Adhyaya 156

Verse 1

सूत उवाच । एवं सम्बोधिता तेन सा भार्या विजने गता । कन्याप्रदानस्य रुचिः संजाता तदनन्तरम्

सूत उवाच। एवं सम्बोधिताऽनेन सा भार्या विजने गता। कन्याप्रदानस्य रुचिः संजाता तदनन्तरम्॥

Verse 2

ततः स पादौ प्रक्षाल्य मणिभद्रस्य सत्वरम् । उदकं साक्षतं हस्ते कन्यादानकृते ददौ

ततः स पादौ प्रक्षाल्य मणिभद्रस्य सत्वरम्। उदकं साक्षतं हस्ते कन्यादानकृते ददौ॥

Verse 3

सोऽपि हस्तकृते तोये तं क्षत्रियमुवाच ह । अद्यैव कुरु मे शीघ्रं विवाहं कन्यया सह

सोऽपि हस्तकृते तोये तं क्षत्रियमुवाच ह। अद्यैव कुरु मे शीघ्रं विवाहं कन्यया सह॥

Verse 4

यस्मादिच्छामि संस्थातुं तेन ते गृहमागतः । क्षत्रिय उवाच । नात्र नक्षत्रमर्हं तु न किंचिद्भगदैवतम्

“यतोऽहं विवाहार्थं संस्थातुमिच्छामि, तस्मात् तव गृहमागतः।” क्षत्रिय उवाच—“अत्र तु न योग्यं नक्षत्रं विद्यते, न च किञ्चिद् भगदैवतं शुभलक्षणम्।”

Verse 5

विवाहस्य न वारस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । अस्मिन्काले तु संप्राप्ते या कन्या परिणीयते

मधुसूदने प्रसुप्ते विवाहस्य न वारोऽस्ति; अस्मिन् काले तु संप्राप्ते यदा कन्या परिणीयते,

Verse 6

सा च संवत्सरान्मध्ये ध्रुवं वैधव्यमाप्नुयात् । एवं दैवज्ञमुख्यानां श्रुतं प्रवदतां मया

सा च संवत्सरमಧ್ಯे ध्रुवं वैधव्यमाप्नुयात्; एवं दैवज्ञमुख्येभ्यः श्रुतं मया, तदहं वदामि।

Verse 7

तस्माच्छुभे तु संप्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते । त्वं विवाहय मे कन्यां प्रोत्थिते मधुसूदने । येन क्षेमंकरी ते स्यात्तथा पुत्रप्रपौत्रिणी

तस्मात् शुभे संप्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते, प्रोत्थिते मधुसूदने, मे कन्यां त्वं विवाहय; येन सा ते क्षेमकरी स्यात् तथा पुत्रप्रपौत्रिणी।

Verse 8

मणिभद्र उवाच । नक्षत्रं वह्निदैवत्यं प्रसुप्तो मधुसूदनः

मणिभद्र उवाच—नक्षत्रं वह्निदैवत्यं, प्रसुप्तो मधुसूदनः।

Verse 9

सांप्रतं वत्सरांतोऽयं विवाहे विहिते सति । कामाग्निरुत्थितः काये सांप्रतं मां प्रबाधते

सांप्रतं वत्सरांतोऽयं विवाहे विहिते सति । कामाग्निरुत्थितः काये सांप्रतं मां प्रबाधते

Verse 10

तस्मात्कुरु प्रसादं मे कन्याविवहितेन तु । तव वित्तं प्रदास्यामि सुखी येन भविष्यसि

तस्मात्कुरु प्रसादं मे कन्याविवहितेन तु । तव वित्तं प्रदास्यामि सुखी येन भविष्यसि

Verse 11

सूत उवाच । तस्माच्च वित्तलोभेन क्षत्रियो द्विजसत्तमाः । विवाहं कारयामास तत्क्षणादेव स द्विजाः

सूत उवाच । तस्माच्च वित्तलोभेन क्षत्रियो द्विजसत्तमाः । विवाहं कारयामास तत्क्षणादेव स द्विजाः

Verse 12

ददौ कन्यां सुदुःखार्तामश्रुपूर्णेक्षणां स्थिताम् । सन्निधौ वह्निविप्राणां तदा तेन विवाहिता

ददौ कन्यां सुदुःखार्तामश्रुपूर्णेक्षणां स्थिताम् । सन्निधौ वह्निविप्राणां तदा तेन विवाहिता

Verse 13

नीत्वा निजगृहं पश्चात्कामधर्मे नियोजिता । अनिच्छंतीमपि सतीं तामतीव निरर्गलः

नीत्वा निजगृहं पश्चात्कामधर्मे नियोजिता । अनिच्छंतीमपि सतीं तामतीव निरर्गलः

Verse 14

सोऽपि निष्कामतां प्राप्य निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । भाषिकाभिरनेकाभिस्तापयित्वा च भामिनीम्

सोऽपि निष्कामतां प्राप्य मुहुर्मुहुः तां निर्भर्त्स्य, अनेकाभिर्भाषिकाभिः कठोराभिः भामिनीं तापयामास।

Verse 15

शांतिं नीता ततस्तेन प्रत्यूषे समुपस्थिते । भृत्यवर्गः समस्तोऽपि ततो निःसारितो गृहात्

ततस्तेन सा शान्तिं नीता; प्रत्यूषे समुपस्थिते ततो गृहात् भृत्यवर्गः समस्तोऽपि निःसारितः।

Verse 16

इर्ष्याधर्मं समास्थाय परमं द्विजसत्तमाः । एक एव कृतस्तेन द्वारपालो नपुंसकः

इर्ष्याजनितमधर्मं समास्थाय, हे द्विजसत्तमाः, तेन एक एव नपुंसकः द्वारपालः कृतः।

Verse 17

प्रोक्तं न च त्वया देयः प्रवेशोऽत्र गृहे मम । भृत्यस्य भिक्षुकस्यैव वृद्धस्य व्रतिनस्तथा

तेन स उवाच—‘त्वया ममात्र गृहे प्रवेशो न देयः; भृत्यस्य, भिक्षुकस्य, वृद्धस्य, व्रतिनश्चापि।’

Verse 18

एवं कृत्वा विधानं तु ततश्चक्रे जनैः समम् । व्यवहारक्रियाः सर्वा द्रव्यलक्षैः सहस्रशः

एवं विधानं कृत्वा, ततः स जनैः समं द्रव्यलक्षैः सहस्रशः सह सर्वा व्यवहारक्रियाः चकार।

Verse 19

श्वशुरस्यापि नो दत्तं किंचित्तेन दुरात्मना । भार्यायाः श्वेतवस्त्राणि मुक्त्वाऽन्यन्नैव किंचन

स दुरात्मा श्वशुरायापि किंचिदपि नाददात्; भार्यायै तु श्वेतवस्त्राणि विहायान्यन्न किञ्चन दत्तवान्।

Verse 20

यामद्वयेऽपि संप्राप्ते दिनस्य गृहमागतः । मितमन्नं तत स्तस्या भोजनार्थं प्रयच्छति

दिनस्य यामद्वयेऽपि व्यतीते स गृहमागतः; ततो मितमन्नं तस्यै भोजनार्थं प्रयच्छति।

Verse 21

यावन्मात्रं च सा भुंक्त एकविप्रान्वितः स्वयम् । भुक्त्वा चैव ततो याति व्यवहारकृते बहिः

सा यावन्मात्रं भुङ्क्ते तावन्मात्रं स्वयमपि एकविप्रान्वितो भुङ्क्ते; भुक्त्वा ततो व्यवहारकृते पुनर्बहिर्याति।

Verse 22

आगच्छति पुनर्हर्म्यं संध्याकाल उपस्थिते । साऽपि तिष्ठति हर्म्यस्था पत्नी तस्य दुरात्मनः

सन्ध्याकाले उपस्थिते स पुनर्हर्म्यं समागच्छति; तस्य दुरात्मनः पत्नीऽपि हर्म्यस्था तत्रैव तिष्ठति।

Verse 23

वैराग्यं परमं प्राप्ता दुःखशोकसमन्विता । मत्सीव पतिता तोयादन्यस्मिंस्तु स्थलांतिके

दुःखशोकसमन्विता सा परमं वैराग्यं प्राप्ता; मत्सीव तोयात्पतिता अन्यस्मिंश्च स्थलान्तिके निपतिता।

Verse 24

चक्रवाकी विमुक्तेव संप्राप्ते दिवसक्षये । हंसी हंसवियुक्तेव मृगीव मृगवर्जिता

दिवसक्षये संप्राप्ते सा चक्रवाकीव विमुक्ता, हंसीव हंसवियुक्ता, मृगीव मृगवर्जिता बभूव।

Verse 25

सोऽपि नित्यं ददौ भोज्यं विप्रस्यैकस्य च द्विजाः । प्रोच्य तं ब्राह्मणं पूर्वं सामपूर्वमिदं वचः

सोऽपि, हे द्विजाः, नित्यं विप्रस्यैकस्य भोज्यं ददौ; पूर्वं तं ब्राह्मणं सामपूर्वमिदं वचः प्रोच्य।

Verse 26

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं सदा विप्र गृहे मम । यदि पश्यसि मे भार्यां संप्राप्स्यसि विडंबनाम्

“भो विप्र, मम गृहे सदा अधोवक्त्रेणैव भोक्तव्यम्; यदि मे भार्यां पश्यसि, विडंबनां संप्राप्स्यसि।”

Verse 27

एवं विडंबितास्तेन ह्यूर्ध्ववक्त्रावलोकिनः । ये चान्ये भयसंत्रस्ता न यांति च तदालयम्

एवं तेनोर्ध्ववक्त्रावलोकिनो हि विडंबिताः; अन्येऽपि भयसंत्रस्ता न यान्ति तदालयम्।

Verse 28

कस्यचित्त्वथ कालस्य पुष्पोनाम द्विजोत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन संप्राप्तस्तत्पुरं प्रति

अथ कस्यचित्कालस्य पुष्पो नाम द्विजोत्तमः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तत्पुरं प्रति संप्राप्तः।

Verse 29

पूर्वे वयसि संस्थश्च दर्शनीयतमाकृतिः । क्षुत्क्षामः सुपरिश्रांतो मध्याह्ने समुपस्थिते

पूर्ववयसि संस्थश्च स दर्शनीयतमाकृतिः । क्षुत्क्षामः सुपरिश्रान्तो मध्याह्ने समुपस्थिते ॥

Verse 31

ततस्तं प्रार्थयामास गत्वा भोज्यं च स द्विजाः । तेनापि स द्विजः प्रोक्तस्तदासौ द्विजसत्तमाः

ततस्तं प्रार्थयामास गत्वा भोज्यं च स द्विजः । तेनापि स द्विजः प्रोक्तस्तदासौ द्विजसत्तम ॥

Verse 32

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं त्वया वीक्ष्या न मे प्रिया । नो चेद्विडंबनां विप्र संप्राप्स्यसि न संशयः

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं त्वया वीक्ष्या न मे प्रिया । नो चेद्विडम्बनां विप्र संप्राप्स्यसि न संशयः ॥

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाभाग यत्क्षेमं तत्समाचर

एवं ज्ञात्वा महाभाग यत्क्षेमं तत्समाचर ॥

Verse 34

पुष्प उवाच । क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः । वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च

पुष्प उवाच । क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः । वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च ॥

Verse 35

मणिभद्र उवाच । तदागच्छ मया सार्धं सांप्रतं मम मंदिरम् । विशेषात्तव दास्यामि भोजनं दक्षिणान्वितम्

मणिभद्र उवाच—अधुना मया सहागच्छ, मम मन्दिरं प्रति। विशेषतः त्वां दास्यामि भोजनं दक्षिणासहितम्॥

Verse 36

एवं तौ संविदं कृत्वा ययतुर्ब्राह्मणोत्तमाः । हट्टमार्गे गतौ तत्र यत्र षंढो व्यव स्थितः

एवं तौ संविदं कृत्वा ययतुः ब्राह्मणोत्तमाः। हट्टमार्गे गतौ तत्र यत्र षण्डो व्यवस्थितः॥

Verse 37

तत्पार्श्वे ब्राह्मणं धृत्वा प्रविष्टो गृहमध्यतः । भार्यया श्रपयामास धान्यं मानमितं तदा

तत्पार्श्वे ब्राह्मणं धृत्वा प्रविष्टो गृहमध्यतः। भार्यया श्रपयामास धान्यं मानमितं तदा॥

Verse 38

ततो देवार्चनं कृत्वा वैश्वदेवांत आगतम् । पुष्पमाहूय तत्पादौ प्रक्षाल्य च निवेश्य च

ततो देवार्चनं कृत्वा वैश्वदेवान्त आगतम्। पुष्पमाहूय तत्पादौ प्रक्षाल्य च निवेश्य च॥

Verse 39

कृत्वार्चनविधिं तस्य दत्त्वान्नं च सुसंस्कृतम् । उपविश्य ततः पश्चाद्भोजनार्थं ततो द्विजाः । पुष्पोऽपि वीक्षते तस्याः पादौ पंकजसंनिभौ

कृत्वार्चनविधिं तस्य दत्त्वान्नं च सुसंस्कृतम्। उपविश्य ततः पश्चाद् भोजनार्थं ततो द्विजाः। पुष्पोऽपि वीक्षते तस्याः पादौ पङ्कजसंनिभौ॥

Verse 40

यथायथा स कौतुक्याद्वीक्षते यौवनाश्रितः । कौतुक्यात्तेन च ततस्तस्या वक्त्रं निरीक्षितम्

यथायथासौ यौवनवेगकौतुकच्छलेन भूयः भूयः पश्यन्, तेनैव कौतुकहेतुना ततोऽस्या वदनमपि निरीक्षितवान्।

Verse 41

ततश्चाकारयामास मणिभद्रः प्रकोपतः । तं षण्ढमुक्तवाञ्जारं त्वमेनं च विडंबय

ततः प्रकोपात् मणिभद्रः सेवकं प्रवर्तयामास—“हे षण्ढ! हे मुक्तवाञ्जार! त्वमेनं पुरुषं गत्वा विडम्बय” इति।

Verse 42

ततस्तेन द्विजश्रेष्ठाः स पुष्पो मूर्ध्नि ताडितः

ततः तेन, हे द्विजश्रेष्ठाः, स पुष्पो मूर्ध्नि ताडितः।

Verse 43

अधो निपतितं भूमौ रुधिरेण परिप्लुतम् । चरणाभ्यां समाकृष्य दूतो मार्गं समाश्रितः

अधोमुखं भूमौ निपतितं रुधिरेण परिप्लुतं तं, चरणाभ्यां समाकृष्य, दूतो मार्गं समाश्रितः।

Verse 44

यावच्चतुष्पथं नीतो यत्र संचरते जनः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्पुरवरे तदा

यावच्चतुष्पथं नीतो यत्र जनः संचरति; तदा तस्मिन् पुरवरे महान् हाहाकारोऽभवत्।

Verse 45

सर्वेषामेव पौराणां तदवस्थं विलोक्य तम् । ततोऽन्यैः शीततोयेन सोभिषिक्तो दयान्वितैः

सर्वे पौरजनास्तं तादृशावस्थं विलोक्य, दयापरैः केनचिदन्यैः शीतलतोयेन स अभिषिक्तः।

Verse 46

कृत्वा वायुप्रदानं च गमितश्चेतनां प्रति । स प्राप्य चेतनां कृच्छ्रात्तत्तोयात्तानथाब्रवीत्

वायुप्रदानं कृत्वा स चेतनां प्रति नीतः। स कृच्छ्रात् चेतनां प्राप्य तस्मात् तोयान्तरे स्थितः स तान् अब्रवीत्।

Verse 47

न मया विहितं चौर्यं परदारा न सेविताः । पश्यध्वं मणिभद्रेण यथाहं क्लेशितो जनाः

न मया कदाचन चौर्यं कृतम्, न च परदाराः सेविताः। पश्यत जनाः—मणिभद्रेण यथाहं क्लेशितः।

Verse 48

तीर्थयात्रापरो विप्रो ब्रह्मचर्यपरायणः । भोजनार्थं समामन्त्र्य नीतोऽवस्थामिमां ततः

अहं तीर्थयात्रापरः विप्रः, ब्रह्मचर्यपरायणः। भोजनच्छलेन समामन्त्र्य नीतोऽहं ततः इमाम् अवस्थां प्राप्तः।

Verse 49

किं नास्ति वात्र भूपालो येनैतदसमंजसम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण निर्दोषस्य महाजनाः

किमत्र भूपालो नास्ति, येनैतदसमञ्जसं प्रवर्तते? विशेषतः निर्दोषस्य ब्राह्मणस्य—हे महाजनाः।

Verse 50

जना ऊचुः । बहवस्तेन पापेन विप्राः पूर्वं विडंबिताः । राजप्रसादयुक्तेन चेर्ष्यां प्राप्य शरीरिणा

जनाः ऊचुः—तेन पापेन नरदेहेन ईर्ष्यावशेन राजप्रसादसमन्वितेन पूर्वं बहवो विप्राः परिहासिताः विडम्बिताश्च।

Verse 51

कोऽपि राजप्रसादान्न किंचिद्ब्रूतेऽस्य सम्मुखम् । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो दास्यामस्तेऽशनं वयम्

राजप्रसादात् कश्चिदपि अस्य सम्मुखे किञ्चिद् न ब्रूते। तस्मादुत्तिष्ठ; गच्छामः—वयं ते अशनं दास्यामः।

Verse 156

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादित्यमाहात्म्ये मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनंनाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादित्यमाहात्म्ये ‘मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडम्बनवर्णनम्’ नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।