Adhyaya 112
अस्मिन्नध्याये सूतवचनप्रसङ्गेन धर्मतत्त्वविचारः सुसंहतः प्रदर्श्यते। अष्टषष्टिः श्रान्ता ब्राह्मणतपस्विनः पादयात्रया निवृत्ताः स्वगृहान् प्राप्य भार्याः दिव्यवस्त्राभरणभूषिताः पश्यन्ति। क्षुधार्ताः सन्तः ते ताः पृच्छन्ति—कथं तपोव्रतविरुद्धं भूषणधारणम्? तदा स्त्रियः कथयन्ति यत् राज्ञी दमयन्ती राजोपकारिणीव आगत्य तानि वस्त्राभरणानि दत्तवती। तपस्विनः ‘राजप्रतिग्रहः’ विशेषेण निन्द्य इति मन्यमानाः क्रुद्धाः जलं हस्तयोः गृहीत्वा राज्ञः राज्यस्य च शापाय उद्यताः। तदा भार्याः प्रत्यवस्थाय गृहस्थाश्रमस्य ‘उत्तमत्वं’ प्रतिपादयन्ति—स लोकपरलोकसाधनः; स्वगृहेषु दीर्घकालं दारिद्र्यं सोढं, अतः राज्ञः भूमिजीविकादानं याचन्ति, अन्यथा आत्महिंसां करिष्याम इति चेतयन्ति, यत्फलं मुनिभ्यः महापापं स्यात्। एतदाकर्ण्य मुनयः शापजलम् भूमौ विसृजन्ति; तदुदकं पृथिव्याः किञ्चिद्भागं दहति, तत्र स्थायी लवण-ऊषरप्रदेशः उत्पद्यते, यत्र न सस्यं जायते, जननमपि न भवतीति श्रूयते। अन्ते फलश्रुतिः—फाल्गुनमासे रविवासरयुक्तायां पौर्णमास्यां तत्र कृतं श्राद्धं स्वकर्मदोषात् घोरनरकेषु पतितानपि पितॄन् उद्धरतीति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततः कतिपयाहस्य गते तस्मिन्महीपतौ । स्वगृहं प्रति दुःखार्ते परिवारसमन्विते
सूत उवाच—ततः कतिपयाहेषु गतेषु तस्मिन्महीपतौ, दुःखार्तः सपरिवारः स्वगृहं प्रति जगाम।
Verse 2
पद्भ्यामेव समायाता ह्यष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः । परिश्रांताः कृशांगाश्च धूलिधूसरिताननाः
पादाभ्यामेव समायाताः ह्यष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः। परिश्रान्ताः कृशाङ्गाश्च धूलिधूसरिताननाः॥
Verse 3
यावत्पश्यति दाराः स्वा दिव्याभरण भूषिताः । दिव्यवस्त्रैः सुसंवीता राजपत्न्य इवापराः
यावत् ते स्वदारान् पश्यन्ति दिव्याभरणभूषितान्। दिव्यवस्त्रैः सुसंवीतान् राजपत्नीवापरान्॥
Verse 4
ततश्च विस्मयाविष्टाः पप्रच्छुस्ते क्षुधान्विताः । किमिदं किमिदं पापा विरुद्धं विहितं वपुः
ततः ते विस्मयाविष्टाः क्षुधापीडितचेतसः। पप्रच्छुः—किमिदं किमिदं पापाः, विरुद्धं विहितं वपुः?
Verse 5
कथं प्राप्तानि वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । नूनमस्मद्गतेर्भ्रंशः खे जातो नाऽन्यथा भवेत्
कथं यूयं प्राप्नुत वस्त्राणि भूषणानि च शोभनानि वराणि च? नूनमस्माकं गतिभ्रंशः खे जातः; नान्यथा भवितुमर्हति।
Verse 6
विकारमेनं संत्यक्त्वा युष्मदीयं सुगर्हिताः । अथ ताः सर्ववृत्तांतमूचुस्तापसयोषितः
एतं विकारं त्यक्त्वा युष्माकं सुगर्हितं, ताः तापसयोषितः सर्ववृत्तान्तं ततः प्रोचुः।
Verse 7
यथा राज्ञी समायाता दमयन्ती नृपप्रिया । भूषणानि च दत्तानि तया चैव यथा द्विजाः
यथा राज्ञी दमयन्ती नृपप्रिया समायाता, तथा च यथा तया भूषणानि दत्तानि—एवं सर्वं द्विजाः, ताः प्रोचुः।
Verse 8
यथा शापश्च सञ्जातो ब्राह्मणानां महात्मनाम् । अथ ते मुनयः क्रुद्धास्तच्छ्रुत्वा गर्हितं वचः । राजप्रतिग्रहो निंद्यस्तापसानां विशेषतः
यथा ब्राह्मणानां महात्मनां शापः सञ्जातः। तच्छ्रुत्वा गर्हितं वचः क्रुद्धा मुनयः प्राहुः—राजप्रतिग्रहो निन्द्यस्तापसानां विशेषतः।
Verse 9
ततो भूपस्य राष्ट्रस्य नाशार्थं जगृहुर्जलम् । क्रोधेन महताविष्टा वेपमाना निरर्गलम्
ततः क्रोधेन महताविष्टा निरर्गलं वेपमानाः, भूपस्य राष्ट्रनाशार्थं जलं जगृहुः (शापार्थम्)।
Verse 10
अनेन पाप्मनाऽस्माकं कुभूपेन प्रणाशिता । खे गतिर्लोभयित्वा तु पत्न्योऽस्माकमकृत्रिमाः । सरलास्तद्गणाः सर्वे येनेदृग्व्यसनं स्थितम्
अनेन पाप्मना दुष्टभूपेनास्माकं सर्वथा विनाशः कृतः। स चास्माकं गतिं लोभयित्वा निष्कपटाः पत्नीरप्यलोलुपतया मोहयामास। तस्य सरलाः सर्वे गणाः—तेनैव—एतादृशं महद्व्यसनं जातम्।
Verse 11
सूत उवाच । एवं ते मुनयो यावच्छापं तस्य महीपतेः । प्रयच्छंति च तास्तावदूचुर्भार्या रुषान्विताः
सूत उवाच—एवं ते मुनयः तस्य महीपतेः शापं दातुमुद्यताः सन्तः; तावदेव रुषान्विताः तस्य भार्याः समुत्थाय वाक्यमूचुः।
Verse 12
न देयो भूपतेस्तस्य शापो ब्राह्मणसत्तमाः । अस्मदीयं वचस्तावच्छ्रोतव्यमविशंकितैः
न देयः शापस्तस्य भूपतेः, ब्राह्मणसत्तमाः। प्रथमं तावदस्माकं वचः श्रोतव्यमविशङ्कितैः।
Verse 13
वयं सर्वा नरेन्द्रस्य भार्यया समलंकृताः । सुवस्त्रैर्भूषणैर्दिव्यैः श्रद्धापूतेन चेतसा
वयं सर्वाः नरेन्द्रस्य भार्याभिः समलङ्कृताः। सुवस्त्रैर्दिव्यभूषणैश्च श्रद्धापूतेन चेतसा।
Verse 14
वयं दरिद्रदोषेण सदा युष्मद्गृहे स्थिताः । कर्शिता न च संप्राप्तं सुखं मर्त्यसमु द्भवम्
वयं दरिद्रदोषेण सदा युष्मद्गृहे स्थिताः। कर्शिताः, न च संप्राप्तं सुखं मर्त्यसमुद्भवम्।
Verse 15
एतेषां परलोकोऽत्र विद्यते ये तपोरताः । न च मर्त्यफलं किंचिदपि स्वल्पतरं भवेत्
तपोरतानां हि परलोक एवात्र परमार्थः; तेषां मर्त्यलोकेऽपि स्वल्पतमं फलमपि न किञ्चिदिव मन्यते।
Verse 16
अन्येषां विषयस्थानामिह लोकः प्रकीर्तितः । भोगप्रसक्तचित्तानां नीचानां सुदुरात्मनाम्
विषयस्थेष्वन्येषु इह लोक एव प्रकीर्तितः; भोगासक्तचित्तानां नीचानां सुदुरात्मनाम्।
Verse 17
गृहस्थाश्रमिणां चैव स्वधर्मरतचेतसाम् । इह लोकः परश्चैव जायते नाऽत्र संशयः
गृहस्थाश्रमिणां तु स्वधर्मरतचेतसाम्; इह लोकः परश्चैव सिद्ध्यति, नात्र संशयः।
Verse 18
ता वयं नात्र सन्देहो गृहस्थाश्रममुत्तमम् । संसेव्य साधयिष्यामो लोकद्वयमनुत्तमम्
तस्माद्वयं नात्र सन्देहः, गृहस्थाश्रममुत्तमम्; सम्यक् संसेव्य लोकद्वयमनुत्तमं साधयिष्यामः।
Verse 19
तस्माद्गृहाणि रम्याणि प्रवदंति समाहिताः । भूपालाद्भूमिमादाय वृत्तिं चैवाभिवांछिताम्
ततः समाहितचित्ताः प्रवदन्ति—“तस्मादस्मभ्यं रम्याणि गृहाणि देहि; भूपालात् भूमिं गृहीत्वा, अभिवाञ्छितां वृत्तिं च प्रदेहि” इति।
Verse 20
ततश्चैवाथ वीक्षध्वं पुत्रपौत्रसमुद्भवम् । सौख्यं चापि कुमारीणां बांधवानां विशेषतः
ततः पश्चादेव यूयं पुत्रपौत्रसमुद्भवं वृद्धिं द्रक्ष्यथ; कुमारीणां सौख्यं च, विशेषतः स्वबान्धवानां हर्षं चापि।
Verse 21
न करिष्यथ चेद्वाक्यमेतदस्मदुदीरितम् । सर्वाः प्राणपरित्यागं करिष्यामो न संशयः
यदि यूयं न करिष्यथास्मदुदीरितमेतद्वाक्यं, तर्हि वयं सर्वे प्राणान् परित्यजिष्यामः—न संशयः।
Verse 22
यूयं स्त्रीवधपापेन युक्ताः सन्तस्ततः परम् । नरकं रौरवं दुर्गं गमिष्यथ सुनिश्चितम्
यूयं स्त्रीवधपापेन कलुषिताः सन्तः ततः परं सुनिश्चितं दुर्गं रौरवं नरकं गमिष्यथ।
Verse 23
एवं ते मुनयः श्रुत्वा तासां वाक्यानि तानि वै । भूपृष्ठे तत्यजुस्तोयं शापार्थं यत्करैर्धृतम्
तासां वाक्यानि तानि श्रुत्वा मुनयस्ते, शापार्थं करैर्धृतं तोयं भूपृष्ठे तदा तत्यजुः।
Verse 24
ततस्तत्तोयनिर्दग्धं तद्विभागं क्षितेस्तदा । ऊषरत्वमनुप्राप्तमद्यापि द्विजसत्तमाः
ततः तत्तोयनिर्दग्धं क्षितेस्तद्विभागं तदा ऊषरत्वमनुप्राप्तम्; अद्यापि, हे द्विजसत्तमाः, तथैवास्ति।
Verse 25
आस्तामन्नादिकं तत्र यदुत्पं न प्ररोहति । न जन्म चाप्नुयाद्भूयः पक्षी वा कीट एव वा
तत्र अन्नादिकं यद्यपि वप्यते, तथापि नाङ्कुरं प्ररोहति। तत्र पुनर्जन्म न प्राप्नुयात्—न पक्षिरूपेण, न कीटरूपेणापि।
Verse 26
तृणं वाथ मृगस्तत्र किं पुनर्भक्तिमान्नरः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं श्रद्धया फाल्गुने नरः
तत्र तृणं वा मृगो वा—किं पुनर्भक्तिमान् नरः? यः फाल्गुने मासि श्रद्धया तत्र श्राद्धं करोति नरः—
Verse 27
पौर्णमास्यां रवैर्वारे स पितॄनुद्धरेन्निजान् । अपि स्वकर्मणा प्राप्तान्नरके दारुणाकृतौ
पौर्णमास्यां यदा रविवासरः स्यात्, तदा स निजान् पितॄन् उद्धरेत्। स्वकर्मणा नरके दारुणाकृतौ प्राप्तान् अपि तान् समुद्धरेत्।
Verse 112
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्यान ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथनंनाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथनं नाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।