Adhyaya 209

Verse 1

आनर्त उवाच । सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम् । माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता

आनर्त उवाच—सांप्रतम्, मुनिशार्दूल, शंखतीर्थस्य समुद्भवं माहात्म्यं च मे कृत्स्नं वद; मम श्रद्धा महती दृढा स्थिता।

Verse 2

अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्

अहो तीर्थम्, अहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम्; धरापृष्ठे यत् क्षेत्रं सर्वाश्चर्यमयं शुभम्।

Verse 3

नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन । शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्

नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन; शृण्वानोऽपि सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्।

Verse 4

विश्वामित्र उवाच । अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् । शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले

विश्वामित्र उवाच—अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम्; शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले।

Verse 5

आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः । यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः

आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः; यथा त्वं सांप्रतम् भूमौ सर्वलोकप्रपालकः।

Verse 6

सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह । अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः

सहसा स कुष्ठभाग् जातो विकलाङ्गो बभूव ह। अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तः त्रस्तश्च नृपसत्तमः॥

Verse 7

स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः । राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्

स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः। राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्॥

Verse 8

तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः

तत्रापि स नित्यं पीड्यते सर्वतस्तु मलिम्लुचैः॥

Verse 9

हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् । स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम्

हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदा अभवत्। स तदा चिन्तयामास किं करोमि च साम्प्रतम्॥

Verse 10

कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात्

कलत्राण्यपि सर्वाणि तस्करैर्बलाद् ह्रियन्ते स्म॥

Verse 11

स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् । द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते

स एवमेवं चिन्तयन् पार्थिवशार्दूलो वैष्णवे दिवसे स्थिते विभुं नारदं द्रष्टुं जगाम।

Verse 12

तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया

तत्र स मुनिसत्तमं नारदं संप्राप्तं ददर्श—तीर्थयात्राप्रसङ्गेन दामोदरदिदृक्षया चागतं।

Verse 13

तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः

तं शिरसा प्रणम्य कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा दीनः स तदग्रतः उपविश्य वचनं प्रोवाच।

Verse 14

राजोवाच । शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम । ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ

राजोवाच—मुनिसत्तम, शत्रुभिः समन्तात् परिभूतोऽहं; ततः राज्यपरिभ्रंशात् अत्र महागिरौ संप्राप्तोऽस्मि।

Verse 15

विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः । यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम्

विपिने पापैस्तस्करैः समन्ततः प्रपीड्येऽहं; यत्किञ्चिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम् तदपि।

Verse 16

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम्

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं—कोशा दारास्तथा वसु। तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ, वैराग्यं मे महत्स्थितम्॥

Verse 17

अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् । येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम

अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम्। येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम॥

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः। प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा॥

Verse 19

नारद उवाच । न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् । मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा

नारद उवाच। न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम्। मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा॥

Verse 20

त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते । पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः

त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते। पत्तने सोमवंशीयः सर्वशत्रुनिबर्हणः॥

Verse 21

त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः

त्वया महायज्ञाः सदा संपूर्णदक्षिणैः सम्यक् अनुष्ठिताः; महादानानि च दत्तानि, ब्राह्मणोत्तमाश्च पूजिताः।

Verse 22

तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः

तेनैव कर्मविपାकेन स भूयः पृथिव्यां पार्थिवभावं प्राप्तवान्।

Verse 23

आनर्त उवाच । इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् । तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः

आनर्त उवाच—इह जन्मनि, विभो, मया कृतं किञ्चिदपि दुष्कृत्यं न संस्मरामि; तत् किं मे सहसा राज्यपरिभ्रंशः समुत्थितः?

Verse 24

लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् । जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना

लक्ष्म्याहीनस्य जनस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं व्यर्थतां व्रजेत्; मुनिशार्दूल, जीवितस्य तत्त्वं मयाऽधुना निश्चयेन विज्ञातम्।

Verse 25

मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः

गतश्रीको नरो मृत इव; अराजकं राष्ट्रं मृतवत्। अश्रोत्रिये दानं मृतं; अदक्षिणो यज्ञोऽपि मृत एव।

Verse 26

लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते । प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत्

लक्ष्मीविहीनस्य मर्त्यस्य बान्धवोऽपि विरोधी भवति। स नूनं मां प्रार्थयिष्यति; तं दृष्ट्वा जनाः अन्यतो गच्छन्ति॥

Verse 27

यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः । तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति

यथा मां सांप्रतम् दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः। तेऽपि दूरतरं यान्ति; एषोऽपि मां प्रार्थयिष्यति॥

Verse 28

धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् । गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः

धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम्। स्वजनोऽन्यत्र गच्छति शुष्कं वृक्षमिवाण्डजाः॥

Verse 29

तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् । धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम्

तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽभ्येति चेद्गृहम्। धनिनो भर्त्सयन्त्येनं समागच्छन्ति नान्तिकम्॥

Verse 30

कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् । एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत्

कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम्। ‘एष दास्यति मे किञ्चित्’ इति चित्ते नृणां भवेत्॥

Verse 31

मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम । सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः

मम त्वं पूर्ववंशीयः; तव पिता मम पितृसमानः। स सदा स्नेहपरः आसीत्, त्वं तु स्नेहविवर्जितः।

Verse 32

एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः । कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया । दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः

एवं लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः जनाः ब्रुवन्ति। धनलिप्सया कुलीना अपि पापाचाराः दृश्यन्ते, विशेषतः यदा दरिद्रो मनुष्यः क्षितौ राज्यं प्रकुर्वते।

Verse 33

प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने । द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य, महामुने। इमौ द्वौ तीक्ष्णौ कण्टकौ शरीरं परिशोषयतः—योऽधनः कामयते, यश्चानीश्वरः कुप्यति।

Verse 34

श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे । जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः

धनलुब्धा निशागमे श्मशानमपि सेवन्ते। जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं सुदूरतः यान्ति।

Verse 35

सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः । यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा

यस्य वित्तं धर्म्ये भवेत्, सुमूर्खोऽपि विद्वानिव, अकुलीनोऽपि सत्कुल इव मन्यते; अन्यथा तु विपरीतम्।

Verse 36

निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् । तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम्

हे मुनिश्रेष्ठ, अहं सांप्रतम् एव जीविते निर्विण्णोऽस्मि। तस्मात् ब्रूहि—मम दारिद्र्यं किमर्थं समुपस्थितम्?

Verse 37

कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् । अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा

मम कुष्ठोऽपि समुपेतः, शत्रुभिश्च पराभवो जातः। त्वया दिव्येन चक्षुषा मम अन्यजन्मान्तरमपि दृष्टम्।

Verse 38

कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् । एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम

स्वल्पेनापि कुकर्मणा न संस्पृष्टं मामिति त्वं ब्रवीषि। तथापि, मुनिसत्तम, त्वया मम अन्यजन्मान्तरं दृष्टमिति स्मरामि।

Verse 39

न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् । तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने

न मया कदाचित् किंचित् कुकृतं समनुष्ठितम्। तत् किमर्थं मम राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं, हे सन्मुने?

Verse 40

अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् । भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम्

अत्र मे कौतुकं (संशयो) जातम्; तस्माद् मे विनिर्णयं देहि। यच्च शुभाशुभं कर्म कृतं, तत् नूनं फलं ददाति वा, न वा भवेत्?

Verse 41

विश्वामित्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

विश्वामित्र उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा नारदः चिरं ध्यात्वा, परया कृपयाविष्टः सादरं प्रत्युवाच।

Verse 42

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते । तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते

शृणु राजन्, प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते; तथा तव राज्यस्य संप्राप्तिः भूयोऽपि यथा जायते।

Verse 43

तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये । हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् । शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

तव भूमौ महापुण्यं क्षेत्रं जगत्त्रये प्रसिद्धम्। तत्र हाटकेश्वरसंज्ञं शोभनं तीर्थमस्ति; शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्।

Verse 44

यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे

यः तत्र श्रद्धया परया युतः स्नानं करोति, शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां माधवमासि संप्राप्ते।

Verse 45

सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति । सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः

सूर्यवारे संप्राप्ते भास्करस्योदयाभिमुखः; स सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः।

Verse 46

यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् । स तदाऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्

यं यं काममभिध्यायेत् तं तं सर्वेषु दुर्लभम् । स तदाऽप्नोत्यसन्दिग्धं दृष्ट्वा शङ्खेश्वरं शुभम् ॥

Verse 47

किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः

किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः ॥

Verse 48

सिद्धसेन उवाच । कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने

सिद्धसेन उवाच । कथं शङ्खेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने ॥

Verse 49

नारद उवाच । अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव

नारद उवाच । अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा शङ्खेश्वरो जातः शङ्खतीर्थं तु पार्थिव ॥

Verse 50

आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च । भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ

आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शङ्ख एव च । भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ ॥

Verse 51

कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप

अथ कस्यचित्कालस्य व्यतीते शङ्खो भ्रातुर्ज्येष्ठस्य लिखितस्याश्रमं प्रति नमस्कारार्थं नृप संप्राप्तः।

Verse 52

सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम्

स लिखितेन विवर्जितं शून्यमाश्रमं ददर्श।

Verse 53

अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः । प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽश्रमम्

अथ तस्मिन् वने स परिपक्वफलानि ददर्श; प्रणयात् प्रतिजग्राह—‘भ्रातुरयं नृपाश्रमः’ इति मत्वा।

Verse 54

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे । यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्

एतस्मिन्नन्तरे लिखितस्तत्राश्रमे प्राप्तः; यावत् स शङ्खं पश्यति, तावत् स बृहत्फलं प्रगृहीतवान् आसीत्।

Verse 55

किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् । चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च

‘किमिदं त्वया विहितं पाप, साधुविगर्हितं पापकर्म? त्वया यत् फलानि हृतानि, तत् निन्द्यं चौर्यकर्म’ इति।

Verse 56

अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम् । चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च

अनेन कर्मणा तव तपः क्षयं यास्यति; चौर्यकर्मणि प्रवृत्तः ब्राह्मणैश्च गर्हितो भवति।

Verse 57

शंख उवाच । एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता । भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता

शङ्ख उवाच—एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता; इति श्रुतिः लोके सर्वतः प्रसिद्धा।

Verse 58

तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने । यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो

तत्किं पुत्रस्य, विप्रेन्द्र, नाधिकारः पितुर्धने? यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां, विभो।

Verse 59

लिखित उवाच । न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन । एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम्

लिखित उवाच—न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन; एकत्र संस्थितानां पितुर्वित्तमिदं ध्रुवम्।

Verse 60

विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम् । तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे

विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वा अपहरेद्धनम्, तदा दोषमवाप्नोति—चौर्योत्थं; मतमेव मे।

Verse 61

पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा । न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्

पुत्रस्यापि पुनर्वित्तं पिता सर्वदा हरति; तस्य कदाचिदपि दोषो न विद्यते, विभक्तेऽपि सति।

Verse 62

अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा । तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः

अत्र पुरा मनुना स्मृतिकारिणा गीतः श्लोकः; तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि—धर्मशास्त्रोद्भवं वचः।

Verse 63

त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम्

त्रय एवाधीनाः प्रोक्ताः—भार्या दासस्तथा सुतः; यत् ते समधिगच्छन्ति, यस्य ते तस्य तद्धनम्।

Verse 64

शंख उवाच । यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः । निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः

शङ्ख उवाच—यदि एवं मम चौर्यदोषोऽस्ति, तात, महत्तरः; शीघ्रं मे निग्रहं कुरु, येन न स्यात् तपःक्षयः।

Verse 65

विश्वामित्र उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम् । चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः । सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः

विश्वामित्र उवाच—तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा भ्राता निर्मलं शस्त्रमादाय, भ्रातुः प्रति निर्घृणः, तस्य भुजौ चकर्त; स च्छिन्नकरो विप्रो व्यथया समन्वितोऽभवत्।

Verse 66

मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव

हे पार्थिव! भ्रातुः ज्येष्ठस्य तं प्रसादं मन्यमानः।

Verse 67

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्

ततः कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् मत्वा, तत्र प्राप्य कञ्चित् जलाशयं प्राप्य तपस्तेपे।

Verse 68

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः

वर्षासु आकाशशायी, हेमन्ते सलिलाश्रयः; ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः, षष्ठकालकृताशनः।

Verse 69

संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् । जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् । प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान्

भास्करं स्थाणुं च संस्नाप्य, तत्पुरः शतरुद्रियं जपन्; सामोक्तरुद्रांश्च, तथा भव-रुद्रान् प्राण-रुद्रान् नीलांश्च स्कन्दसूक्तसमन्वितान् जजाप।

Verse 70

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः

ततो वर्षसहस्रान्ते तुष्टः महेश्वरः, सूर्य-वृषेश्वरैः सह दर्शनं गत्वा प्रोवाच।

Verse 71

महेश्वर उवाच । शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत । तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना

महेश्वर उवाच— शङ्ख, वत्स सुव्रत! तपसा तव तुष्टोऽस्मि; तस्मात् शीघ्रं वद, अद्य तव किं वरं ददामि।

Verse 72

शंख उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ

शङ्ख उवाच— यदि मे देव तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः; तर्हि मम उभौ हस्तौ यथापूर्वं तथा भूयाताम्।

Verse 73

त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर । लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम्

त्वया अत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर; लिङ्गे दयां निधाय देव, ममोपरि महत्तरां कृपां कुरु।

Verse 74

एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले । प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः

एतज्जलाशयं नाथ, मम नाम्ना धरातले प्रसिद्धिं यातु; यावच्चन्द्रार्कतारकाः तावत् लोके प्रख्यातं भवतु।

Verse 75

अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् । किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो

अत्र यः स्नानं करोति, मनसि दुर्लभं किञ्चिदर्थं धृत्वा; तस्य तत्सर्वं नूनं संपत्स्यते, विभो।

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने । माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम

श्रीभगवानुवाच—अद्याहं तव दर्शनं प्रदत्तवान्; माधवमासस्य शुक्लपक्षेऽष्टमीदिने, ब्राह्मणसत्तम।

Verse 77

तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम । करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम्

तस्मात्, द्विजोत्तम, तावकेऽस्मिन् लिङ्गेऽहं संक्रमणं करिष्यामि; न सन्देहः—दिनमेकं निःसंशयम्।

Verse 78

यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे । स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते

यश्च तस्मिन् दिवसे प्राप्ते, भवोद्भवेऽत्र तीर्थे, रवेर्वारे सूर्योदयसमये समुपस्थिते, स्नानं कृत्वा…

Verse 79

पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति

…त्वया संस्थापितां मे मूर्तिं, द्विज, यः पूजयिष्यति, स कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं गमिष्यति।

Verse 80

शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् । मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम

शेषकालेऽपि, विप्रेन्द्र, अज्ञानविहितादघात्, मम वाक्यात्, द्विजोत्तम, स निःसन्देहं मुक्तिं प्राप्स्यति।

Verse 81

तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि । तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ

तथैव तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि । तस्मिन्योगेऽभिषेकात् तौ भूयः पूर्ववत् तादृशौ भविष्यतः ॥

Verse 82

एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना । भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय

एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाधुना । भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय ॥

Verse 83

अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते । स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज

अन्येऽपि व्यङ्गतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते । स्नात्वा मां पूजयिष्यन्ति मुक्तिं यास्यन्ति ते द्विज ॥

Verse 84

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः । शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्

एवमुक्त्वा सहस्रांशुः ततश्चादर्शनं गतः । शङ्खोऽपि तत्क्षणात् स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम् ॥

Verse 85

यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् । आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः

यावत् पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् । आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः ॥

Verse 86

ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽश्रमपदं नृप । तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम्

ततःप्रभृति तत्रैव नृपाश्रमपदं कृत्वा द्विजश्रेष्ठस्तपस्तेपे, परमां गतिं च प्राप्तवान्।

Verse 87

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः । तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम्

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तत्त्वतः संयोगं प्राप्य, तेनैव विधिना स्नात्वा दिवाकरं पूजय।

Verse 88

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः । तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते

य एतदाख्यानं नित्यं शृणुयात् पठेद्वा रवेः पुरतः, तस्यान्वये कदाचिन्न कुष्ठी सम्प्रजायते।

Verse 209

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायाः षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम्’ नाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।