशवर्षा भवेत् कन्या तत ऊर्ध्वं रजस्वला॥

Verse 128

माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्

माता पिता च ज्येष्ठो भ्राता—त्रयस्ते नरकं यान्ति। कन्यां रजस्वलां दृष्ट्वा यैः सा परिरक्षिता न॥

Verse 129

एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् । भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना

एवं चिन्तयतस्तस्य सोऽन्त्यजो द्विजरूपधृक्। भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना॥

Verse 130

पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् । कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक

तं तथाविधं रूपं दृष्ट्वा विस्मयेन पृष्टवान्— “कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः? क्व च यास्यसि, हे भिक्षुक?”

Verse 131

ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः । किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते

“ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान् माधुकरीं गतः? तव गोत्रं मे ब्रूहि; कतमः प्रवरश्च ते?”

Verse 132

सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् । नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम्

सोऽब्रवीत्— “गौडदेशीयं मे स्थानं सुमहत्तरम्; नाम्ना भोजकटं ख्यातं, नानाद्विजसमाश्रितम्।”

Verse 133

तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः । वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः

“तत्र माधवो नाम ब्राह्मणो वेदपारगः आसीत्; वसिष्ठगोत्रविख्यातः, एकप्रवरसूचितः।”

Verse 134

तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः

“तस्याहं तनयो नाम्ना चन्द्रप्रभ इति स्मृतः।”

Verse 135

ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः । तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः

ततोऽहं अष्टमे वर्षे व्रतधरो यदा स्थितः, तदा मे पिता वेदपारगः पंचत्वमापन्नः।

Verse 136

माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् । ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात्

माता मे तेन सहैव हव्यवाहनं प्रविष्टा; ततः वैराग्यमापन्नोऽहं निजालयात् निष्क्रान्तः।

Verse 137

तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव । अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

तीर्थानि भ्रममाणोऽहं तव पुरं समुपागतः; अधुना प्रभासं क्षेत्रमुत्तमं संप्रयास्यामि।

Verse 138

यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः । न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम्

यत्र सोमेश्वरो देवः कैलासं त्यक्त्वा समागतः। न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम; तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तेन भिक्षां चराम्यहम्।

Verse 139

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि । ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः । यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम्

विश्वामित्र उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसा। ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः; यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम्।

Verse 140

यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता । कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा

यावद् रजस्वला न जायते सा संशयिता निरूपिता; सा अधमा मम कृत्स्नं वंशं शीघ्रं दूषयेत्।

Verse 141

ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया । यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज

ततः स भार्यया सह संमन्त्र्य तं म्लेच्छं प्रोवाच— यदि मे कन्यां गृह्णासि, तुभ्यं ददाम्यहं द्विज।

Verse 142

भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि

भरणं पोषणं च द्वाभ्यां सदैव हि करिष्यामि।

Verse 143

तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् । तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप

तच्छ्रुत्वा हर्षितोऽसौ अन्त्यजो नृपसत्तमं प्राह— तव आदेशं करिष्यामि; यच्छ मे कन्यकां नृप।

Verse 144

तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता । गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः

तथेति उक्त्वा तेन सह गतः; तस्मै निजा सुता दत्ता; गृह्योक्तविधानेन ततः विवाहो विधीयते।

Verse 145

ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् । तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम्

ततः स तुष्टिसमायुक्तः कृतार्थतां मन्यमानः तस्मै धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनं च ददौ।

Verse 146

अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् । खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः

अथ स तां प्राप्य स्वयमपि बहून् विलासान् अकरोत्—खाद्यपानैः, सुवस्त्रैः, गन्धमाल्यैः, विभूषणैश्च तां समर्चयन्।

Verse 147

परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् । सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै

परं स यदा केनचित् मार्गेण प्रायो व्रजति, तदा सारमेयाः सशब्दाः पृष्ठतः खलु अनुव्रजन्ति।

Verse 148

अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः । वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् । रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः

अन्येषाम् अन्त्यजातीनां यथा, तथा तस्य विशेषतः; यदि कदाचित् स वेदाभ्यासपरः सञ्जायते, तदा तस्य दुर्मतेः तत्क्षणादेव वक्त्रात् रक्तं पतति।

Verse 149

एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः । अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम्

एतस्मिन्नन्तरे सर्व एव लोकः प्रशङ्कितः; परस्परम् अभ्येत्य अब्रवीत्—अयम् चण्डालोऽसंशयम् इति।

Verse 150

यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः । सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत्

“यदेताः शुनीसुताः पृष्ठतो भषमाणाः सततं यान्ति”—इति तेषां वचनं श्रुत्वा सुभद्रोऽपि चिन्ताकुलोऽभवत्।

Verse 151

मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः । नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः

तद्वृत्तान्तं सत्यं मन्यमानः स महान् दुःखेनाभिभूतः; “नूनं सुतायाः पतिरन्त्यजजातीयो भविष्यति” इति चिन्तयामास।

Verse 152

ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः

अस्य सर्वैश्चेष्टितैरेव ज्ञायते—इति जनो जल्पति—यादृशोऽयं पुरुष इति।

Verse 153

एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः । लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत

एवं लोकापवादभारयुक्तस्य तस्य भूपतेः रात्रिंदिवं चिन्तयानस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत।

Verse 154

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः । मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः । तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थाने समागताः। तस्य शुद्धिकृते कर्म प्रोचुः येन शङ्का प्रणश्यति।

Verse 155

अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् । मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम्

अथ तं द्विजश्रेष्ठा ऊचुः—ब्रह्मस्थानस्य मध्यगं स्थितम्; तदा मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं दृश्यते स्म।

Verse 156

कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः । स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते

कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि, प्रवरांश्च विशेषतः; स्थानं देशं च विप्राणां, येन शुद्धिः प्रदीयते।

Verse 157

अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा । अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः

अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा; अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः।

Verse 158

गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः । ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता । मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम्

गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः; ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता, मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम्।

Verse 159

अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः । बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह

अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः; बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह।

Verse 160

न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम् । तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम्

न मया वेदः पठितः, न च शास्त्राणि निरूपितानि; तीर्थयात्रापर एव अहं भवत्पुरं समायातः।

Verse 161

अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना । एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा

अभद्रेण सुभद्रपुत्रेण दुरात्मना श्वशुरेण यदुक्तं, तदेव जानामि—विप्राः, मम गोत्रं वासिष्ठमेव।

Verse 162

अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् । ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् । तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला

अथैकप्रवरः देशो गौडो मधुपुरं पुरम् इति; ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः—यस्य नो ज्ञायते कुलम्, तस्य शुद्धिः धटद्वारेणैव केवला प्रदातव्या।

Verse 163

स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् । शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम्

अतः त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं केवलम्; शुद्धिं प्राप्य ततः भोगान् भुङ्क्ष्व अत्रस्थोऽपि नियमेनैव केवलम्।

Verse 164

सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् । प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च

स तु साहसं कृत्वा सर्वान् एव द्विजोत्तमान् उवाच—प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकम् अपि।

Verse 165

प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्

आवश्यकतायां हुताशनं प्रविशामि, अथवा विषमपि भक्षयिष्याम्यहम्।

Verse 166

किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् । ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा

किं पुनर्घटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम्। ब्राह्मणस्य कृते विप्राः, चित्ते नो मामके घृणा॥

Verse 167

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् । शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् । जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य घटारोहणसंभवाम्। शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम्। जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे; सोऽपि विप्रोऽन्त्यजो द्विजाः॥

Verse 168

ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम । ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः । देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह

ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम। ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरन्त्यजातिसमुद्भवः। देशान्तरं गमिष्यामि; त्वमागच्छ मया सह॥

Verse 169

भार्योवाच । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह । पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु

भार्योवाच—अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि, न यास्यामि त्वया सह। पापबुद्धे पतिष्यामि, न चाहं नरकाग्निषु॥

Verse 170

बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् । पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम्

बुध्यमाना न सेविष्ये त्वाम् अन्त्यजसमुद्भवम्। त्वया पापेन संदूषितं सर्वम् एतत् स्थानमुत्तमम्॥

Verse 171

तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः । तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन

तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः। तस्माद् द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन॥

Verse 172

नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽपदम्

नो चेत् पापसमाचारः संप्राप्स्यसि महापदम्॥

Verse 173

ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः । नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात्

ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः। नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात्॥