Adhyaya 193
अध्यायः १९३ प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—सावित्री क्रुद्धा निर्गत्य शापान् दत्त्वा किमभवत्, तथा शापबद्धा अपि देवाः कथं यज्ञशालायां स्थिताः? सूतः कथयति—गायत्री समुत्थाय प्रत्युवाच; सा सावित्र्याः वचनस्य अव्यभिचारिणीं प्रभुतां प्रतिपादयति—तत् न देवैः न दैत्यैः परिवर्तयितुं शक्यते। सावित्रीं परमां पतिव्रतां ज्येष्ठां देवीं च स्तुत्वा, तस्याः वाक्यबन्धनस्य कारणं दर्शयति। गायत्री तु शापान् धर्मतः स्थापयित्वा, प्रतिकाररूपेण वरव्यवस्थां निरूपयति। ब्रह्मणः पूज्यत्वं यज्ञकर्मणि केन्द्रीयता च प्रतिज्ञायते—ब्रह्मस्थानेषु ब्रह्मणा विना कर्म न समाप्यते; ब्रह्मदर्शनं च विशेषतः पर्वसु बहुगुणपुण्यप्रदं भवतीति। अनन्तरं भविष्यपुराणवृत्तान्तान् सूचयति—विष्णोः भाविजन्मानि द्विरूपत्वं सारथित्वसेवा च, इन्द्रस्य कारागारबन्धनं ततः ब्रह्मणा मोक्षणं, अग्नेः शुद्धिः पुनः पूजायोग्यता, शिवस्य विवाहव्यवस्थायाः परिवर्तनं च, अन्ते हिमाचलदुहितुः गौरीनाम्न्या श्रेष्ठपत्नीप्राप्तिः। एवं शापाः सत्याः सन्ति, किन्तु वरैः नियोगैः पुण्यविधानैश्च तीर्थपूजासम्बद्धैः सम्यक् एकीकृताः इति पुराणन्यायः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं गतायां सावित्र्यां सकोपायां च सूतज । किं कृतं तत्र गायत्र्या ब्रह्माद्यैश्चापि किं सुरैः
ऋषय ऊचुः । एवं गतायां सावित्र्यां सकोपायां च सूतज । किं कृतं तत्र गायत्र्या ब्रह्माद्यैश्चापि किं सुरैः ॥
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । कथं शापान्विता देवाः संस्थितास्तत्र मण्डपे
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । कथं शापान्विता देवाः संस्थितास्तत्र मण्डपे ॥
Verse 3
सूत उवाच । गतायामथ सावित्र्यां शापं दत्त्वा द्विजोत्तमाः । गायत्री सहसोत्थाय वाक्यमेतदुदैरयत्
सूत उवाच—सावित्र्यां गतायां शापं दत्त्वा, हे द्विजोत्तमाः, गायत्री सहसोत्थाय वाक्यमेतदुदैरयत्।
Verse 4
सावित्र्या यद्वचः प्रोक्तं तन्न शक्यं कथंचन । अन्यथा कर्तुमेवाथ सर्वैरपि सुरासुरैः
सावित्र्या यद्वचः प्रोक्तं तन्न शक्यं कथंचन; अन्यथा कर्तुमेवाथ सर्वैरपि सुरासुरैः।
Verse 5
महासती महाभागा सावित्री सा पतिव्रता । पूज्या च सर्वदेवानां ज्येष्ठा श्रेष्ठा च सद्गणैः
महासती महाभागा सावित्री सा पतिव्रता; पूज्या च सर्वदेवानां ज्येष्ठा श्रेष्ठा च सद्गणैः।
Verse 6
परं स्त्रीणां स्वभावोऽयं सर्वासां सुरसत्तमाः । अपि सह्यो वज्रपातः सपत्न्या न पुनः कथा
परं स्त्रीणां स्वभावोऽयं सर्वासां सुरसत्तमाः; अपि सह्यो वज्रपातः सपत्न्या न पुनः कथा।
Verse 7
मत्कृते येऽत्र शपिता सावित्र्या ब्राह्मणाः सुराः । तेषामहं करिष्यामि शक्त्या साधारणां स्वयम्
मत्कृते येऽत्र शपिता सावित्र्या ब्राह्मणाः सुराः; तेषामहं करिष्यामि शक्त्या साधारणां स्वयम्।
Verse 8
अपूज्योऽयं विधिः प्रोक्तस्तया मंत्रपुरःसरः । सर्वेषामेव वर्णानां विप्रादीनां सुरो त्तमाः
तया मन्त्रपुरःसरं प्रोक्तोऽयं विधिर्ब्रह्मा सर्ववर्णानां विप्रादीनां प्रति, हे सुरोत्तम, अपूज्य एव इति।
Verse 9
ब्रह्मस्थानेषु सर्वेषु समये धरणीतले । न ब्रह्मणा विना किंचित्कृत्यं सिद्धिमुपैष्यति
धरणीतले सर्वेषु ब्रह्मस्थानेषु सम्यक्समये ब्रह्मणा विना किञ्चिदपि कृत्यं सिद्धिम् नोपैष्यति।
Verse 10
कृष्णार्चने च यत्पुण्यं यत्पुण्यं लिंग पूजने । तत्फलं कोटिगुणितं सदा वै ब्रह्मदर्शनात् । भविष्यति न सन्देहो विशेषात्सर्वपर्वसु
कृष्णार्चने यत्पुण्यं लिङ्गपूजने च यत्पुण्यं, तस्य फलं ब्रह्मदर्शनमात्रेण सदा कोटिगुणितं भवति—न सन्देहः, विशेषतः सर्वपर्वसु।
Verse 11
त्वं च विष्णो तया प्रोक्तो मर्त्यजन्म यदाऽप्स्यसि । तत्रापि परभृत्यत्वं परेषां ते भविष्यति
हे विष्णो! तया प्रोक्तं यत् त्वं यदा मर्त्यजन्म प्राप्स्यसि, तत्रापि परेषां परभृत्यत्वं ते भविष्यति।
Verse 12
तत्कृत्वा रूपद्वितयं तत्र जन्म त्वमाप्स्यसि । यत्तया कथितो वंशो ममायं गोपसंज्ञितः । तत्र त्वं पावनार्थाय चिरं वृद्धिमवाप्स्यसि
तत्र रूपद्वितयं कृत्वा त्वं जन्म प्राप्स्यसि। यत्तया कथितो वंशो ममायं गोपसंज्ञितः; तत्र त्वं लोकपावनार्थाय चिरं वृद्धिमवाप्स्यसि।
Verse 13
एकः कृष्णाभिधानस्तु द्वितीयोऽर्जुनसंज्ञितः । तस्यात्मनोऽर्जुनाख्यस्य सारथ्यं त्वं करिष्यसि
एकः कृष्णाभिधानो भविष्यति, द्वितीयोऽर्जुनसंज्ञितः। तस्यैवात्मनः अर्जुनाख्यस्य सारथ्यं त्वं करिष्यसि॥
Verse 14
तेनाकृत्येऽपि रक्तास्ते गोपा यास्यंति श्लाघ्यताम् । सर्वेषामेव लोकानां देवानां च विशेषतः
तेनैव भावेनाकृत्येऽपि रक्तास्ते गोपाः श्लाघ्यतां यास्यन्ति। सर्वेषां लोकानां देवानां च विशेषतः॥
Verse 15
यत्रयत्र च वत्स्यंति मद्वं शप्रभवानराः । तत्रतत्र श्रियो वासो वनेऽपि प्रभविष्यति
यत्रयत्र मद्वंशप्रभवा नराः वत्स्यन्ति, तत्रतत्र श्रियो वासः वनेऽपि प्रभविष्यति॥
Verse 16
भोभोः शक्र भवानुक्तो यत्तया कोपयुक्तया । पराजयं रिपोः प्राप्य कारा गारे पतिष्यति
भो भोः शक्र! भवानुक्तो यत्तया कोपयुक्तया—रिपोः पराजयं प्राप्य कारागारे पतिष्यसि॥
Verse 17
तन्मुक्तिं ते स्वयं ब्रह्मा मद्वाक्येन करिष्यति
तन्मुक्तिं ते स्वयं ब्रह्मा मद्वाक्येन करिष्यति॥
Verse 18
ततः प्रविष्टः संग्रामे न पराजयमाप्स्यसि । त्वं वह्ने सर्वभक्षश्च यत्प्रोक्तो रुष्टया तया
ततः संग्रामे प्रविष्टोऽसि न पराजयमवाप्स्यसि। त्वं वह्ने सर्वभक्षोऽसि—इति सा रुष्टया तया प्रोक्तम्॥
Verse 19
तदमेध्यमपि प्रायः स्पृष्टं तेऽर्च्चिर्भिरग्रतः । मेध्यतां यास्यति क्षिप्रं ततः पूजामवाप्त्यसि
तदमेध्यमपि प्रायः स्पृष्टं तेऽर्चिर्भिरग्रतः। मेध्यतां यास्यति क्षिप्रं ततः पूजामवाप्त्यसि॥
Verse 21
यद्रुद्र प्रियया सार्धं वियोगः कथितस्तया । तस्याः श्रेष्ठ तरा चान्या तव भार्या भविष्यति । गौरीनामेति विख्याता हिमाचलसुता शुभा
यद्रुद्र प्रियया सार्धं वियोगः कथितस्तया। तस्याः श्रेष्ठतरा चान्या तव भार्या भविष्यति॥ गौरीनामेति विख्याता हिमाचलसुता शुभा॥
Verse 193
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गायत्रीवरप्रदानोनाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गायत्रीवरप्रदानोनाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥