Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् । अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्

सूत उवाच । तत्र सोमेश्वराख्यं हि लिङ्गं परमशोभनम् । त्रिलोके ख्यातमस्त्येतत् सोमेनैव प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 2

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् । क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते

सोमवारेण यस्तत्र संवत्सरमुपासते । क्षणव्रतं कृतोऽप्येष दारुणाद्रोगतो मुच्यते ॥

Verse 3

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्

यक्ष्मणापि न सन्देहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रोगार्तः तं प्रपूजयेत् ॥

Verse 4

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः

तमाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । नीरुग्देहो बभूवासौ यथा पाण्ड्यो नराधिपः ॥

Verse 5

ऋषय ऊचुः । ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज । क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः

ऋषय ऊचुः—हे सूतज, ओषधीनामधीशः सोमः कथं पुरा क्षयव्याधिं प्राप्तवान्? स च कथं उपशान्तिं गतः?

Verse 6

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते । तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्

एतत् सर्वं नः विस्तरेण आचक्ष्व, हे महामते; तथा तस्य पाण्ड्यनाम्नो महीपस्य शुभां कथामपि वद।

Verse 7

सूत उवाच । दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ

सूत उवाच—पूर्वं दक्षस्य कन्यकाः सप्तविंशतिसंख्यया; निशानाथः देवाग्निगुरुसंनिधौ ताः उपयेमे।

Verse 8

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः । दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः

या लोके नक्षत्रसंज्ञिता कीर्त्यन्ते द्विजोत्तमैः; दैवज्ञैश्च अश्विनीपूर्वाः रूपौदार्यगुणान्विताः।

Verse 9

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः । रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः; रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी।

Verse 10

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्

ततः सर्वासु दक्षकन्यासु समभावं परित्यज्य सः रोहिण्या सहैव नित्यं दिवानिशं संयुक्तोऽभवत्।

Verse 11

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः । प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः

ततः कामेन संतप्ताः दौर्भाग्यसमन्विताः ताः कन्यकाः बाष्पप्लुताननाः दुःखान्विताः दक्षं गत्वा प्रोचुः।

Verse 12

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने । ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति

‘तात, त्वया वयं पापिने तस्मै पत्न्यर्थं दत्ताः; स तु प्रीत्या ऋतुमात्रमपि नास्मभ्यं प्रयच्छति, न चास्मानुपैति।’

Verse 14

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः । सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ

सूत उवाच—तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः; सर्वास्ताः स्वयमादाय शशिसंनिधौ जगाम।

Verse 15

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः । भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः

ततः प्रजापतिः दक्षः तासामग्रे स्थित्वा निशानाथं परुषैर्वाक्यैर्मुहुर्मुहुः भर्त्सयामास।

Verse 16

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम । कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्

किं त्वया रात्रिपतेऽधम एतत्कर्तुं युज्यते? हे मूढ, एतत्कर्म सतां आचारात् बहिर्भूतं धर्मशास्त्रैश्च निन्दितम्।

Verse 17

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः । यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते मम समुद्भवाः सुताः; यत् त्वं प्रीत्या न संभाषसे—किं धर्मशास्त्रं न वेत्सि?

Verse 18

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः

ऋतु-स्नातां भार्यां संनिधौ सतीं यो नोपगच्छति; स घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते—नात्र संशयः।

Verse 19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः । प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव

तस्य वचनं श्रुत्वा रात्रिनायकः सलज्जोऽभवत्; अधोमुखो दक्षं प्रोवाच—तव वचः प्रकरिष्ये।

Verse 20

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते । निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्

ततः हृष्टमना दक्षः सर्वाः सुताः हिमद्युतये निवेद्य; तम् आमन्त्र्य नमस्कृत्य पश्चात् निजमन्दिरं जगाम।

Verse 21

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः । रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः

चन्द्रः पुनः पूर्ववत् सर्वाः ताः दक्षजाः परित्यज्य, रोहिण्या सह अनुरागात् संसर्गं प्रचकार।

Verse 22

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः । प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः

अथ ताः दुःखिताः भूयः यत्र पिता स्थितः तत्र जग्मुः; बाष्पपूर्णाक्षाः तत्तत्कालसदृशं वचः प्रोचुः।

Verse 23

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि । यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्

एतत् तात! महद्दुःखम् अस्माकं हृदि वर्तते—यत् अस्मासु दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्।

Verse 24

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना । व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्

यत् पुनः तेन कामुकेन दुरात्मना त्वं कृतः, व्यर्थश्रमः अप्रमाणीव; अस्माकं कृते स्वयम् गतः।

Verse 25

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन । रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्

तद् दुःखं वयं हृदि धर्तुं कथंचन न शक्ताः; स हि चन्द्रमाः रोहिण्या सहितः अनिशं रमते।

Verse 26

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः । अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् । दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्

विशेषतस्तव वाक्येन रात्रिनायकः निषिद्धः। तस्मात् अस्माकं तत्र गमनाय सांप्रतम् अनुज्ञां देहि; दौर्भाग्यदुःखसंतप्ताः वयं येन जीवितं त्यजामः।

Verse 27

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः । शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः

सूत उवाच। तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः; ततः शर्वरीनाथस्य संनिधौ गत्वा तं शशाप।

Verse 28

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् । कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः

यस्मात् पापिन्, धर्मसमन्वितं मम वाक्यं त्वया न कृतम्; तस्मात् दारुणः क्षयव्याधिः त्वां ग्रसिष्यति।

Verse 29

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः । तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने

एवमुक्त्वा दक्षः ययौ; चन्द्रोऽपि, हे द्विजसत्तमाः, तत्क्षणात् यक्ष्मणाश्लिष्टः सन् दिने दिने क्षयं याति।

Verse 30

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् । अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले

ततः सः कृशतां प्राप्तः रोहिणीं संपरित्यज्य; कामं सेवितुमशक्तः सन् जगतीतले वभ्राम।

Verse 31

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् । औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः

क्षयव्याधेः प्रणाशार्थं स चिकित्सकान् अपृच्छत्; जितेन्द्रियः सन् विचित्राण्यौषधानि सम्यक् प्राकरोत्।

Verse 32

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः । दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने

तथापि स निशापतिः यक्ष्मणा न मुच्यते; दक्षस्य रौद्रशापेन स दिनेदिने क्षयं याति।

Verse 33

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः । बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्

ततः स वैराग्यमापन्नः तीर्थयात्रापरायणः बभूव; श्रद्धायुक्तः सन् उत्तमं भेषजमपि त्यक्तवान्।

Verse 34

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च । संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

अथासौ तीर्थान्यायतनानि च भ्रमन्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः, प्रभासं नामोत्तमं क्षेत्रं संप्राप्तवान्।

Verse 35

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः । यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा निशापतिः प्रभासं व्यलोकयत्; अन्यत्र प्रस्थितुमुद्यतः सन् अग्रे कञ्चन स्थितं ददर्श।

Verse 36

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् । तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्

सः संशितव्रतं तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकं रोमकं नाम मुनिम् अपश्यत्।

Verse 37

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् । क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः

तं दृष्ट्वा सः क्षयव्याधियुतः चन्द्रः प्रणम्य ततः निर्वेदात् उच्चैः सादरं प्रोवाच—हे द्विजसत्तम!

Verse 38

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः । तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः

हे विप्रेंद्र! क्षयव्याधिप्रभावतः अहं परिक्षीणः अस्मि। तस्मात् प्रतीकारं कुरु, अहं त्वां शरणं गतः।

Verse 39

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् । अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने

मया चिकित्सकाः पृष्टाः, तैः उक्तं भेषजं च अनेकधा कृतम्। तथापि हे महाभाग! अहं दिने दिने परिक्षीणः भवामि।

Verse 40

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि । व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

यदि त्वं मे व्याधिनाशाय कञ्चित् उपदेशं न एव संप्रदास्यसि, तत् तेन अद्य अहं कलेवरं त्यक्ष्यामि।

Verse 41

रोमक उवाच । अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा । शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः

रोमक उवाच—हे निशानाथ, अन्यस्यापि शापो नान्यथा कर्तुं शक्यते; किं पुनर्दक्षस्यामिततेजसो महाशापः।

Verse 42

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् । येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः

तस्मादत्र ते सुसंमतमुपदेशं प्रयच्छामि; येन तेऽसन्दिग्धं क्षयव्याधेः परिक्षयः स्यात्।

Verse 43

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः । संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्

इह देवदेवस्य शूलिनः संप्रहृष्टस्य नादेयं किंचिदस्ति; तद्वाक्यादेव तस्मादाराधयस्व तम्।

Verse 44

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ । तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं क्षितौ सदा वासः; तेषु तल्लिङ्गं संस्थाप्य, हे रात्रिप, तस्य व्याधेर्नाशाय।

Verse 45

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा । संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्

ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा आराधय; न संशयः, क्षयव्याधेः परिक्षयं संप्राप्स्यसि।

Verse 46

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः । तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः । संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः

सूत उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा निशापतिः चन्द्रः संप्रहृष्टोऽभवत्। तस्मिन् प्रभासके क्षेत्रे शूलिनः शिवस्य दिव्यलिङ्गानि स्वनामाङ्कानि भक्त्या संस्थाप्य सम्यक् पूजयामास।

Verse 47

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

ततः तुष्टो महादेवः तस्य संदर्शनं दत्त्वा प्रोवाच—वरदोऽस्मि; यथेप्सितं वरं प्रार्थयस्व।

Verse 48

चन्द्र उवाच । परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् । प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

चन्द्र उवाच—देवेश, अहं परं क्षीणोऽस्मि; यक्ष्मणा पदान्तिकं नीतः। अतः मां परित्राहि; नान्यत् किञ्चित् संप्रार्थयेऽहम्।

Verse 49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्

तस्य वचनं श्रुत्वा भगवान् वृषभध्वजः तत्रैव दक्षम् आहूय ततः सादरं प्रोवाच।

Verse 50

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् । तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर

एष चन्द्रः त्वया शप्तः—जामाता; न कृतं शुभम्। तस्मात् मम वाक्यानुसारात् अस्य अनुग्रहं समाचर।

Verse 51

दक्ष उवाच । मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् । नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्

दक्ष उवाच । मयापि धर्म्यं वचनं प्रोक्तं, स तु कुबुद्धिमान् न तदाचरत् । मम पुरतः “करिष्यामि” इति सत्यवाक्यः प्रतिज्ञाय, पश्चात् स्ववचनात् व्यभिचचार ।

Verse 52

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज । हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते

वृषभध्वज! सुतार्थं स कोपेन शप्तः; मयापि हास्येन यदुक्तं, तदन्यथा न भवति—मम वचनं अवश्यं संप्रजायते।

Verse 53

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः । समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति एष निशाकरः सर्वास्ताः सुता नित्यं समाः संवीक्षते; मम वाक्याद् असंशयं तथा भविष्यति।

Verse 54

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु । येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्

तस्मात् एकः पक्षः क्षयं यातु, अपरः पक्षः वृद्धिं प्रगच्छतु; येन तव वचः सत्यं स्यात्, मत्प्रसादसमन्वितम्।

Verse 55

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्

ततः दक्षः “तथेत्य” उक्त्वा निजमन्दिरं जगाम। देवोऽपि शंकरो भूयः शशलाञ्छनं प्रोवाच।

Verse 56

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन । येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

भूयोऽपि मत्तः प्रार्थयाभीष्टं शशलाञ्छन; येनाहं सर्वं प्रयच्छामि, यद्यपि तत् सुदुर्लभं स्यात्।

Verse 57

चन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा । संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया

चन्द्र उवाच—यदि तुष्टोऽसि देवेश, यदि च मे वरो देयः; मया स्थापितेषु सर्वेषु लिङ्गेषु सर्वदा लोकहितकाम्यया त्वया संनिधानं कार्यम्।

Verse 58

देव उवाच । अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो । सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव

देव उवाच—अष्टषष्टिषु लिङ्गेषु त्वया स्थापितेषु विभो; सोमवारेण तव वचनात् सांनिध्यं करिष्ये।

Verse 59

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततोऽदर्शनं गतः; चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तस्ततः समं तानि पश्यति।

Verse 60

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् । ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्

विप्रेन्द्रा दक्षस्य सुताः शङ्करस्य वचः स्मरन्; ततः हर्षसमायुक्ता बभूवुस्तदनन्तरम्।

Verse 61

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्

एवं तत्र सोमेश्वराः समभवन्, हे द्विजसत्तमाः। अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु च ततः परम्॥