Adhyaya 247

Verse 1

पैजवन उवाच । श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती । एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो

पैजवन उवाच—श्रीः कथं तुलसीरूपा, बिल्ववृक्षे च पार्वती? एतत् विस्तरेण मे ब्रूहि, मुने; तत्त्वं वद, प्रभो॥

Verse 2

गालव उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः । देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः

गालव उवाच—पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः। संग्रामे देवान् निजघ्नुः, घोररूपाः सुदारुणाः॥

Verse 3

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः । ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः

देवाश्च भयसंविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः। ते वृहस्पतिपुरःसराः पितरं स्तुत्वा नत्वा च तस्थुः॥

Verse 4

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः । किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः

सर्वे प्राञ्जलयस्तस्थुः; तानुवाच पितामहः। किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः॥

Verse 6

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः । त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्

वयं सर्वे पराक्रान्ता अतस्त्वां शरणं गताः। त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्॥

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च

तच्छ्रुत्वा भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः प्राह। मया न शक्यते कर्तुं पक्षः कस्य जनस्य च॥

Verse 9

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः । देवा ऊचुः । दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः। देवा ऊचुः—दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः॥

Verse 10

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् । तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः

विष्णुगणैः सहैक्यं कृत्वा स महाद्भुतं रूपं दधार। ततः देहार्धद्वयेन हरिहराख्यं रूपं बिभ्रत् स बभूव॥

Verse 11

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् । एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः

अर्धदेहेन स हरः, अर्धेन च विष्णुरभवत्। एकतः विष्णुचिह्नानि, अन्यतः हरचिह्नानि बभूवुः॥

Verse 12

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् । वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः

एकतः वैनतेयः, अन्यतः वृषभोऽभवत्। वामतः मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः शुशुभे॥

Verse 13

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा । द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत

सव्ये तु कर्पूरगौरः स तदा समजायत। द्वयोरैक्यसमं विश्वं, विश्वमैक्यमवर्तत॥

Verse 14

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः । पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः। पाखण्डिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्॥

Verse 15

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् । मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता

स्वस्वमार्गान् परित्यज्य ते ययुर्निर्वाणपद्धतिम्। मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता॥

Verse 16

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला । सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका

પ્રમથાદિगणैश्चैव સેવ્યतेऽદ્યापि निश्चला। सृष्टिस्थित्यन्तकर्त्री सा विश्वबीजमनन्तका॥

Verse 17

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी । योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा

महेशविष्णुसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी। योगिध्येया सदापूज्या सत्त्वाधारगुणातिगा॥

Verse 18

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयान्ति परमं पदम्। चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः॥

Verse 19

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति । इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत

तत्र गच्छन्ति ये तेषां स देवः संविधास्यति। इत्युक्त्वा भगवान् तेषां तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 20

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् । बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्

तेऽपि वह्निमुखा देवाः मन्दराचलमभ्यगमन्। तत्र तत्रैव भ्रमन्तो महेश्वरं पुनः पुनर्विचिन्वन्ति स्म॥

Verse 21

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् । आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत

बिल्ववृक्षस्थां पार्वतीं ददृशुर्लक्ष्मीं च तुलसीगताम्। आदौ हि पूर्वं विश्वं सर्वं वृक्षमयं समजायत॥

Verse 22

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः । एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसमुद्भवाः। एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः । यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः। तेनैव च यदा देवास्त्रिभुवनेश्वरमदृशन्॥

Verse 24

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः । ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः

तदाकाशभवा वाणी देवान् प्राह यथार्थतः। ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः॥

Verse 25

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः । अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः

चातुर्मास्ये समुपस्थिते सर्वभूतदयाकरः प्रभुः तत्र सन्निहितः; तस्मादश्वत्थः सदा सेव्यो, विशेषतः सोमवारे।

Verse 26

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा । दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शेन पापं सहस्रधा भिद्यते; ये च भक्त्या तिलमिश्रेण दुग्धेन तर्पणं कुर्वन्ति, ते पुण्यं लभन्ते।

Verse 27

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च । दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति

सेचनं वा ये कुर्वन्ति, तेन तेषां पूर्वजाः तृप्यन्ति; वृक्षस्य दर्शनमात्रेणापि पातकं विनश्यति।

Verse 28

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा । पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः । अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवितोऽपि वा—चातुर्मास्ये विशेषतः—पापरोगविनाशकः। अश्वत्थः पूजितः सिक्तश्च सर्वभूतसुखावहः।

Verse 29

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् । ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम्; ये नराः कीर्तयन्ति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्, तेऽपि पुण्यभागिनः।

Verse 30

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चन्दनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत् ॥

Verse 31

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्

तस्य तापत्रयाभावो वैकुण्ठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिन्तां च दुष्टज्वरपराभवम् ॥

Verse 32

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मन्त्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यन्ति पिप्पलम् ॥

Verse 34

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

Verse 35

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान् प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते ॥

Verse 36

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् । तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

जलं विष्णुः जलरूपेण, विष्णुरेव च महान् रसः। तस्माद् वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्ये विशेषतः अघनाशनः॥

Verse 37

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् । तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी

सर्वभूतगतो विष्णुः खलु जगदाप्याययति। तथाऽश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येत् स न नारकी॥

Verse 38

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

यो नरः प्रयतः पृथिव्यामश्वत्थं रोपयेत्। तस्य पापसहस्राणि तत्क्षणादेव नश्यन्ति॥

Verse 39

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः । मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः। रोपितो ध्यातश्च मुक्तिदो, चातुर्मास्येऽघनाशनः॥

Verse 40

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते । निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्यासमा दोषा जायते। निष्कारणं तं संकुथित्वा नरके ध्रुवं पच्यते॥

Verse 41

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च । नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः

मूले विष्णुः सदा तिष्ठति, स्कन्धे केशव एव च। शाखासु नारायणः, पत्रेषु भगवान् हरिः॥

Verse 42

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः । चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्

फलेऽच्युतो न सन्देहः सर्वदेवैः समन्वितः। चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्॥

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् । यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम्। यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्॥

Verse 44

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः । यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः। यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः॥

Verse 133

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः । अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्

ततः तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः। अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्॥

Verse 247

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने अश्वत्थमहिमवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।