
अध्यायेऽस्मिन् सप्तविंशतिका-देव्याः तीर्थोत्पत्तिः कथ्यते। सूतः प्राह—दक्षस्य कन्याः सप्तविंशतिः नक्षत्ररूपाः सोमेन सह विवाहिता आसन्; किन्तु रोहिण्यां सोमस्यातिशय-स्नेहात् अन्याः कन्याः दुःखिताः, सौभाग्य-क्षयेन परित्याग-भीत्या च पीडिताः। ताः क्षेत्रे तपः कृत्वा दुर्गां प्रतिष्ठाप्य निरन्तरं नैवेद्य-पूजा-होमैः तुष्टुवुः। देवी प्रसन्ना वरं ददौ—सौभाग्य-प्रतिष्ठां, पतिसन्निधिं, परित्याग-दुःख-निवृत्तिं च। ततः व्रत-नियमाः प्रदर्श्यन्ते—चतुर्दश्यां उपवासेन भक्त्या च पूजनम्, संवत्सरपर्यन्तं एकाग्र-चर्या, तथा क्षार-लवणादि-त्यागेन व्रत-गाम्भीर्य-लक्षणम्। विशेषतः आश्विन-शुक्ल-नवम्यां मध्यरात्रौ पूजनं महत् दीर्घकालिकं सौभाग्यम् आवहतीति। अनन्तरं चन्द्र-पुराणकथा—शूलपाणिः दक्षं सोमस्य राजयक्ष्मा-विषये पृच्छति; दक्षः शाप-कारणं निवेदयति; शिवः समत्वं स्थापयन् सोमं सर्वासु भार्यासु समदर्शिनं करोतु इति नियच्छति, तेन शुक्ल-कृष्ण-पक्षयोः वृद्धिक्षयौ प्रवर्तेते। अन्ते देवी क्षेत्रे नित्यं स्त्रीणां सौभाग्य-प्रदा इति प्रतिपाद्यते, अष्टम्यां शुचिता-पूर्वकं पाठेन सौभाग्य-सिद्धिरिति च विधीयते।
Verse 1
सूत उवाच । अथान्यापि च तत्रास्ति सप्तविंशतिका तथा । नक्षत्रैः स्थापिता देवी वांछितस्य प्रदायिनी
सूत उवाच—अथ तत्रापरापि देवी सप्तविंशतिका नाम नक्षत्रैः संस्थापिता, या वाञ्छितं सर्वं प्रददाति।
Verse 2
दक्षस्य तनया पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उद्वाहिता हि सोमेन पूर्वं ब्राह्मणसत्तमाः
हे ब्राह्मणसत्तमाः, पूर्वं दक्षस्य तनयाः सप्तविंशतिसंख्यया सोमेन सहोद्वाहिता आसन्।
Verse 3
तासां मध्ये ऽभवच्चैका रोहिणी तस्य वल्लभा । प्राणेभ्योऽपि सदासक्तस्तया सार्धं स तिष्ठति
तासां मध्ये रोहिणी नामैका तस्य वल्लभा बभूव; स प्राणेभ्योऽपि तया अधिकं सदा आसक्तः सन् तया सार्धं तिष्ठति।
Verse 4
ततो दौर्भाग्यसंतप्ताः सर्वा स्ता दक्षकन्यकाः । वैराग्यं परमं गत्वा क्षेत्रेऽस्मिंस्तपसि स्थिताः
ततः सर्वाः ता दक्षकन्यकाः दौर्भाग्यसंतप्ताः परं वैराग्यं गत्वा अस्मिन् क्षेत्रे तपसि स्थिताः।
Verse 5
संस्थाप्य देवतां दुर्गां श्रद्धया परया युताः । बलिपूजोपहारैस्तां पूजयंत्यः सुरेश्वरीम्
दुर्गां देवतां श्रद्धया परया संस्थाप्य, बलिपूजोपहारैः सुरेश्वरीं तां पूजयन्त्यः।
Verse 6
ततः कालेन महता तासां सा तुष्टिमभ्यगात् । अब्रवीच्च प्रतुष्टोऽहं वरं दास्यामि पुत्रिकाः
ततः कालेन महता तासां सा देवी तुष्टिमभ्यगात् । अब्रवीच्च—“अहं प्रतुष्टोऽस्मि; पुत्रिकाः, वरं दास्यामि” ॥
Verse 7
तस्मात्तत्प्रार्थ्यतां चित्ते यद्युष्माकं व्यवस्थितम् । सर्वं दास्याम्यसंदिग्धं यद्युष्माकं हृदि स्थितम्
तस्मात् यद् युष्माकं चित्ते व्यवस्थितं तत् प्रार्थ्यताम् । यद् युष्माकं हृदि स्थितं तत् सर्वम् असन्दिग्धं दास्यामि ॥
Verse 8
ततः प्रोचुश्च ताः सर्वाः प्रसादात्तव वांछितम् । अस्माकं विद्यते देवि यावत्त्रैलोक्यसंस्थितम्
ततः ताः सर्वाः प्रोचुः—“देवि, तव प्रसादात् अस्माकं वाञ्छितं विद्यते, यावत् त्रैलोक्यं संस्थितम्” ॥
Verse 9
एकं पत्युः सुखं मुक्त्वा यत्सौभाग्यसमुद्भवम् । तस्मात्तद्देहि चास्माकं यदि तुष्टासि चंडिके
एकं पत्युः सुखं मुक्त्वा यत् सौभाग्यसमुद्भवम् । तस्मात् तद् देहि चास्माकं यदि तुष्टासि चण्डिके ॥
Verse 10
वयं दौर्भाग्यदोषेण सर्वाः क्लेशं परं गताः । न शक्नुमः प्रियान्प्राणान्देहे धर्तुं कथंचन
वयं दौर्भाग्यदोषेण सर्वाः क्लेशं परं गताः । न शक्नुमः प्रियान् प्राणान् देहे धर्तुं कथञ्चन ॥
Verse 11
श्रीदेव्युवाच । अद्यप्रभृति युष्माकं सौभाग्यं पतिसंभवम् । मत्प्रसादादसंदिग्धं भविष्यति सुखोदयम्
श्रीदेव्युवाच—अद्यप्रभृति युष्माकं पतिसंभवं सौभाग्यं मत्प्रसादात् असंदिग्धं सुखोदयकारणं भविष्यति।
Verse 12
अन्यापि या पतित्यक्ता स्त्री मामत्र स्थितां सदा । पूजयिष्यति सद्भक्तया चतुर्दश्यामुपोषिता
या काचिदपि पतित्यक्ता स्त्री चतुर्दश्यामुपोषिता सद्भक्त्या मामत्र नित्यस्थितां पूजयिष्यति, सा मत्प्रसादं प्राप्स्यति।
Verse 13
सा भविष्यति सौभाग्ययु्क्ता पुत्रवती सती । यावत्संवत्सरं तावदेकभक्तपरायणा
सा सौभाग्ययुक्ता पुत्रवती सती भविष्यति; यावत्संवत्सरं तावदेकभक्तपरायणा भवेत्।
Verse 14
अक्षारलवणाशा या नारी मां पूजयिष्यति । न तस्याः पतिजं दुःखं दौर्भाग्यं वा भविष्यति
अक्षारलवणाशा या नारी मां पूजयिष्यति, तस्याः पतिजं दुःखं दौर्भाग्यं वा न भविष्यति।
Verse 15
आश्विनस्य सिते पक्षे संप्राप्ते नवमीदिने । उपवासपरा या मां निशीथे पूजयिष्यति । तस्याः सौभाग्यमत्युग्रं सर्वदा वै भविष्यति
आश्विनस्य सिते पक्षे नवमीदिने संप्राप्ते या उपवासपरा निशीथे मां पूजयिष्यति, तस्याः सौभाग्यमत्युग्रं सर्वदा भविष्यति।
Verse 16
एवमुक्त्वा तु सा देवी विरराम द्विजोत्तमाः । ताश्च सर्वाः सुसंहृष्टा जग्मुर्दक्षस्य मंदिरम्
एवमुक्त्वा तु सा देवी तूष्णीं बभूव द्विजोत्तमाः। ताश्च सर्वाः सुसंहृष्टा दक्षस्य मन्दिरं जग्मुः॥
Verse 17
एतस्मिन्नंतरे दक्ष आहूतः शूलपाणिना । प्रोक्तः कस्मात्त्वया चन्द्रो यक्ष्मणा संनियोजितः । तदयुक्तं कृतं दक्ष जामाताऽयं यतस्तव
एतस्मिन्नन्तरे दक्षः शूलपाणिना समाहूतः। प्रोक्तः—कस्मात्त्वया चन्द्रो यक्ष्मणा संनियोजितः। तदयुक्तं कृतं दक्ष, जामाताऽयं यतस्तव॥
Verse 18
दक्ष उवाच । अनेन तनया मह्यमष्टाविंशतिसंख्यया । ऊढा अखण्डचारित्रास्तास्त्यक्ता दोषवर्जिताः । मुक्त्वैकां रोहिणीं देव निषिद्धेन मयाऽसकृत्
दक्ष उवाच—अनेन मम तनयाः अष्टाविंशतिसंख्यया ऊढाः। अखण्डचारित्रास्ताः दोषवर्जिताः त्यक्ताः; मुक्त्वैकां रोहिणीं देव, निषिद्धेन मयाऽसकृत्॥
Verse 19
ततो मयाऽतिकोपेन नियुक्तो राजयक्ष्मणा । असत्यजल्पको मन्दः कामदेववशं गतः
ततो मयाऽतिकोपेन स राजयक्ष्मणा नियुक्तः। असत्यजल्पको मन्दः कामदेववशं गतः॥
Verse 20
श्रीभगवानुवाच । अद्यप्रभृति सर्वासां समं स प्रचरिष्यति । मद्वाक्यान्नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
श्रीभगवानुवाच—अद्यप्रभृति सर्वासां समं स प्रचरिष्यति। मद्वाक्यान्नात्र सन्देहः; सत्यमेतन्मयोदितम्॥
Verse 21
त्वयापि यद्वचः प्रोक्तमसत्यं स्यान्न तत्क्वचित् । तस्मादेष क्षयं पक्षं वृद्धिं पक्षं प्रयास्यति
त्वयापि यद्वचः प्रोक्तं न कदाचिदसत्यं भवेत् । तस्मादेष क्षयपक्षं वृद्धिपक्षं च प्रयास्यति ॥
Verse 22
दक्षोऽपि बाढमित्येव तत्प्रोक्त्वा च ययौ गृहम् । चंद्रस्तु दक्षकन्यास्ताः समं पश्यति सर्वदा
दक्षोऽपि ‘बाढम्’ इत्येव तदुक्त्वा च ययौ गृहम् । चन्द्रस्तु दक्षकन्यास्ताः समं पश्यति सर्वदा ॥
Verse 23
गच्छमानः क्षयं पक्षं वृद्धिं पक्षं च सद्द्विजाः । सापि देवी ततः प्रोक्ता सप्तविंशतिका क्षितौ । सर्वसौभाग्यदा स्त्रीणां तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता
गच्छमानः क्षयपक्षं वृद्धिपक्षं च सद्द्विजाः । सा देवी ततः प्रोक्ता सप्तविंशतिका क्षितौ । सर्वसौभाग्यदा स्त्रीणां तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता ॥
Verse 24
यश्चैतत्पुरतस्तस्याः संप्राप्ते चाष्टमीदिने । शुचिर्भूत्वा पठेद्भक्त्या स सौभाग्यमवाप्नुयात्
यश्चैतत्पुरतस्तस्याः संप्राप्ते चाष्टमीदिने । शुचिर्भूत्वा पठेद्भक्त्या स सौभाग्यमवाप्नुयात् ॥