Adhyaya 151

Verse 1

सूत उवाच । अन्धकोऽपि परां विद्यां ज्ञात्वा शुक्रार्जितां तदा । केलीश्वर्याः प्रसादं च भक्तिजं बलवृद्धिदम्

सूत उवाच—अन्धकोऽपि तदा शुक्रार्जितां परां विद्यां ज्ञात्वा। केलीश्वर्याः भक्तिजं प्रसादं बलवृद्धिदं च प्राप्य बलवानभवत्॥

Verse 2

अवध्यतामात्मनश्च पितामहवरोद्भवम् । महेश्वरं समुद्दिश्य कोपं चक्रे ततः परम्

ततः पितामहवरप्रभावादात्मनः अवध्यतां मन्यमानः स महेश्वरं समुद्दिश्य कोपं चकार, अतिशयेन च क्रुद्धोऽभवत्।

Verse 3

दूतं च प्रेषयामास कैलासं पर्वतं प्रति । गच्छ दूत हरं ब्रूहि मम वाक्येन सांप्रतम्

स दूतं प्रेषयामास कैलासपर्वतं प्रति—“गच्छ दूत, हरं ब्रूहि मम वाक्येन सांप्रतम्।”

Verse 4

शक्रमेनं परित्यज्य सुखं तिष्ठात्र पर्वते । नो चेद्द्रुतं समागत्य सकैलासं सभार्यकम्

“शक्रमेनं परित्यज्य सुखं तिष्ठात्र पर्वते; नो चेद् द्रुतं समागत्य सकैलासं सभार्यकम्।”

Verse 5

सगणं च रणे हत्वा सुखी स्थास्यामि नंदने । त्वामहं नाशयिष्यामि सत्येनात्मानमालभे

“सगणं च रणे हत्वा सुखी स्थास्यामि नन्दने; त्वामहं नाशयिष्यामि—सत्येनात्मानमालभे।”

Verse 6

एवमुक्तः स दैत्येन दूतो गत्वा द्रुतं ततः । प्रोवाच शंकरं वाक्यैः परुषैः स विशेषतः

एवमुक्तः स दैत्येन दूतो गत्वा द्रुतं ततः; प्रोवाच शंकरं वाक्यैः परुषैः स विशेषतः।

Verse 7

ततः कोपपरीतात्मा भगवान्वृषभध्वजः । गणान्संप्रेषयामास वधार्थं तस्य दुर्मतेः

ततः कोपपरीतात्मा भगवान् वृषभध्वजः । तस्य दुर्मतेर्वधार्थं गणान् संप्रेषयामास ॥

Verse 8

वीरभद्रं महाकालं नंदिं हस्तिमुखं तथा । अघोरं घोरनादं च घोरघंटं महाबलम्

वीरभद्रं महाकालं नन्दिं हस्तिमुखं तथा । अघोरं घोरनादं च घोरघण्टं महाबलम् ॥

Verse 9

एतेषामनुगाश्चान्ये कोटिरेका पृथक्पृथक् । सर्वान्संप्रेषयामास वधार्थं तस्य दुर्मतेः

एतेषामनुगाश्चान्ये कोटिरेका पृथक्पृथक् । सर्वान् संप्रेषयामास वधार्थं तस्य दुर्मतेः ॥

Verse 10

अथ संप्रेषितास्तेन गणास्ते विकृताननाः । हर्षेण महताविष्टा गर्जमाना यथा घनाः

अथ संप्रेषितास्तेन गणास्ते विकृताननाः । हर्षेण महताविष्टा गर्जमाना यथा घनाः ॥

Verse 11

धृतायुधा गताः सर्वे युद्धार्थं यत्र सा पुरी । शक्रस्यासादिता तेन दानवेन बलीयसा

धृतायुधा गताः सर्वे युद्धार्थं यत्र सा पुरी । शक्रस्यासादिता तेन दानवेन बलीयसा ॥

Verse 12

अथ प्राप्तान्गणान्दृष्ट्वा दानवास्ते धृतायुधाः । निश्चक्रमुर्वै सहसा युद्धार्थमतिगर्विताः

अथ प्राप्तान् गणान् दृष्ट्वा ते दानवाः धृतायुधाः । अतिगर्विताः सहसा युद्धार्थं निश्चक्रमुः ॥

Verse 13

ततः समभवद्युद्धं गणानां दानवैः सह । परस्परं महारौद्रं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

ततः समभवद् युद्धं गणानां दानवैः सह । परस्परं महारौद्रं निवर्तनं मृत्युमूल्यं कृत्वा ॥

Verse 14

ततो हरगणाः सर्वे दानवैस्तै रणाजिरे । जिता जग्मुर्दिशो भीता हरवीक्षणतत्पराः

ततो हरगणाः सर्वे दानवैस्तै रणाजिरे । जिता भीताः दिशो जग्मुः हरवीक्षणतत्पराः ॥

Verse 15

हरोऽपि तान्गणान्भग्नान्दृष्ट्वा कोपाद्विनिर्ययौ । हरं दृष्ट्वा ततो दैत्या दुद्द्रुवुस्ते दिशो दश

हरोऽपि तान् गणान् भग्नान् दृष्ट्वा कोपाद् विनिर्ययौ । हरं दृष्ट्वा ततो दैत्या दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥

Verse 16

अन्धकोऽपि हरं दृष्ट्वा युद्धार्थं संमुखो ययौ । ततो युद्धं समभवदंधकस्य हरेण तु । वृत्रवासवयोः पूर्वं यथा युद्धमभून्महत्

अन्धकोऽपि हरं दृष्ट्वा युद्धार्थं संमुखो ययौ । ततो युद्धं समभवद् अन्धकस्य हरेण तु । वृत्रवासवयोः पूर्वं यथा युद्धमभून्महत् ॥

Verse 17

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । एवं न शक्यते हंतुं दानवो विविधायुधैः

चक्रैर्नालीकनाराचैः स्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । विविधायुधप्रहारैरपि दानवो न हन्तुं शक्यते स्म ॥

Verse 18

अस्त्रयुद्धं परित्यज्य बाहु युद्धमुपागतौ । करं करेण संगृह्य मुष्टिप्रहरणौ तदा

अस्त्रयुद्धं परित्यज्य तौ बाहुयुद्धमुपागतौ । करं करेण संगृह्य तदा मुष्टिभिः परस्परं जघ्नतुः ॥

Verse 19

दानवेनाथ देवेशो बंधेनाक्रम्य पीडितः । निष्पंदभावमापन्नस्ततो मूर्च्छामुपागतः

दानवेनाथ देवेशो बन्धेनाक्रम्य पीडितः । निष्पन्दभावमापन्नो मूर्च्छामथ समापतत् ॥

Verse 20

मूर्छागतं तु तज्ज्ञात्वा ह्यन्धको निर्ययौ गृहात् । तावत्स्थाणुः क्षणाल्लब्ध्वा चेतनामात्तकार्मुकः

मूर्च्छागतं तु तज्ज्ञात्वा ह्यन्धको निर्ययौ गृहात् । तावत्स्थाणुः क्षणाल्लब्ध्वा चेतनां कार्मुकं जग्राह ॥

Verse 21

आयसीं लकुटीं गृह्य प्रभुर्भारसहसि काम् । दानवेन्द्रं ततः प्राप्य ताडयामास मूर्धनि

आयसीं लकुटीं गृह्य प्रभुर्भारसहसिनीम् । दानवेन्द्रं समासाद्य मूर्ध्नि ताडयामास ह ॥

Verse 22

सोऽपि खड्गेन देवेशं ताडयामास वेगतः । अथ देवोऽपि सस्मार कौबेरास्त्रं महाहवे

सोऽपि खड्गेन देवेशं ताडयामास वेगतः । अथ देवोऽपि सस्मार कौबेरास्त्रं महाहवे

Verse 23

अस्त्रेण तेन हृदये ताडयामास दानवम् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

अस्त्रेण तेन हृदये ताडयामास दानवम् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

Verse 24

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । शूलाग्रसंस्थितः पापश्चक्रवद्भ्रमते ततः

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । शूलाग्रसंस्थितः पापश्चक्रवद्भ्रमते ततः

Verse 25

अन्धकोऽपि तदात्मानं तथावस्थमवेक्ष्य च । ततो वाग्भिः सुपुष्टाभिरस्तौद्देवं महेश्वरम्

अन्धकोऽपि तदात्मानं तथावस्थमवेक्ष्य च । ततो वाग्भिः सुपुष्टाभिरस्तौद्देवं महेश्वरम्

Verse 26

अन्धक उवाच । नमस्ते जगतां धात्रे शर्वाय त्रिगुणात्मने । वृषभासनसंस्थाय शशांककृतभूषण

अन्धक उवाच । नमस्ते जगतां धात्रे शर्वाय त्रिगुणात्मने । वृषभासनसंस्थाय शशांककृतभूषण

Verse 27

नमः खट्वांगहस्ताय नमः शूलधराय च । नमो डमरुकोदण्डकपालानलधारिणे

खट्वाङ्गहस्ताय नमः, शूलधराय च नमः। डमरुकोदण्डकपालानलधारिणे नमो नमः॥

Verse 28

स्मरदेहविनाशाय मूर्त्यष्टकमयात्मने । नमः स्वरूपदेहाय ह्यरूपबहुरू पिणे

स्मरदेहविनाशाय मूर्त्यष्टकमयात्मने। स्वरूपदेहाय नमः, ह्यरूपबहुरूपिणे॥

Verse 29

उत्तमांगविनाशाय विरिंचेः सृष्टिकारिणे । स्मशानवासिने नित्यं नमो भैरवरूपिणे

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेः सृष्टिकारिणे। स्मशानवासिने नित्यं नमो भैरवरूपिणे॥

Verse 30

सर्वगः सर्वकर्ता च त्वं हर्ता नान्य एव हि । त्वं भूमिस्त्वं रजश्चैव त्वं ज्योतिस्त्वं तमस्तथा

त्वं सर्वगः सर्वकर्ता, त्वमेव हर्ता न चान्यः। त्वं भूमिस्त्वं रजश्चैव, त्वं ज्योतिस्त्वं तमस्तथा॥

Verse 31

त्वं वपुः सर्वभूतानां जीवभूतो महेश्वर । अस्तौदेवं दानवेन्द्रो देवशूलाग्र संस्थितः

त्वं वपुः सर्वभूतानां जीवभूतो महेश्वर। एवं दानवेन्द्रोऽस्तौद् देवं देवशूलाग्रसंस्थितः॥

Verse 32

सूत उवाच । एवं तस्य स्तुतिं श्रुत्वा परितुष्टो महेश्वरः । ततः प्रोवाच तं हर्षाच्छूलाग्रस्थं दनूत्तमम्

सूत उवाच—एवं तस्य स्तुतिं श्रुत्वा परितुष्टो महेश्वरः। ततः हर्षेण तं शूलाग्रस्थं दनूत्तमं प्रोवाच॥

Verse 33

श्रीभगवानुवाच । नेदं वीरव्रतं दैत्य यच्छत्रुकरपीडनात् । प्रोच्यन्ते सामवाक्यानि विशेषाद्दैत्यजन्मना

श्रीभगवानुवाच—नेदं वीरव्रतं दैत्य यच्छत्रुकरपीडनात्। प्रोच्यन्ते सामवाक्यानि विशेषाद्दैत्यजन्मना॥

Verse 34

अन्धक उवाच । निर्विण्णोऽस्मि सुरश्रेष्ठ त्रिशूलाऽग्रं समाश्रितः । तस्मात्सूदय मां येन द्रुतं स्यान्मे व्यथाक्षयः

अन्धक उवाच—निर्विण्णोऽस्मि सुरश्रेष्ठ त्रिशूलाग्रं समाश्रितः। तस्मात्सूदय मां येन द्रुतं स्यान्मे व्यथाक्षयः॥

Verse 35

श्रीभगवानुवाच । न तेऽस्ति मरणं दैत्य कथंचिच्चिंतितं मया । तेनेत्थं विधृतं व्योम्नि भित्त्वा शूलेन वक्षसि

श्रीभगवानुवाच—न तेऽस्ति मरणं दैत्य कथंचिच्चिंतितं मया। तेनेत्थं विधृतं व्योम्नि भित्त्वा शूलेन वक्षसि॥

Verse 36

तस्मात्त्वं गणतां गच्छ सांप्रतं पापवर्जितः । त्यक्त्वा दानवजं भावं श्रद्धया परया युतः

तस्मात्त्वं गणतां गच्छ सांप्रतं पापवर्जितः। त्यक्त्वा दानवजं भावं श्रद्धया परया युतः॥

Verse 37

अन्धक उवाच । गतो मे दानवो भावः सांप्रतं तव किंकरः । भविष्यामि न सन्देहः सत्येनात्मानमालभे

अन्धक उवाच—मम दानवभावोऽद्य निवृत्तः; साम्प्रतं तव किंकरोऽस्मि। न संशयः, सत्येनात्मानं ते समर्पयामि।

Verse 38

शंकर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स ब्रूहि यत्तेऽभिवांछितम् । प्रार्थयस्व प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

शंकर उवाच—परितुष्टोऽस्मि ते वत्स; ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम्। प्रार्थयस्व, प्रयच्छामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्।

Verse 39

अन्धक उवाच । अनेनैव तु रूपेण शृलाग्रस्थितमत्तनुम् । यो मर्त्योर्च्चां प्रकृत्वा ते स्थापयिष्यति भूतले

अन्धक उवाच—अनेनैव तु रूपेण शूलाग्रस्थितमत्तनुम्। यो मर्त्योऽर्चां कृत्वा ते स्थापयिष्यति भूतले॥

Verse 40

तस्य मोक्षस्त्वया देयो मद्वाक्यात्सुरसत्तम । तथेत्युक्त्वा महेशस्तं शूलाग्रात्प्रमुमोच ह । अस्थिशेषं कृशांगं च चामुण्डासदृशं द्विजाः

तस्य मोक्षस्त्वया देयो मद्वाक्यात् सुरसत्तम। तथेत्युक्त्वा महेशस्तं शूलाग्रात् प्रमुमोच ह। अस्थिशेषं कृशाङ्गं च चामुण्डासदृशं द्विजाः॥

Verse 41

ततः स गणतां प्राप्तो गीतं चक्रे मनोहरम् । पुरतो देवदेवस्य पार्वत्याश्च विशेषतः

ततः स गणतां प्राप्तो गीतं चक्रे मनोहरम्। पुरतो देवदेवस्य पार्वत्याश्च विशेषतः॥

Verse 42

भृंगवद्रटनं यस्मात्तस्य श्रोत्रसुखा वहम् । भृंगीरिटि इति प्रोक्तस्ततः स त्रिपुरारिणा

भृङ्गनिनादसदृशो यस्य शब्दः श्रोत्रसुखावहः । तस्मात् त्रिपुरारिणा शम्भुना स “भृङ्गीरिटि” इति नाम्ना प्रोक्तः ॥

Verse 43

एवं स गणतां प्राप्तो देवदेवस्य शूलिनः । विश्वास्यः सर्वकृत्येषु तत्परं समपद्यत

एवं स शूलिनो देवदेवस्य गणत्वं प्राप्य । सर्वकृत्येषु विश्वास्यः सन् तत्सेवायां परं तत्परः समपद्यत ॥

Verse 44

ततःप्रभृति लोकेऽत्र देवदेवो महेश्वरः । तादृशेनैव रूपेण स्थाप्यते भूतले जनैः

ततःप्रभृति लोकेऽस्मिन् देवदेवो महेश्वरः । तादृशेनैव रूपेण जनैर्भूतले स्थाप्यते ॥

Verse 45

प्राप्यतेऽत्र परा सिद्धिस्तत्प्रसादादलौ किकी । कस्यचित्त्वथ कालस्य राज्याद्भ्रष्टो महीपतिः

अत्र तस्य प्रसादेन कलौऽपि परमा सिद्धिः प्राप्यते । अथ कस्यचित्कालस्य राज्याद्भ्रष्टो महीपतिः ॥

Verse 46

सुरथाख्यः प्रसिद्धोऽत्र सूर्यवंशसमुद्भवः । ततो वसिष्ठमासाद्य स चात्मीयं पुरो हितम् । प्रोवाच प्रणतो भूत्वा बाष्पव्याकुललोचनः

सुरथाख्यो नृपोऽत्र प्रसिद्धः सूर्यवंशसमुद्भवः । स वसिष्ठमुपासाद्य स्वपुरोहितमञ्जसा । प्रणतः सन् बाष्पव्याकुललोचनः प्रोवाच ॥

Verse 47

त्वया नाथेन मे ब्रह्मन्संस्थितेनाऽपि शत्रुभिः । बलाच्च यद्धृतं राज्यं मन्द भाग्यस्य सांप्रतम्

हे ब्रह्मन्, त्वमेव मे नाथः सन्नपि शत्रुभिर्बलात् मम राज्यं हृतम्; इदानीं मन्दभाग्यस्य मे एषा दुर्दशा।

Verse 48

तस्मात्कुरु प्रसादं मे येन मे राज्यसंस्थितिः । भूयोऽपि त्वत्प्रसादेन नान्या मे विद्यते गतिः

तस्मात् मे प्रसादं कुरु, येन मे राज्यं सुदृढं स्यात्। त्वत्प्रसादेनैव पुनः पुनः; मम नान्या गतिरस्ति।

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । यद्येवं ते महाराज मद्वाक्यात्सत्वरं व्रज । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

वसिष्ठ उवाच—यदि एवं ते, महाराज, तर्हि मद्वाक्यात् सत्वरं व्रज। हाटकेश्वरजं क्षेत्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम्।

Verse 50

तत्र भैरवरूपेण स्थापयित्वा महेश्वरम् । भुजोद्यतोग्रशूलाग्रविद्धान्धककलेवरम्

तत्र भैरवरूपेण महेश्वरं स्थापयित्वा—भुजोद्यतोग्रशूलाग्रविद्धान्धककलेवरं तम्।

Verse 51

नारसिंहेन मंत्रेण ततः पूजय तं नृप । रक्तपुष्पैस्तथा धूपै रक्तैश्चैवानुलेपनैः

ततः नारसिंहेन मन्त्रेण तं पूजय, नृप। रक्तपुष्पैस्तथा रक्तधूपैः रक्तैश्चानुलेपनैः।

Verse 52

ततः सद्वीर्य मासाद्य तेजोवीर्यसमन्वितः । हनिष्यस्यखिलाञ्छत्रूंस्तत्प्रसादादसंशयम्

ततः सद्वीर्यमासाद्य तेजोवीर्यसमन्वितः । तस्य प्रसादादसंशयं सर्वान् शत्रून् विनाशयिष्यसि ॥

Verse 53

परं शौचसमेतेन संपूज्यो भगवांस्त्वया । अन्यथा प्राप्स्यसे विघ्नान्सत्यमेतन्मयोदितम्

परं शौचसमायुक्तेन त्वया भगवान् सम्यक् संपूज्यः । अन्यथा विघ्नान् प्राप्स्यसि—सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 54

अथ तस्य वचः श्रुत्वा स राजा सत्वरं ययौ । तत्र क्षेत्रे ततो देवं स्थापयामास भैरवम्

अथ तस्य वचः श्रुत्वा स राजा सत्वरं ययौ । तत्र क्षेत्रे ततः देवं भैरवं स्थापयामास ॥

Verse 55

ततः संपूजयामास नारसिंहेन भक्तितः । मन्त्रेण प्रयतो भूत्वा ब्रह्मचर्यपरायणः

ततः स भक्तितो भैरवं नारसिंहमन्त्रेण सम्यक् संपूजयामास । प्रयतः सन् ब्रह्मचर्यपरायणः ॥

Verse 56

ततो दशसहस्रांते तस्य मंत्रस्य संख्यया । भैरवस्तुष्टिमापन्नः प्रोवा च तदनन्तरम्

ततो दशसहस्रान्ते तस्य मन्त्रस्य संख्यया । भैरवः तुष्टिमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम् ॥

Verse 57

श्रीभैरव उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते राजन्मंत्रेणानेन पूजितः । तस्मात्प्रार्थय यच्चेष्टं येन सर्वं ददाम्यहम्

श्रीभैरव उवाच—राजन्, अनेन मन्त्रेण पूजितोऽहं त्वया परितुष्टोऽस्मि। तस्माद् यत् ते इष्टं तत् प्रार्थय; येनाहं सर्वं ते ददामि।

Verse 58

सुरथ उवाच । शत्रुभिर्मे हृतं राज्यं त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर । तन्मे भवतु भूयोऽपि शत्रुभिः परिवर्ज्जितम्

सुरथ उवाच—सुरेश्वर, शत्रुभिर्मे राज्यं हृतम्। त्वत्प्रसादात् तदेव मे भूयोऽपि भवतु, शत्रुभिः परिवर्जितम्।

Verse 59

अन्योऽपि यः पुमानित्थं त्वामिहागत्य पूजयेत् । अनेनैव तु मंत्रेण तस्य सिद्धिस्त्वया विभो

अन्योऽपि यः पुमान् इत्थं त्वामिहागत्य पूजयेत्। अनेनैव तु मन्त्रेण तस्य सिद्धिस्त्वया, विभो।

Verse 60

देया देव सहस्रांते यथा मम सुरेश्वर । तथेति तं प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं हरः

देव, सहस्रान्ते यथा मम देयं, हे सुरेश्वर। इति तं प्रतिज्ञाय ‘तथेति’ हरः प्रोक्त्वा अदर्शनं गतः।

Verse 61

सुरथोऽपि निजं राज्यं प्राप हत्वा रणे रिपून्

सुरथोऽपि निजं राज्यं प्राप; रणे रिपून् हत्वा स्वराज्यं पुनरावर्तयामास।