Adhyaya 152
अस्मिन्नध्याये मुनयः सूतं पृच्छन्ति—केषां तीर्थानां केवलदर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्णं इष्टफलप्रदं भवति। सूतः तीर्थलिङ्गानामनन्तत्वं प्रतिपाद्य, तत्र देशे विशेषान् विधीन् वदति—शङ्खतीर्थे स्नानं विशेषतः एकादश्यां सर्वपुण्यप्रदं; एकादशरुद्रदर्शनं सर्वमहेश्वरदर्शनसमानम्; नियततिथौ वटादित्यदर्शनं सूर्यरूपदर्शनतुल्यम्; तथा गौरीदुर्गादेव्याः गणेशस्य च दर्शनं तेषां देवगणसम्पूर्णदर्शनफलदं कथ्यते। अनन्तरं मुनयः चक्रपाणेर्माहात्म्यं कदा कथं च दर्शनं स्यात् इति पृच्छन्ति। सूतः कथयति—अर्जुनेन अस्मिन् क्षेत्रे चक्रपाणिः प्रतिष्ठापितः; स्नात्वा भक्त्या दर्शनात् ब्रह्महत्यादिमहापापान्यपि नश्यन्ति। कृष्णार्जुनयोर्नरनारायणत्वं धर्मसंस्थापनार्थं च तस्य प्रतिष्ठायाः कारणं निरूप्यते। अत्रैव नीतिवचनं—यः शुभं वाञ्छति स स्वपत्नीसमेतं जनं, विशेषतः स्वजनं, एकान्ते न पश्येत् इति संयमनियमः। ततः अर्जुनस्य ब्राह्मणस्य हृतगवां पुनरुद्धाररक्षणं, तीर्थयात्रा, वैष्णवमन्दिरनिर्माणं प्रतिष्ठा च वर्ण्यते; चैत्रे विष्णुवासरे हरिशयनबोधनमहोत्सवाः प्रवर्तिताः। फलश्रुतौ एकादशीव्रतपूजापरायणानां विष्णुलोकप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । असंख्यातानि तीर्थानि त्वयोक्ता न्यत्र सूतज । देवमानुषजातानि देवतायतनानि च । तथा वानरजातानि राक्षसस्थापितानि च
ऋषय ऊचुः—हे सूतज, त्वया अन्यत्र असंख्यातानि तीर्थानि प्रोक्तानि; देवानां मनुष्याणां च सम्बन्धिनि, देवतायतनानि च; तथा वानरजातिसम्बद्धानि, राक्षसैः स्थापितानि च।
Verse 2
सूतपुत्र वदास्माकं यैर्दृष्टैः स्पर्शितैरपि । सर्वेषां लभ्यते पूर्णं फलं चेप्सितमत्र च
हे सूतपुत्र, अस्मान् वद—यैः तीर्थैः केवलं दर्शनात्, स्पर्शनादपि वा, सर्वेषां पूर्णं फलं लभ्यते, इप्सितं चात्र वरं प्राप्यते।
Verse 3
सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागास्तत्र संख्या न विद्यते । तीर्थानां चैव लिंगानामाश्र माणां तथैव च
सूत उवाच—सत्यमेतत्, महाभागाः; तत्र तेषां संख्या न विद्यते—तीर्थानां, शिवलिङ्गानां, तथा आश्रमाणां च।
Verse 4
तत्र यः कुरुते स्नानं शंखतीर्थे समाहितः । एकादश्यां विशेषेण सर्वेषां लभते फलम्
तत्र यः समाहितः शङ्खतीर्थे स्नानं करोति, स विशेषतः एकादश्यां सर्वतीर्थफलम् अवाप्नोति।
Verse 5
यः पश्यति नरो भक्त्या तत्रैकादशरुद्रकम् । सिद्धेश्वरसमं तेन दृष्टाः सर्वे महेश्वराः
यः नरो भक्त्या तत्रैकादशरुद्रकं पश्यति, सिद्धेश्वरसमं तेन सर्वे महेश्वराः दृष्टा इव भवन्ति।
Verse 6
यः पश्यति वटादित्यं षष्ठ्यां चैत्रे विशेषतः । भास्कराकृत्स्नशो दृष्टास्तेन तत्रहि संस्थिताः
यः चैत्रमासे षष्ठ्यां विशेषतः वटादित्यं पश्यति, स भास्करं समग्रं दृष्टवानिव भवति; यतः तत्र सर्वाः सौरमूर्तयः संस्थिताः।
Verse 7
माहित्थां पश्यति तथा ये देवीं श्रद्धयाविताः । तेन दुर्गाः समस्तास्ता वीक्षिता नात्र संशयः
ये श्रद्धयाविताः सन्तो माहित्थायां देवीं पश्यन्ति, तेनैव समस्ताः दुर्गामूर्तयो दृष्टाः; नात्र संशयः।
Verse 8
यः पश्यति गणेशं च स्वर्गद्वारप्रदं नृणाम् । सर्वे विनायकास्तेन दृष्टाः स्युर्नात्र संशयः
यः नरो गणेशं स्वर्गद्वारप्रदं पश्यति, तेन सर्वे विनायकाः दृष्टाः स्युः; नात्र संशयः।
Verse 9
शर्मिष्ठास्थापितां गौरीं यो ज्येष्ठां तत्र पश्यति । तेन गौर्यः समस्तास्ता वीक्षिता द्विजसत्तमाः
हे द्विजसत्तमाः, यः तत्र शर्मिष्ठास्थापितां ज्येष्ठां गौरीं पश्यति, तेन समस्ताः गौर्यः निश्चयेन वीक्षिताः।
Verse 10
चक्रपाणिं च यः पश्येत्प्रातरुत्थाय मानवः । वासुदेवा समस्ताश्च तेन तत्र निरीक्षिताः
यः मानवः प्रातरुत्थाय चक्रपाणिं पश्येत्, तेन तत्रैव समस्ताः वासुदेवमूर्तयः निरीक्षिताः।
Verse 11
ऋषय ऊचुः । त्वयासूत तथाऽस्माकं चक्रपाणिश्च यः स्थितः । नाख्यातः स कथं तत्र विस्मृतः किं वदस्व नः । कस्मिन्काले विशेषेण स द्रष्टव्यो मनीषिभिः
ऋषय ऊचुः—हे सूत, त्वया यथोक्तं कथितं, अस्माकं तत्र स्थितश्चक्रपाणिः किमर्थं नाख्यातः? स कथं विस्मृतः—अस्मान् वद। कस्मिन् काले विशेषेण स भगवान् मनीषिभिर्द्रष्टव्यः?
Verse 12
सूत उवाच । अर्जुनेनैष विप्रेन्द्राः क्षेत्रेऽत्रैव प्रतिष्ठितः । शयने बोधने चैव प्रातरुत्थाय मानवः
सूत उवाच—विप्रेन्द्राः, अयं चक्रपाणिरर्जुनेनैवात्र क्षेत्रे प्रतिष्ठापितः। शयने बोधने चैव, प्रातरुत्थाय च मानवः तं पश्येत्।
Verse 13
स्नानं कृत्वा सुभक्त्या च यः पश्येच्चक्रपाणिनम् । ब्रह्महत्यादिपापानि तस्य नश्यंति तत्क्षणात्
स्नानं कृत्वा सुभक्त्या च यो पश्येच्चक्रपाणिनम्। ब्रह्महत्यादिपापानि तस्य नश्यन्ति तत्क्षणात्॥
Verse 14
भूभारोत्तारणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । ब्रह्मणावतारितौ विप्रा नरनारायणावुभौ
भूभारोत्तारणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च। ब्रह्मणावतारितौ विप्रा नरनारायणावुभौ॥
Verse 15
कृष्णार्जुनौ तदा मर्त्ये द्वापरांते द्विजोत्तमाः । अवतीर्णो धरापृष्ठे मिथः स्नेहानुगौ तदा । नरनारायणावेतौ स्वयमेव व्यवस्थितौ
कृष्णार्जुनौ तदा मर्त्ये द्वापरान्ते द्विजोत्तमाः। अवतीर्णौ धरापृष्ठे मिथः स्नेहानुगौ तदा। नरनारायणावेतौ स्वयमेव व्यवस्थितौ॥
Verse 16
यथा रक्षोविनाशाय रामो दशरथात्मजः । अवतीर्णो धरापृष्ठे तद्वत्कृष्णोऽपि चापरः
यथा दशरथात्मजो रामो रक्षोविनाशाय धरापृष्ठेऽवतीर्णः, तथैवापरः श्रीकृष्णोऽपि दिव्यावताररूपेणावततार।
Verse 17
यदा पार्थः समायातस्तीर्थयात्रां प्रति द्विजाः । युधिष्ठिरसमादेशाच्छक्रप्रस्थात्पुरोत्तमात्
हे द्विजाः, यदा पार्थो युधिष्ठिरसमादेशात् पुरोत्तमात् शक्रप्रस्थात् तीर्थयात्रां प्रति समायातः प्रस्थितवान्।
Verse 19
द्रौपद्या सहितं दृष्ट्वा रहसि भ्रातरं द्विजम् । प्रोवाच प्रणतो भूत्वा विनयावनतोऽर्जुनः
द्रौपद्या सहितं भ्रातरं रहसि दृष्ट्वा, विनयावनतः प्रणतः सन् अर्जुनः तं प्रति प्रोवाच।
Verse 20
युधिष्ठिर उवाच । गच्छार्जुन द्रुतं तत्र नीयन्ते यत्र तस्करैः । धेनवो द्विजवर्यस्य ता मोक्षय धनंजय
युधिष्ठिर उवाच— अर्जुन, द्रुतं तत्र गच्छ; यत्र तस्करैः द्विजवर्यस्य धेनवो नीयन्ते। हे धनञ्जय, ताः मोक्षय।
Verse 21
तीर्थयात्रां ततो गच्छ यावद्द्वादशवत्सरान् । ततः पापविनिर्मुक्तः समेष्यसि ममांतिकम्
ततः द्वादशवत्सरान् यावत् तीर्थयात्रां गच्छ; ततः पापविनिर्मुक्तः सन् मम अन्तिकं पुनरागमिष्यसि।
Verse 22
यः सदारं नरं पश्येदेकांतस्थं तु बुद्धिमान् । अपि चात्यंतपापः स्यात्किं पुनर्निजबांधवम्
यः सदारं नरमेकान्तस्थं पश्यति बुद्धिमान्, स अप्यत्यन्तपापभाग् भवति; किं पुनर्निजबान्धवं पश्यन्।
Verse 23
तस्मान्न वीक्षयेत्कञ्चिदेकांतस्थं सभार्यकम् । बांधवं च विशेषेण य इच्छेच्छुभमात्मनः
तस्मात् स्वहितेच्छुः कश्चिदपि सभार्यकमेकान्तस्थं न वीक्षयेत्; विशेषेण तु स्वबान्धवम्।
Verse 24
स तथेति प्रतिज्ञाय रथमारुह्य सत्वरम् । धनुरादाय बाणांश्च जगाम तदनन्तरम्
स ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय सत्वरं रथमारुह्य, धनुरादाय बाणांश्च ततः परं जगाम।
Verse 25
येन मार्गेण ता गावो नीयन्ते तस्करैर्बलात् । तिरस्कृत्य द्विजान्सर्वाञ्छितशस्त्रधरैर्द्विजाः
येन मार्गेण ता गावस्तस्करैर्बलान्नीयन्ते, तेनैव स जगाम; शितशस्त्रधरैर्द्विजान् सर्वान् तिरस्कृत्य।
Verse 26
अथ हत्वा क्षणाच्चौरान्गाः सर्वाः स्वयमाहृताः । स्वाः स्वा निवेदयामास ब्राह्मणानां महात्मनाम्
अथ क्षणादेव चौरान् हत्वा, सर्वा गावः स्वयमाहृत्य, स्वस्वामिने महात्मभ्यः ब्राह्मणेभ्यः निवेदयामास।
Verse 27
ततस्तीर्थान्यनेकानि स दृष्ट्वायतनानि च । क्षेत्रेऽत्रैव समायातः स्नानार्थं पांडुनन्दनः
ततः स पाण्डुनन्दनः अनेकानि तीर्थानि दृष्ट्वा, अनेकानि चायतनानि विलोक्य, स्नानार्थमेव अत्रैव क्षेत्रे समायातः।
Verse 28
तेन पूर्वमपि प्रायस्तत्क्षेत्रमवलोकितम् । दुर्योधनसमायुक्तो यदा तत्र समागतः
तेन पूर्वमपि प्रायः तत्क्षेत्रं सम्यगवलोकितम्; यदा तत्र दुर्योधनसमायुक्तः समागतः, तदा पुनरपि तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे प्रविष्टवान्।
Verse 29
अथ संपूजयामास यल्लिंगं स्थापितं पुरा । अर्जुनेश्वर संज्ञं तु पुष्पधूपानुलेपनैः
अथ स पुरा स्थापितं यल्लिङ्गं, अर्जुनेश्वरसंज्ञं, तत् पुष्पधूपानुलेपनैः सम्यक् संपूजयामास।
Verse 30
अन्येषां कौरवेन्द्राणां पांडवानां विशेषतः
अन्येषां कौरवेन्द्राणां पाण्डवानां विशेषतः (हितार्थं च तत्कर्म चकार)।
Verse 31
अथ संचिंतयामास मनसा पांडुनंदनः । अहं नरः स्वयं साक्षात्कृष्णो नारायणः स्वयम्
अथ पाण्डुनन्दनः मनसा संचिन्तयामास—‘अहं नरः स्वयं साक्षात्; कृष्णोऽपि नारायणः स्वयमेव’ इति।
Verse 32
तस्मादत्र करिष्यामि चक्रपाणिं सुरेश्वरम् । प्रासादो मानवश्चैव यादृङ्नास्ति धरातले
तस्मादत्राहं चक्रपाणिं सुरेश्वरं प्रतिष्ठापयिष्यामि; तथा च प्रासादरूपं देवालयं निर्मास्यामि, यदृशं धरातले क्वापि न विद्यते।
Verse 33
कल्पांतेऽपि न नाशः स्यादस्य क्षेत्रस्य कर्हिचित् । प्रासादोऽपि तथाप्येवमत्र क्षेत्रे भविष्यति
कल्पान्तेऽपि कदाचिदस्य क्षेत्रस्य नाशो न भविष्यति; तथा च अस्मिन्क्षेत्रेऽयं प्रासादोऽपि चिरं स्थास्यति।
Verse 34
एवं स निश्चयं कृत्वा स्वचित्ते पांडवानुजः । प्रासादं निर्ममे पश्चाद्वैष्णवं द्विजसत्तमाः
एवं स्वचित्ते निश्चयं कृत्वा पाण्डवानुजः; पश्चाद् द्विजसत्तमाः, वैष्णवं प्रासादं निर्ममे।
Verse 35
ततो विप्रान्समाहूय चमत्कारपुरोद्भवान् । प्रतिष्ठां कारयामास मतं तेषां समाश्रितः
ततो विप्रान् समाहूय चमत्कारपुरोद्भवान्; तेषां मतमनुसृत्य प्रतिष्ठां कारयामास।
Verse 36
दत्त्वा दानान्यनेकानि शासनानि बहूनि च । अन्यच्च प्रददौ पश्चात्स तेषां तुष्टिदायकम्
दत्त्वा दानान्यनेकानि शासनानि बहूनि च; पश्चात् अन्यदपि प्रददौ तेषां तुष्टिदायकम्।
Verse 37
ततः प्रोवाच तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः । नरोऽहं ब्राह्मणाज्जातः पाण्डोर्भूमिं प्रपेदिवान्
ततः स कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा तान् सर्वान् उवाच— “अहं नरो नाम, ब्राह्मणात् जातः; पाण्डोः भूमिं प्रपन्नोऽस्मि।”
Verse 38
मानुषेणैव रूपेण त्यक्त्वा तां बदरीं शुभाम् । प्रसिद्ध्यर्थं मया चात्र प्रासादोऽयं विनि र्मितः । मन्नाम्ना नरसंज्ञश्च श्रद्धापूतेन चेतसा
“मानुषेणैव रूपेण शुभां तां बदरीं त्यक्त्वा, प्रसिद्ध्यर्थं मया चात्रायं प्रासादो निर्मितः; श्रद्धापूतेन चेतसा मन्नाम्ना ‘नर’ इति संज्ञां प्राप्नुयात्।”
Verse 39
तस्मादेष भवद्भिश्च चक्रपाणिरिति द्विजाः । कीर्तनीयः सदा येन मम नाम प्रकाश्य ताम्
“तस्माद् भवद्भिरपि, हे द्विजाः, सदा ‘चक्रपाणिः’ इति कीर्तनीयः; येन मम नाम प्रकाश्य कीर्तिं प्राप्नोति।”
Verse 40
विष्णुलोके ध्वनिर्याति यावच्चंद्रदिवाकरौ
“विष्णुलोकेऽपि तस्य ध्वनिः कीर्तिः प्रसरति, यावच्चन्द्रदिवाकरौ तिष्ठतः।”
Verse 41
तथा महोत्सवः कार्यः शयने बोधने हरेः । चैत्रमासे विशेषेण संप्राप्ते विष्णुवासरे
“तथा हरेः शयने बोधने च महोत्सवः कार्यः; विशेषतः चैत्रमासे संप्राप्ते विष्णुवासरे।”
Verse 42
एतेषु त्रिषु लोकेषु त्यक्त्वेमां बदरीमहम् । पूजामस्य करिष्यामि स्वयं विष्णोर्द्विजोत्तमाः
एतेषु त्रिषु लोकेषु इमां बदरीं त्यक्त्वा, अहं स्वयं विष्णोः अस्य रूपस्य पूजां करिष्यामि, द्विजोत्तमाः।
Verse 43
यस्तत्र दिवसे मर्त्यः पूजामस्य विधा स्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स यास्यति
यः तत्र दिवसे मर्त्यः अस्य पूजां विधिवत् करिष्यति, स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं यास्यति।
Verse 44
तथा ये वासुदेवस्य क्षेत्रे केचिद्व्यवस्थिताः । तेषां प्रदर्शनं श्रेयो नित्यं दृष्ट्वा च लप्स्यते
तथा वासुदेवस्य क्षेत्रे ये केचिद् व्यवस्थिताः, तेषां दर्शनं श्रेयः; नित्यं दृष्ट्वा च कल्याणं लभ्यते।
Verse 45
सूत उवाच । बाढमित्येव तैरुक्तो दाशार्हः पांडुनंदनः । तेषां तद्भारमावेश्य प्रशांतेनांतरात्मना । ययौ तीर्थानि चान्यानि कृतकृत्यस्ततः परम्
सूत उवाच । बाढम् इत्येव तैरुक्तो दाशार्हः पाण्डुनन्दनः । तेषां तद्भारम् आवेश्य प्रशान्तेनान्तरात्मना । कृतकृत्यस्ततः परं ययौ तीर्थानि चान्यानि ।
Verse 46
एवं तत्र स्थितो देवश्चक्रपाणिवपुर्द्धरः । स्वयमेव हृषीकेशो जंतूनां पापनाशनः
एवं तत्र स्थितो देवः चक्रपाणिवपुर्धरः । स्वयमेव हृषीकेशो जन्तूनां पापनाशनः ।
Verse 47
अद्याऽपि च कला विष्णोः प्राप्ते चैकादशीत्रये । पूर्वोक्तेन विधानेन तस्माच्छ्रद्धासमन्वितैः । सदैव पूजनीयश्च वन्दनीयो विशेषतः
अद्यापि अत्र विष्णोः दिव्यकला विराजते; एकादशीत्रयस्य आगमे पूर्वोक्तविधानेन श्रद्धासमन्वितैः सदा पूजनीयः, विशेषतः वन्दनीयश्च।
Verse 152
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीति-साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रस्य तीर्थमाहात्म्ये ‘चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।